Hans Tigchelaar, de Grande Armée en het 33e Regiment Lichte Infanterie (deel II)

De terugtocht

Vooraan de wagens met de trofeeën en de algemene legertros, daarna de gardes, daarachter Murats ruiterij, het IIIde en Vde korps, vervolgens het IVde en VIIIste; het Iste, onder bevel van Davout en ondersteund door een cavaleriedivisie van Murat, sloot de rij, met 3.000 Russische krijgsgevangenen.

Het Ie legerkorps bleek inmiddels te zijn gehalveerd. Het had bij het oversteken van de Niemen 70.000, bij de aftocht uit Moskou een sterkte van 27.449 man infanterie en artillerie, 1.500 ruiters, 144 stukken geschut en een voertuigencolonne van 633 wagens.

Tussen 21 en 23 oktober werden de restanten van het Kremlin opgeblazen, dat deels mislukte omdat het op 22 oktober begon te regenen. Op 23 oktober stuitte de Franse voorhoede bij Malojaroslawez op het Russische leger. Op 24 oktober brak een zwaar gevecht uit. Er was veel te weinig ruimte voor een echte slag.1 Het kleine stadje wisselde achtmaal van eigenaar, voordat de Russen zich terugtrokken.

Op de terugtocht wordt Napoleon de weg naar Kaluga, waar zich voorraden voor het Russische leger bevinden, afgesneden. “Vooruit of terug?” schilderij door Vasily Vereshchagin

De terugtocht via Kaluga in de hoop voedselvoorraden aan te treffen, bleek een vergissing. De weg is afgesloten door de Russen. De Kozakken komen steeds dichterbij. Napoleon wordt bijna gevangen genomen, en steek een flesje gif bij zich. 100 km ten zuidwesten Moskou, besluit hij opnieuw de beste en meest gebruikelijk route van Moskou via Borovsk en Mojaisk naar Smolensk aan te houden. In Smolensk liggen ook troepen en voorraden. Ze trekken door een gebied dat op de heenweg was geplunderd,  en de uit Moskou meegebrachte etenswaar raakte nu op.

Modderige weg bij Borovsk

Op 27/28 oktober begint de winter; de temperatuur daalt tot -5° C. Tussen 28/30 oktober arriveren de troepen in Gzjatsk. Davout, die de terugtocht moet dekken, bevindt zich met zijn achterhoede in Borowsk als de eerste troepen in Gzjatsk aankomen. De stoet is derhalve 120 km lang. Dan begint Denis Davydov met 50 huzaren en 80 kozakken opnieuw de achterhoede aan te vallen. Hij krijgt hulp van de boeren en partizanen. De lange kolonne valt uiteen. De manschappen verliezen hun regimenten en 30.000 man uitvallers dwalen rond. De helft van de wagens (caissons), en kostbaarheden is op bevel van Napoleon achtergelaten. Dagelijks sterven er ondervoede paarden en het meenemen van de kanonnen wordt een probleem. Ze steken bruggen en wagens achter hen in brand. 

File:Épisode de la retraite de Russie - Nicolas-Toussaint Charlet.jpg
Épisode de la retraite de Russie, Nicolas-Toussaint Charlet, huile sur toile, Musée des Beaux-Arts, Lyon, France.
File:Battle vyazma.jpg
Peter von Hess. Am 3. November 1812 schlug die russische Armee in der Schlacht von Wjasma die zurückweichenden französischen Truppen und nahm insgesamt etwa 5 oder 7.000 Mann gefangen. Dem gingen langwierige und blutige Kämpfe um die Stadt voraus.

Eind oktober heeft het leger drie dagen rust, na twee lange dagmarsen om de Russen af te schudden. Het is prachtig weer, maar al het  voedsel op; paardenvlees op smaak gebracht met buskruit is het enige oplossing. Het werd “een eindeloos durende terugtocht, waar om elke hap eten werd gevochten, waar een plaats aan het vuur alleen werd gegund als men ook zelf hout meebracht, waar gewonden werden beroofd van dekens, van schoeisel en kleren, waar zieken werden ‘gedumpt’ om onderdak, wagens en paarden voor validen te verkrijgen …” Gedurende de verdere mars, alle legerkorpsen dan zijn verenigd, worden ze voortdurend aangevallen door kozakken, bewapend met een soort van spies van 2m. Ze voerden ‘s nachts schijnaanvallen uit en proberen zoveel mogelijk krijgsgevangen en bagagewagens te buit te maken, maar voeren ook 7 à 800 bijeengedreven ossen af. Op 6 november begint het te regenen, harder te waaien en het wordt slapen in de modder, maar het wordt ook kouder. De regen gaat over in sneeuw. De volgende dag krijgen ze te maken met een sneeuwstorm. Er staat een ijskoude noordenwind en het is aardedonker. In korte tijd ligt alles bedekt met een halve meter sneeuw. De paarden weigeren hun werk te doen en vallen om de haverklap om. (De paarden konden niet worden voorzien van hoefijzers met winterbeslag. Met name binnen het hoefijzer vormt er zich een sneeuwbal.)  ‘s Nachts is het -10°. Bijna tienduizend mannen en paarden vriezen dood. De uniformen en overjassen blijken onvoldoende om zich te beschermen. De weg lag bezaaid met lijken van de ongelukkigen; manschappen werden beroofd van hun schoenen, kleren en eten tijdens hun doodstrijd. De Armée verloor 3.000 trekpaarden en bijna 100 caissons zijn achtergelaten. Soldaten smeten hun wapens of kookpotten weg niet in staat ze langer vast te houden en ook hun buit, boeken, kandelaars of schilderijen kwam terecht langs de kant van de weg.

Napoleons Soldaten beim Verzehr von Pferdefleisch

Napoleon verliet Dorogobusch; de legerkorpsen van Davout en Ney vertrokken op de twee opvolgende dagen onder voortdurende aanvallen en verloren veel manschappen. Uit de overblijvers van het 33e RLI werd  één bataljon gevormd. Generaal Victor kreeg de opdracht Polotsk te heroveren. De Beauharnais trok naar Vitebsk en stak op 9 november de rivier de Wop over. De oevers zijn stijl en spekglad; mensen en paarden gaan voortduren onderuit. Eugène moet 60 stukken geschut achterlaten. De volgende dag is door de sappeurs een brug gebouwd die bestormd wordt door een grote massa uitvallers als de constructie nog niet helemaal voltooid is. Tientallen verdrinken. Als De Beauharnais  probeert over te steken wordt hij tegengehouden door Kozakken – er vallen minstens 1.000 doden –  en keert op de 13e onverrichte zake terug naar Smolensk,2 zonder voorraden en munitie.3

Het Ve en VIIIe legerkorps onder Poniatowsky en Juno tellen niet meer mee. Velen zijn gedeserteerd; er zijn nog 1.500 man over. Ook de helft van de troepen onder Ney was ondertussen weggelopen en gaat op eigen houtje op zoek naar eten. (Een deel daarvan zou zichzelf hebben overgegeven aan de Russen, maar zijn door lokale bevolking om het leven gebracht of opnieuw aan de Armée uitgeleverd?4 Generaal Augerau was omsingeld en moet zich overgeven.

Op 7 november ontmoet Everts die een week eerder (31 oktober) in Smolensk was aangekomen en waar de lijken nog steeds een meter hoog lagen met zijn 1e bataljon in Dorogobusch het 2e en 3e bataljon. Everts verstrekte rijst, brood, zout en wodka aan De Marguerye en zijn samengevoegde bataljon.5 Het 33e RLI wordt opnieuw in de vierde divisie onder maar nu onder Friedrichs (?) opgenomen. De Marguerye houdt het commando.

File:Vop river.jpg
De oevers van de Wop
De sneeuw ligt een halve meter hoog. De vuren willen amper branden.
't Was op een dag in het begin van november; steeds maar sneeuw, niks anders dan sneeuw; sneeuw met een halve storm, je kon niet zien waar je op de wereld was. En zo is het gebeurd dat we weer kwestie hadden met de Kozakken. We lieten ons neervallen bij een bosje, we konden niets zien. Toen het schieten over was, toen was het al bijna duister en was er van onze makkers en van het hele Franse leger niets meer te zien.6

Op 8 november kwam Napoleon aan in Smolensk met de Keizerlijke Garde. Die dag dooide het, maar de temperatuur zou opnieuw dalen. De volgende dagen kwamen nog eens 50.000 man in Smolensk aan, 15.000 gewonde soldaten onderweg achterlatend. Boven de troepen hingen de immense groepen raven. De voorraden in de stad waren beperkt, slechts voor 8 à 10 dagen. Troepen zonder bevelvoerende officieren werden niet binnengelaten. Vervolgens hebben zich wrede taferelen afgespeeld voor de muren toen de grote groep uitvallers, gesteund door het Ie legerkorps de deuren van de magazijnen openbraken.7 Dumonceau schreef evenwel dat er voldoende te eten was, alhoewel ook hij de stad niet in mocht.8 Soldaten lieten zich vol lopen met wodka.

Het 33e regiment kwam op de 13e aan en velen had onderweg vier dagen niets te eten. Het werd de stad niet binnengelaten en moest buiten de poorten op een heuvel haar bivak opslaan. Op het niet vertonen van de juiste formulieren (betreffende het verenigde regiment?)  kreeg Everts slechts acht zakken roggemeel en twee vaatjes wodka mee voor zijn manschappen.5 ‘s Nachts begon het hard te waaien. De Russen zaten hun op hielen. Het regiment legde een groot vuur aan omdat er voldoende hout was10. Niettemin overleden 60 mannen van de kou,11 waarna de soldaten toestemming kregen hun bivak te verplaatsen naar de voet van de heuvel. Wel dienden op de top wachten op de uitkijk blijven staan, die elk half uur moesten worden afgelost.12 Volgens Everts aten ze vlees van nog levende paarden en ging men uit wanhoop over op kannibalisme.13

The Night Bivouac of Napoleon’s Army during retreat from Russia in 1812 by Wassili Wassiljewitsch Wereschtschagin. Oil on canvas. Historical Museum, Moscow, Russia.

Sinds zijn vertrek uit Moskou was Napoleon 60.000 man (48.000 zieken en 12.000 doden) kwijt geraakt. De Russen leken Smolensk te omsingelen en de route naar Minsk en Vilnius af te snijden. Napoleon verwachtte aanvallen op zijn achterhoede, maar Kutuzov hield zich al twee weken op een afstand, en trok parallel aan het hoofdleger van Napoleon naar het westen. Hij wilde niets riskeren en gaf er de voorkeur aan zich bloot te stellen aan de verwijten van het hele leger. Zijn generaals eisten zijn aftreden bij de tsaar, maar Kutuzov wist dat hij met zijn grote leger en vele kanonnen nauwelijks manouvreren kon. Napoleon beschikte nauwelijks meer over een cavallerie en een artillerie. Toen Polotsk was veroverd  en ook de weliswaar beperkte voorraden in Vitebsk in handen van de Russen waren gevallen, zag Napoleon zich gedwongen verder te trekken richting Minsk. Daar lag voor een maand voedsel opgeslagen.14 Op de 12e begon het strenger te vriezen; plotseling was het -23°. Zijn generaals drongen er bij hem op aan nog aanwezige de kanonnen onklaar te maken en achter te laten.

Am 13. November begann der französische Abzug aus Smolensk; 10.000 Kranke, Verwundete und Nachzügler wurden in der Stadt zurückgelassen. Ihnen folgten 70.000 Mann der russischen Hauptarmee unter Michail Kutusow.15

Iedere dag vertrok een ander legerkorps uit Smolensk nadat ze elk vier dagen rust en van de wodka hadden genoten. Het kostte enige moeite voordat de regimenten zich hadden gereorganiseerd.16 Junot vertrok op de 13e  met 800 Polen (het Ve, niet onder Poniatowski, maar onder Józef Zajączek) en 1.000 Westfalen (het VIIIe legerkorps onder Vandamme?), Hollandse grenadiers en artillerie; op de 14e Napoleon met zijn Keizerlijke Garde (6 of 8.000 of 11.000 man?) en kavallerie, weliswaar zonder paarden; op de 15e De Beauharnais met 6 à 7.000 Italianen, dan op de 16e Davout met 9 à 12.000 man; Ney liet als laatste de stadsmuren opblazen en vormde de achterhoede met 3, 5, 7 of 8.500 man. (De aantallen kunnen met een korreltje zout beschouwd worden, want niemand weet blijkbaar precies hoe groot de korpsen nog waren; de schattingen lopen wel erg sterk uiteen.) N.B. Het opnieuw opdelen in kolonnes zou een fatale beslissing blijken, dat vele soldaten onder Eugène de Beauharnais, Davout en Ney het leven kostte.

Thus the French approached Krasny in a piecemeal 50 kilometres long column of disconnected corps, not massed together in preparation for battle.17 The Russians attacked each column separately in a series of pitched battles that lasted several days.

Bijna 41.500 soldaten liepen tussen Smolensk en Krasny, een afstand van 50 km, 10 uur lopen; de meeste (12 à 16.000 man?) zonder wapens. Omdat de soldaten, zieken en gewonden zich op de meest merkwaardige wijze tegen de kou probeerden te beschermen leek het wel een karnavalsoptocht volgens ooggetuigen. Kutuzov had voor de kortste, een zuidelijker route vanuit Viazma gekozen en won tijd toen Napoleon zich ophield in Smolensk. Kutuzovs voorhoede was daardoor eerder in Krasny.

De schermutselingen bij Krasny

Op 14 november bij 1,5 m sneeuw  kwam de voorhoede van de Grande Armée aan in Krasny via de hoofdweg. De korpsen onder Zajączek en Junot vormen de voorhoede. Ze trokken zonder problemen langs Krasny en vervolgden hun weg naar Orsha.

File:Retreat of Napoleon Army from Moscow 1812.jpg
Much of the fighting at Krasny consisted of Cossacks capturing French stragglers (d.w.z. de uitvallers).
According to the plan, the Russians turned Krasny, had to go to the rear of the French and cut them from further movement on Orsha. In response to the plan Field-Marshal Kutuzov divided the army into two unequal parts. The first that was bigger, under Tormasov, pushed around to take Dobroe - the first village, lying in the path of Napoleon from Krasny to Orsha. The second, smaller part, under Prince Golitsyn, marched straight to Krasny through the village of Uvarovo.

Plate 77 from Atlas to Alison’s History of Europe by Alison & Johnston

 

On November 3 (15) by the village Krasny the unit of the General M. A. Miloradovich took advantage of the fact that when leaving Smolensk Napoleon divided his army into four columns, attacked French and captured 2,000 men and 11 guns. This made Napoleon stop further advance in order to bring up other echelons. However when on November 4 (16) the Corps of Eugene de Beauharnais was approaching Krasny village, it suffered a strong attack inflicted by Miloradovich and was defeated. The same fate awaited Corps under Davout and Ney. Without waiting for Ney’s rearguard, the French Emperor jointly with the Old Guard with the rest of the Davout’s Corps broke through the cover of Tormasov’s troops and moved to Orsha.18

Op zondag 15 november had Miloradowitsj  in een omtrekkende beweging Merlino/Krasny bereikt en versperde met 17 à 20.000 soldaten de doortocht van de Jonge Garde via de hoofdweg bij het oversteken van een moerassig dal. Toen de garde naderbij kwam, begeleid door muziek, werd deze door  Ozjarowski en de Russische infanterie en artillerie beschoten. De verbaasde keizerlijke garde die geen aanvallen van voren verwachtte,  weigerde zich over te geven en liet haar bagagewagens achter. Russische huzaren maakten veel krijgsgevangenen.

Het terrein was vlak met af en toe een moerassig beekdal, het regende of dooide en regelmatig hebben de Fransen kanonen en bagagewagens moeten achterlaten; Davidov nam 2.000 Franse soldaten gevangen uit de achterhoede (volgens Tolstoy 7.000).

Index
Zwischen Korythnia and Krasnoi den 15 November 1812
...after midday, we sighted the Old Guard, with Napoleon riding in their midst... the enemy troops, sighting our unruly force, got their muskets at the ready and proudly continued on their way without hurrying their step... Like blocks of granite, they remained invulnerable... I shall never forget the unhurried step and awesome resolution of these soldiers, for whom the threat of death was a daily and familiar experience. With their tall bearskin caps, blue uniforms, white belts, red plumes, and epaulettes, they looked like poppies on the snow-covered battlefield... Column followed upon column, dispersing us with musket fire and ridiculing our useless display of chivalry... the Imperial Guard with Napoleon ploughed through our Cossacks like a 100-gun ship through fishing skiffs.19

De keizer gaf een teken tot halt in Krasny. De Russen verlieten het stadje na een gevecht. Napoleon maakte zich ongerust en beval de de legerkorpsen in Smolensk haast te maken. Napoleon is verrast, want Kutuzov, die om de twee dagen een dag rust liet inlassen om zijn leger bij elkaar te houden, zou binnen een dag Krasny kunnen bereiken en met een overmacht aan soldaten hem de doortocht verhinderen als hij besloot De Beauharnais, Davout en Ney op te wachten. Kutuzov had naar het zich laat aanzien geen idee dat de Armée inmiddels was gedecimeerd. Hij had toen ook Napoleon kunnen aanvallen omdat drie legerkorpsen zich nog op grote afstand bevonden. De bedoeling van Kutuzov was mogelijk het nog niet tot een beslissende slag te laten komen, maar hen af te snijden van de rest van het leger. Kutuzov maakte hier waarschijnlijk zijn grootste fout, door het hoofdleger niet aan te vallen. (Volgens Tolstoy in zijn Oorlog en Vrede wilde Kutuzov het Franse leger, dat zelf al tot de conclusie was gekomen zo snel mogelijk het land te verlaten, enkel opjagen.) Tegen de wil van Kutuzov besloten zijn generaals de uitgehongerde en vermoeide legerkorpsen, bestaande uit wandelende skeletten, in de mist of in het halfduister aan te vallen en vervolgens te vernietigen. (Iedereen die niet meer mee kon komen, werd gedood of gevangen genomen.)

Kutuzov's reaction to the Imperial Guard's forward movement led to the most decisive and controversial development of the battle: he promptly cancelled his army's planned offensive, even in spite of the Russians' overwhelming superiority in strength.20

Kutuzov liet bij Krasny een deel van het Franse leger ontsnappen. (Dat leverde Napoleon een dag tijd om zich te beraden op de gang van zaken.) Hij liet het niet tot een echte slag komen, maar lastte een rustdag in, alhoewel hij de mogelijkheden had met 50, 70 à 90.000 man, waaronder 20.000 kozakken. De reden: “Some historians argue that Kutuzov wanted Napoleon to survive in order to counterbalance England’s dominance of international affairs, others argue that he did not want to jeopardize his place in posterity by risking open combat with Napoleon.”

Napoleon hoopte dat De Beauharnais, Davout en Ney contact zouden maken en gezamenlijk de Russen zouden aanvallen. Er heerste verwarring aan beide zijden. De Russen bezetten Uvarovo en een nabij gelegen heuvel het eerst.  Ze konden niet anders concluderen dat de Grande Armée tot een ongeorganiseerde meute was vervallen.

De Beauharnais vocht de hele dag, werd teruggedrongen, maar de schemering dwong hem snel einde aan de slag te maken. Hij bereikte na een aanval op de linkervleugel  via de rechterkant van het Russische leger Krasny en kon in de avond met  slechts de helft van het IVe korps, 2 à 3.000 man, en het achterlaten van al zijn (17) kanonnen, doordringen tot de Keizerlijke Garde. Napoleon besloot tot tegenactie om zo de terugtocht van de achteroprakende korpsen van Davout en Ney mogelijk te maken. De Jonge Garde ging ‘s nachts ten zuiden van Krasny tot een tegenaanval over om Miloradowitsj te dwingen zijn gunstige positie op de heuvel te verlaten, en het strijdtoneel kon overzien.

"Ils se mirent en marche à deux heures du matin sur trois colonnes: les fusiliers grenadiers au centre, les tirailleurs et voltigeurs à droite et à gauche"

De Voltigeurs van de Jonge Garde had het bevel niet te schieten – mogelijk vanwege een gebrek aan munitie – en enkel hun bajonetten te gebruiken. De Oude Garde vormde de tweede linie onder het bevel van Napoleon. De overval op twee dorpen (Uvarovo en ?) lukte, maar de Jonge Garde verloor 3.000 man in de slag met “geharnaste” kurassiers. De Russen staken hun voorraaden in brand en gooiden hun wapens in een nabijgelegen meertje. Ozharovsky (?) trok zich terug. De Oostenrijkers slaagden erin de Russen een deel van hun bagagewagens afhandig te maken.

David Chandler and many other historians confuse this night attack by the Young Guard against Ozharovsky on Nov. 15th/16th with the Imperial Guard's feint against the Russian center on the morning of Nov. 17. Chandler et al. are in error on this count.
This check stopped the movement of the Russian army for four-and-twenty hours, put it in the Emperor's power to remain at Krasnoi, and enabled Eugene to rejoin him during the following night.
Om dit te voorkomen besloot de Keizer met de Gardes te Krasnoi stand te houden, de achter hem volgende korpsen in te wachten en dezen door eene aanvallende beweging lucht te verschaffen. Tindal's 3e regiment grenadiers, gesteund door het hollandsche regiment roode lanciers, werd bestemd om den aanval te doen op het door de Russen bezette dorp Uwarowo. Nog slechts 500 man sterk werd het regiment tot één bataljon geformeerd onder bevel van een der bataljons kommandanten, luitenant-kolonel George. Generaal Fantin des Odoards, destijds kapitein in het 2e regiment grenadiers, verhaalt in zijn Journal (Paris 1895, 345), dat hij bij die gelegenheid, toen Napoleon een der bataljons zijner Garde (en dat moet het bataljon grenadiers van Tindal's regiment geweest zijn) tegen den vijand deed oprukken, den Keizer heeft hooren zeggen: ‘Allons, grenadiers, abordez ces bâtards - là. A la guerre comme en amour, il faut se voir de près.'21
Na het commando 'Grenadiers de la Garde en avant' trokken de compagnieën van het derde regiment Hollandse grenadiers over de ijzige grond op de Russen af. Tussen de garde en het Russische leger ontspon zich een felvuurgevecht, waarbij steeds meer grenadiers sneuvelden. Onder druk van de Russische overmacht trok het snel slinkende derde regiment zich terug op Krasnoj. Om zeven uur 's avonds, toen het al donker was, stonden de grenadiers tussen de brandende huizen van het dorpje. Henry Lachouque, chroniqueur van de garde, vergelijkt de situatie met Dantes hel.22 De Russen liepen daar nu ook rond, en de overlevenden van het bataljonvoerden in de straten nog enkele charges uit. De uitgeputte overlevenden werden afgelost door 600 man van de Jonge Garde.23
File:Krasnoi.jpg
The battle of Krasny

Ook Davout raakte afgesloten van de hoofdmacht. Hij besloot niet op Ney te wachten, die nog moest vertrekken en pas de volgende dag zou aankomen. Onderweg is het Ie legerkorp, bestaande uit 7.500 man en 15 kanonnen,  vanaf de rechteroever beschoten door honderd kanonnen en aangevallen door cavalerie/kozakken. De Russen/kozakken slaagden erin de achterhoede beroven van de in Moskou gestolen waar alsmede de staf van Davout en een kist met stafkaarten (van India en het Midden-Oosten?)  in beslag te nemen;24 Index vol Door sir Archibald Alison (1st bart.)] 12.000 man werden gedwongen hun wapens over te leveren.25 Davout had geen gelegenheid Ney op de hoogte te stellen van het gevaar bij het dal en hem te verwittigen een andere route te kiezen naar Orsha. 

Miloradovich, permitted by Kutuzov to recommence his attack, opened a massive artillery barrage on Davout near Eskovo. The panicked French troops began fleeing from the road, and as Russian infantry and cavalry attacks were likely to follow, the I Corps was soon threatened with destruction.26
The sources conflict as to when the Russians advanced on Krasnoi. Riehn, page 355, claims Miloradovich was not allowed to pursue the Young Guard until around 12:00 p.m., and that not until 3:00 p.m. did his troops attack Friedrich in the town. Segur claims the Young Guard did not begin withdrawing until 2:00 p.m.
File:Battle of Krasnoi 1812.PNG
De slag bij Krasny op 17 november 1812, door Jean Antoine Siméon of kolonel Langlois (1841) Vermoedelijk het 33e regiment lichte infanterie in carré om een aanval van de Russische cavalerie af te slaan.

Op 16 november kwam het 33e RLI aan bij een bos en sloegen hun bivak op in de buurt van een posthuis. De volgende ochtend om drie uur zette het zich in opnieuw beweging in de richting van Krasny. Het Russische leger onder Miladorovich bestookte het Iste legerkorps zes uur later in de flank bij het dorpje Malievo. Ze waren een gemakkelijk doelwit voor de  vier eskadrons zware kurassiers en Russische artillerie en jagers. Zij hadden zich aan de overkant van breed dal opgesteld en troffen meestal doel, toen het Ie legerkorps aankwam, de brug verstopte en door het moeras trok. (De vorige dag had het geregend volgens Gijswijt van der Netten; overal stond water, tot groot voordeel van de Russen.) Davout zette eerst twee compagnieën van het 33e regiment in, en stuurde hen naar voren,  maar al snel het hele regiment. Tot overmaat van ramp arriveerde Russische infanterie en ook artillerie. Hun kanonnen richtten een ware slachting aan. De Russische infanterie opende een vuurgevecht.  (In dat gevecht verloor het 33ste regiment veertig manschappen en twee officieren.) Vervolgens trokken ze uit het dal door een holle weg; ook daar hadden de Russen kanonnen opgesteld. Het bleek ommogelijk te vluchten. Iedere kogel trof doel.27

Russie, Krasny (RUS-052.jpg)
Rivière Losvinka, site de la bataille  de Krasnoi, Photo Jacques Sierpinski
"A victory for the Russians under General Miloradovich (III, V, VI, VII and VIII Corps of Kutuzov's army), over the remnants of the Grande Armée under Napoleon. This four-day action saw the remnants of the Grande Armée, some 50,000 men in all, strung out of a column four days long, hurry their way past the 90,000 Russians. The Russians claimed 13,000 killed, 26,500 captured, 133 guns and fifteen colours, standards and eagles taken, as well as Marshal Davout's baton. No serious effort was made to stop the fugitives; Kutuzov could have annihilated Napoleon here. For some reason he let most of them go."
At 3:00 a.m. on November 17, the 9,000 troops of Davout's I Corps decamped from their bivouac near Rzhavka and began a forced march to Krasny. The reports of Eugène's defeat the previous day were so dismaying that Davout felt it necessary to abandon his original plan of postponing his movement until Ney's III Corps, still at Smolensk, had caught up with him.28

Het 33e RLI, bestaande uit ca 380 of 390 man, dekte de aftocht uit Krasny. Het is bezweken toen het van twee kanten werd aangevallen door de Russische cavallerie, ondersteund door de infanterie. De Marguerye droeg  tweemaal op een carré te vormen. Het 33e RLI telde 300 doden. Alle overlevenden werden krijgsgevangen genomen.29 De negen officieren en vier soldaten werden afgevoerd naar Mglin en een half jaar later naar Tambov, 400 kilometer ten zuidoosten van Moskou.30

 

Het moest zich op (17e november) verschillende malen in carré opstellen om cavaleriecharges van de kozakken af te slaan.31 Generaal Friedrichs trok zijn divisie terug.32 Toen ze zelf wilden terugtrekken, raakten ze ingesloten en zonder munitie; 17 officieren werden gedood, waaronder La Serre en 21 gewond, waaronder De Marguerye. Everts nam het bevel over. Abraham Schuurman, kapitein van het 3e bataljon, een lieutenant, Anthonie Davids van de Velde, een timmermansknecht uit Scherpenisse (Tholen) (stamboeknr 3311) en Hendrik Jans ten Cley uit Hoogeveen (stamboeknr 4043) wisten te ontkomen. Het schamele restant, zes (9?) officieren en 66 manschappen van wie slechts 25 niet gewond, moest zich overgeven.33

"Enige tijd later werd het 33e regiment Lichte Infanterie onophoudelijk door de Russische ruiters aangevallen. Door zich telkens in carré te vormen, wisten het regiment steeds de aanvallen der Russen af te slaan. Ten laatste werden ze ook door het vijandelijke voetvolk met geschut bestookt, zodat eindelijk slechts 78 van de onzen overbleven, waarvan 53 nog gewond waren."34
Aan die van Eugène en van Davoust mocht dit gelukken, aan het laatste nog ten koste van het 33e regiment lichte infanterie, [deels] uit Hollanders bestaande, aangevoerd door den franschen kolonel Henry-Jean-Baptiste de Marguerye, hetwelk mede geheel te gronde ging."35 Het 78 man tellende 33e regiment werd geheel gevangen genomen, waarvan 24 "ongekwetst".36
Vóór de gevechtshandelingen die dag begonnen waren had deze eenheid [het 33e regiment] nog een sterkte van zo'n 500 à 600 militairen. Uiteindelijk werden 78 man van dit 33e door de Russen, gevangen genomen, het merendeel van hen gewond. De rest was gesneuveld. Slechts negen militairen van dit regiment zagen uiteindelijk het vaderland terug.37
File:Hess-1812losmina.jpg
The battle of Losmina by Peter von Hess

Op de 17e november vertrok Napoleon uit Krasny in de richting van Orsha; terwijl het 33e RLI de aftocht dekte.

As described by Segur : "Russian battalions and batteries covered horizon on three sides - from the front, on the right, with our rear."

Voor het eerste zette Napoleon de keizerlijke oude garde in, mannen langer dan 1,70 m;  6.000 man, die nog nooit hadden gevochten. Het 3e Régiment Grenadiers te voet  werd “als een blok graniet” in carré opgesteld naast de weg.38 Het had geen beschikking over kanonnen, enkel musketten en ging ten onder na een drie uur durend gevecht tot de munitie op was. De Russen slaagden er niet in de terugtocht tegen te houden. In de middag trok Napoleon verder en offerde het regiment op.[Geschichte Napoleons und der großen Armee im Jahre 1812, Volume 4, S. 25. Door Paul Philippe de Ségur]  The Dutch lost 464 people out of 500.39 40 

Le 18 novembre, à Krasny, les pertes du 33e sont les suivantes: Sous lieutenant Gatinois, tué; Capitaine Jacquin, blessé et mort le 20; sont également blessés le Chef de Bataillon Nadeau, les Capitaines Jorry, Calais et Lebleu, le Capitaine Adjudant major Ducros, le Lieutenant Adjudant major Bléhée, les Lieutenants Boudot (disparu le 15 décembre), Sallot; les Sous lieutenants Validier (mort le 29 décembre), Darminières, Leboeuf, Dessaux, Gatinois, Delanoy, Dubois (également disparu), Enion, Pellevillain, Cousin, Ponza, Guillermin.

1812, Dutch Grenadiers of the Imperial Guard, by high bearish caps, blue uniforms, white belts, red plumes and epaulettes, they looked like a poppy in the snow! Denis Davydov, “the diary of the guerrilla warfare of 1812”
The first corps was thus preserved, but we learned at the same time, that our rear-guard could no longer defend itself at Krasny; that Ney was probably still at Smolensk, and that we must give up waiting for him any longer. Napoleon, however, still hesitated; he could not determine on making this great sacrifice.

De hekkesluiter Ney deed met zijn zes overgebleven kanonnen bij Merlino een aantal vergeefse pogingen door te breken. Hij had inmiddels vernomen dat Napoleon verder getrokken was. Aan het einde van de middag besloot Ney stilletje op te breken, langs de Russen te trekken bij duisternis en een noordelijke route te nemen. Ney verdwaalde in de mist, maar door de stroom van de Losvinka te volgen slaagde hij erin  na vijf uur lopen de Dnjepr te vinden. Ze wachtten tot middernacht. Ney dronk in beslag genomen bietensap, toen de plotseling de Kozakken verschenen. Het lukte hem en een deel van zijn korps zigzaggend de rivier, die nauwelijks bevroren was het aan alle kanten krakende ijs over te steken, maar 2.000 van zijn soldaten en een onbekend aantal uitvallers en volgers verdronken in de rivier. Ney had al zijn kanonnen en wagens achter moeten laten. 

Op 18 november werd Ney tijdens een dikke mist een bos zonder wegen of paden ingejaagd,41 achtervolgd door Platov met zijn kozakken die vanaf Smolensk waren opgetrokken. Hij werd omsingeld maar liet een carré vormen om ze af te slaan. De Russen boden hem 4 of 5 keer een capitulatie aan, maar Ney weigerde zich over te geven aan een Russische afgezant, die vervolgens 26 dagen gevangen is gehouden,42  43 omdat er tijdens de onderhandelingen werd geschoten. Ney verliet het kamp in de nacht en bereikte Orsha de volgende dag met zijn uitgeputte manschappen, die niet meer in staat leken om te vechten.

File:Adolphe Yvon (1817-1893) - Marshall Ney at retreat in Russia.jpg

Ney’s breakthrough on 18 November 1812, by Peter von Hess.

While crossing the Dnieper, Ney lost more soldiers who fell into the cracks into the ice and drowned, but he managed to escape the Russians. Of his corps, barely three thousand managed to rejoin the rest of the Grand Army. Ney’s regiment was practically annihilated, yet to the demoralised French, the news of his arrival was as sweet as victory.44
Davout was replaced by Ney and then was blamed for that marshal's force being cut off.

De Russen houden het op 13.000 doden, 26.500 krijgsgevangenen, 133 kanonnen en vijftien vaandels.  (Van een stoet met 3.400 gevangengenomen soldaten stierven 250 man in een nacht in Roslov, slechts 400 kwamen aan in hun ballingsoord. Op 19 februari 1814 werden zij in vrijheid gesteld.45)

Dem sowjetischen Historiker und Napoleon-Biographen Tarlé zufolge verloren die Franzosen allein am 16. und 17. November 1812 etwa 14.000 Mann, davon 5.000 an Toten und Verwundeten, während die übrigen gefangenen genommen wurden. Ney verlor bis zum 18. November zunächst 4.000 Mann seines Korps und dann 2.000 weitere.46 Die DDR-Militärhistoriker Helmert und Usczeck rechneten für alle vier Tage vom 15. bis zum 18. November mit 6.000 Toten und Verwundeten sowie 26.000 Gefangenen auf französischer Seite.47
„This army had left Moscow one hundred thousand strong; in five-and-twenty days it had been reduced to thirty-six thousand men. The artillery had already lost three hundred and fifty of their cannon, and yet these feeble remains were always divided into eight armies, which were encumbered with sixty thousand unarmed stragglers, and a long train of cannon and baggage.“48

Hier zou ik mijn verslag van het 33e RLI kunnen beeindigen, want het is opgehouden  te bestaan, maar het vervolg, de oversteek van de Berezina, is zo fascinerend dat ik nog even doorga.

File:French retreat in 1812 by Pryanishnikov.jpg
De restanten van de Grande Armée of zijn het Kozakken met hun hooivorken die Franse krijgsgevangenen afvoeren? Schilderij door Illarion Pryanishnikov

De slag aan de Berezina

Op de 16e had de Poolse bezetting Minsk moeten opgeven en Tschitschagow veroverde grote hoeveelheden voedsel, ammunitie en wapens, waar Napoleon op had gehoopt.49

De gouverneur Mikołaj Oppeln-Bronikowski vluchtte,  gesteund door een Poolse regiment, naar Borisov om de strategische brug te bezetten, maar kwam te laat, want de Russen waren eerder en vernielden de brug.

La Bérézina en hiver sous la neige. L’expression n’a pas d’équivalent en russe ou en biélorusse. Photo par Jacques Sierpinski

Op 18 november begint het licht te regenen. Er ontstaat opnieuw een spekgladde ijzellaag. Het ongedierte – de mannen hadden zich in weken niet gewassen of geschoren – bezorgt de manschappen ondertussen een genadeloze jeuk. De kavallerie en artillerie houden op te bestaan. Het verlies aan paarden was zo groot, dat er vier kompagnieen worden gevormd bestaande uit louter officieren! Er is geen munitie meer en om een aanval door de Russen te vermijden, moeten de troepen doorlopen. Om Orsha te bereiken, ca 70 kilometer ten westen voordat de Russen ze vinden, is nu het enige doel van uitgehongerde Franse troepen. De keizer bleef iedere 15 minuten staan volgens Ségur en keek om zich heen alsof hij geen afscheid kon nemen. Bij Orsha steken ze de Dnjepr over.

Napoleon entered Orcha with six thousand guards, the remains of thirty-five thousand! Eugene, with eighteen hundred soldiers, the remains of forty-two thousand! Davout, with four thousand, the remains of seventy thousand!
Everything, however, was now changed; two hostile armies were cutting off his retreat. The question to decide was, through which of them he must attempt to force his way: and as he knew nothing of the Lithuanian forests into which he was about to penetrate, he summoned such of his officers as had passed through them in order to reach him.

Napoleon houdt halt in Dubrouna met nog 5.000 man van de Jonge Garde. Op de 19e is het restant van het leger in Orsha verzameld, behalve de rossige Ney, die de volgende dag aankwam met hoogstens 1.200 of 900 of misschien slechts 500 man. De soldaten zoeken niet langer naar hun regiment, maar naar hun legerkorps, of wat daarvoor door moest gaan. Volgens Thiers bestaat het leger nog maar uit 24.000 man alsmede 25.000 uitvallers. Ze hebben twee dagen rust en het is mogelijk voedsel te kopen. (Het is prachtig weer; lichte dooi, de zon schijnt uitbundig op de berijpte takken.) Napoleon verbrandt zijn correspondentie en laat bekend maken alle niet strict noodzakelijke wagens achter te laten, ook die met brugmateriaal. Op de 24e hebben de legerkorpsen onder Oudinot (II legerkorps met 9.000 man) en Victor (IXe korps, 11.000 man), die waren achtergebleven, zich bij Bobr opnieuw aangesloten bij de Grande Armée.

Im Rücken Napoleons allerdings schlug Tschitschagow am 21. November 1812 Dombrowski, besetzte am 22. November Borissow und vereinigte sich dort mit Wittgenstein. Damit war Napoleon tatsächlich der Rückweg abgeschnitten. Rasch marschierte Oudinot, der anstelle des verwundeten St. Cyr dessen Korps übernommen hatte, auf Borissow und schlug Tschitschagow am 23. November zurück. Der Rückweg war zwar kurzzeitig wieder frei, doch Tschitschagow hatte in Borissow die Brücken über die Beresina zerstören lassen, weshalb Napoleons Armee den Fluss an einer anderen Stelle weiter nördlich überqueren musste. Die sich dort am 26. November entwickelnde Schlacht an der Beresina endete für die Franzosen mit dem Verlust von weiteren 30.000 Mann und dem endgültigen Untergang der Armee.
Only days before the French Commander-in-Chief, Napoleon Bonaparte, had ordered all sixty boats of the army bridging train to be burned along with all other gear he had deemed nonessential. General Éblé protested the decision at the time and discretely ordered two wagons of charcoal and six wagons of tools to be spared. He also assigned each of his men to carry a tool and some cramp irons.50 The Berezina bridges would be built using only these hand-tools, during the winter, for an army on the verge of disintegration.51
http://hoynck-van-papendrecht.nl/wp-content/uploads/wwwopac-kopie-3.jpg
De oversteek van de Berezina door Jan Hoynck van Papendrecht

Op de 26e begon het opnieuw licht te sneeuwen. De brug bij Borisov is al op de 21e veroverd door het Russische leger. Napoleon moet zich overgeven of de Beresina oversteken. “De val klapte dicht besefte de keizer. Tsjitsjagov met een Moldavisch leger bevond zich voor hem, Wittgenstein ten noorden, Kutuzov ten zuiden en Miloradovitsj en Platov met zijn kozakken zaten hem op de hielen.” Een Litouwse ruiter wijst hun een goede oversteekplaats bij Studzjanko. De rivier die van noord naar zuid stroomt is maar deels bevroren; het ijs niet sterk genoeg. De rivier was volgens Jacobus Antonius Tellegen (1771-1855) slechts 12m breed en iets meer dan een meter diep. (Misschien inclusief de moerassige oostelijke oever 87m breed? Dat de river diep en woest was, lijkt een onjuiste voorstelling van zaken. De Berezina wordt gevoed door meer dan vijftig zijrivieren, maar  vervoert eenderde minder water dan de Maas, IJssel of Schelde! Het komt vanaf een enkele kilometers noordelijker gelegen uitgestrekt moerasgebied van 20.000 ha, derhalve met weinig verval.) Napoleon gaf opdracht twee bruggen te bouwen in het ijskoude water, een was voornamelijk bedoeld om de artillerie en de transporteenheden over te zetten; de ander voor de infanterie. Achter hen wordt de verzamelplaats aangevallen door Russische troepen. Oudinot en een aantal maarschalken waaronder Daendels kreeg de opdracht de aftocht te dekken. In de middag van 26 november steekt Oudinot als eerste over. Om vier uur ‘s middags is ook de tweede brug klaar.

“De Russen slaagden erin een batterij in positie te brengen en het vuur te openen op de mensenmassa die de brug trachtte te bereiken.” Duizenden mannen van allerlei legers, soldaten, officieren, zelfs generaal, proberen zich in totale verwarring een weg door de menigte te banen. Om schokken en trillingen te vermijden moeten ze een voor een afstijgen. De spekgladde brug, net boven de waterspiegel, lag bedekt met paardenmest. Geen enkele plank is zichtbaar. De brug schudt en wankelt voortdurend. Pontoniers, die tot hun oksels in het water staan, zijn constant bezig de bruggen te herstellen. Ze worden elk kwartier afgelost. Om acht uur ‘s avonds stort de tweede brug in; drie uur later is die hersteld. Om twee uur ‘s nachts zakt de brug opnieuw in en is drie uur later zover hersteld dat de overtocht door kan gaan.52 De ongeorganiseerde massa, zorgt voor grote files. Men komt slechts schoorvoetend vooruit. Wie niet meer kan opstaan wordt vertrapt. De wagenwielen verbrijzelden alles wat in hun weg lag. Nadat Napoleon met zijn 700 à 800 man gardetroepen op 27/28 november de Berezina was overgestoken, liet hij Eblé de volgende ochtend de bruggen achter zich verbranden en de ongeorganiseerde meute (6 à 8.000 woedende mannen en vrouwen) en de troepen onder Partouneaux van 4.000 soldaten, die bij Borisov de Russen afleiden, aan haar lot over; 2.000 zijn krijgsgevangenen gemaakt.

Datei:P1030732-001.JPG
Blik op de Berezina en Studzjanko (uiterst links) vanaf de heuvel waar de Russen zich hadden opgesteld. De Grande Armée trok door het dal. Eigen foto
De moerassige oever van de Beresina bij Studienka. Het dorp werd afgebroken voor de bouw van de twee bruggen, iets noordelijker. Eigen foto

Aan de overkant komen ze vast te zitten in de modderbrij. (Volgens Thiers had zich een grote groep uitvallers aan de overkant genesteld die was niet van plan verder te trekken.) Er is niet genoeg brandhout meer. Ze gaan in de sneeuw liggen zonder enige beschutting. Er is een overmacht aan Russische soldaten. Aan beide kanten van de rivier wordt gevochten. Oudinot raakt zwaar gewond, en Napoleon geeft het bevel over aan Ney.

De troepen gaan richting Zembin, en stoppen pas in Kamen. Op 30 november is het -30° C; op 1 december sneeuwt het hevig; op 6 december was het -37° C, 8 december was de noodlottigste dag. Door de koude raakte de Grande Armée 40.000 man, de helft van zijn soldaten kwijt tussen de Berezina en Vilnius. Sommige soldaten zijn sneeuwblind geworden, anderen lopen gangreen op omdat ze te dicht bij het vuur kruipen.Op 9 december komt de uitgehongerde, en in lompen gehulde horde aan in Vilnius en verstoppen de poort, te moe om andere doorgangen te zoeken. De middenstanders sluiten hun winkels.

Murat, die nog strijdlustig was, wilde topoverleg voeren over de te volgen strategie, maar van de ongeveer honderd generaals in de stad kwamen er niet meer dan tien opdagen.53 Murat gaf Louis Henri Loison het bevel een divisie van vers gerecruteerden die zich in Vilnius bevond langs de weg naar Smarhon of Osziama te posteren om de stad te beschermen tegen 9.000 kozakken. “Dat bleek een rampzalig idee, want in één nacht vroren er van de 10.000 mannen, die niet gewend waren in de buitenlucht te overleven, 8.000 dood.”54 Volgens Philippe-Paul de Ségur vroren er van de divisie, bestaande uit 15.000 man 12.000 dood in drie dagen tijd. Dat zou volgens Zamoyski de in opdracht zijn geweest van Dirk van Hogendorp (1761–1822),55 maar het kan ook van Murat zijn geweest. Loison schijnt een spreekverbod opgelegd te hebben verkregen.

Johannes Hari (I), “Bivouac at Molodetschno during the Night of the 3rd to 4th of December 1812, episode from Napoleon’s Retreat
In his anxiety, the Emperor assembled the marshals who remained with him. These were Berthier, Bessières, Mortier, and Lefebvre; these were saved; they had cleared the obstacle; they had only to continue their retreat through Lithuania, which was open to them; but would they abandon their companions in the midst of the Russian army? No, certainly; and they determined once more to enter Russia, either to deliver, or to perish with them.

Napoleon besloot op 4 of 5 december in Smarhon zich naar Parijs te begeven, voordat het nieuws over de dramatische terugtocht de hoofdstad zou bereiken, zich realiserend dat hij zijn macht zou kunnen verliezen. De volgende dag vertrok hij en gebruikte de berliner van generaal d’Ornano, zijn achterneef, die bij Krasny gewond was geraakt. Hij gaf het bevel over aan Joachim Murat. Op 14 december is Napoleon, enkel vergezeld van aide-de-camp, generaal Caulaincourt, een Poolse gids en vertaler Stanisław Dunin-Wąsowicz en een Mammelukse lijfwacht in Dresden aangekomen. Op de 18e kwam het gezelschap ‘s avonds in Parijs aan. Napoleon verraste zijn vrouw.

Napoleons nächtliche Ankunft in Dresden Morgens um 4 Uhr am 14. Dezember 1812
„Het leger trekt verder, een spoor van lijken achterlatend, tot ze op 9 december in Vilnius aankomen. Een dag later verschijnen ook [weer] de kozakken en er beginnen hevige gevechten in de straten van Vilnius, tussen de Fransen en de Russen.56

Platov en Kutuzov bereikten Vilnius op resp. 10 en 12 december; Ney liet een halve kilometer voor de stad alles verbranden. De Armée sloeg in totale verwarring op de vlucht. Ze hebben volgens De Larrey minstens 20.000 man, 300 officieren, zeven generaals alsmede zieken en gewonden achtergelaten. Op 13 december verliet de Keizerlijke Garde of wat daar van over was, Kaunas en stak de Niemen over. Op 14 december verlieten Ney, enkel vergezeld van officieren en de laatste Fransman, generaal Guillaume-Mathieu Dumas, Rusland; Napoleons invasie van Rusland was voorbij.57 Het leger bestond niet meer.

Op 13 januari gaf ook Joachim Murat, de koning van Napels, er de brui aan en trok naar Italië. Hij deed het bevel over aan Eugène de Beauharnais.

Van de meer dan 600.000 man, die met tussenpozen Rusland hadden betreden, keerden er slechts 58.000 terug (volgens Tarlé 28.000); ; van de 1.372 stukken geschut werden er slechts 200 gered. Alle bagage ging verloren.  “Van de twaalf man die oorspronkelijk op pad waren gegaan, keren er twee levend terug. Eén sterft op het slagveld of bezwijkt later aan zijn verwondingen. Twee zijn gevangen genomen. De overige zijn bezweken onderweg,”58 waarvan een derde aan infecties, veroorzaakt door luizen.

Ondanks een enorme hoeveelheid ‘overwinningsmonumenten’ die hedentendage nog overal in Rusland zichtbaar zijn, blijft het feit dat Napoleons leger is verslagen door Napoleons eigen besluiteloosheid, een voorspelbare en volstrekt falende logistiek, en de extreme winterse omstandigheden. Niet door superieure Russische militaire operaties.59 Hij had zijn leger verzwakt dooor overal garnizoenen achter te laten. Zelf noemde hij zijn beslissing om toch naar Moskow te gaan, en vervolgens daar te lang te blijven zijn grootste fout en schijnt gezegd te hebben: “Van het verhevene naar het belachelijke is slechts één stap en slechts het nageslacht heeft een oordeel te vellen.”

Bis Dezember 1812 soll es zwar 81.000 Rückkehrer gegeben haben, doch kaum 1.500 Franzosen waren noch kampffähig

De oorlog telde aan beide zijden mogelijk een miljoen slachtoffers. Het totaal aantal krijgsgevangenen wordt geschat op 150.000 tot 200.000? Van de ca 66.000 man in het Ie legerkorps onder Davout lukte het duizend man om terug te keren. Het 33e regiment infanterie de ligne bleef nog even bestaan, het nam nieuwe rekruten op, die in 1813 nog streden in Duitsland.60 Het regiment is eind mei 1814 opgeheven en de restanten zijn samengevoegd met het 32e.61

Carte figurative des pertes successives en hommes de l’Armée Française dans la campagne de Russie 1812–1813, eine im Jahr 1861 veröffentlichte Grafik zu den Verlusten der Napoleonischen Armee von 1812/13 von C.F. Minard. Die Temperaturangaben sind in Réaumur (−30 °Réaumur = −37,5 °Celsius). N.B. De Slag bij Krasnoi kende Minard niet?

Externe links

Blatter aus meinem Portefeuille, im Laufe des Feldzugs 1812 in Russland, an Ort und Stelle gezeichnet von C.W. v. Faber du Faur,und mit erlauternden Andeutungen begleitet

Christian Wilhelm Faber du Faur (1780-1857) Drawings and lithographs

Referenties

  1.  De veldtogt in Rusland, in het jaar 1812 door Carl von Clausewitz
  2.  Empire Of France Under Napoleon Vol. VIII … Door Marie Joseph Louis Adolphe Thiers
  3.  A. Zamyovski, p. 409-411
  4. Belarus in wartime Situation in the regions occupied by Napoleon’s troops
  5.  1812: The Great Retreat Door Paul Britten Austen
  6. Friezen onder Napoleon
  7.  Hollandsch penning-magazijn voor de jeugd
  8. W. Oosterbeek (2014) Naar Moskou! Naar Moskou! p. 126
  9.  1812: The Great Retreat Door Paul Britten Austen
  10. H.P. Everts, Campagne et captivité de Russie, p. 146
  11. Russische Veldtocht; 15.000 Nederlandse militairen
  12. Funnekotter, p. 223-225
  13. H.P. Everts, Campagne et captivité de Russie, p. 147
  14.  Richard K. Riehn, 1812 Napoleon’s Russian Campaign, p. 349.
  15. Heinz Helmert, Hansjürgen Usczek: Europäische Befreiungskriege 1808 bis 1815. Militärverlag der DDR, Berlin 1986
  16.  Rusland tegen Napoleon Door Dominic Lieven
  17. French Infantry During the Napoleonic Wars
  18. During the Patriotic War of 1812 the second battle by Krasnoye village was fought
  19. A. Zamyovski, p. 409-411
  20. Battle of Krasnoi
  21. NNBW
  22. F.H.A. Sabron (1898) Geschiedenis van het 124ste regiment infanterie van Linie onder keizer Napoleon I, p. 21
  23. ‘Allons, grenadiers, abordez ces batârds’ Het derde regiment grenadiers van de keizerlijke garde door drs. M. van der Hoeven
  24. History of Europe (from 1789 to 1815). 12 vols. [and
  25. Nieuwen utilen almanach en wegwyzer der stad Gend, in ‘t bezonder …, Volume 23
  26. Battle of Krasnoi
  27. With Napoleon’s Guard in Russia: The Memoirs of Major Vionnet, 1812 Door Louis Joseph Vionnet,Jonathan North
  28. Battle of Krasnoi
  29. Sabron, p. 110
  30. Sabron, p. 112
  31. B. Funnekotter, p. 243
  32. 1812: The Great Retreat Door Paul Britten Austen
  33.  Carnets et journal sur la campagne de Russie : extraits du Carnet de La Sabretache, années 1901-1902-1906-1912. Baron Jean Jacques Germain Pelet; M.E. Jordens; Guillaume Bonnet; Henri-Pierre Everts. Paris : Librairie Historique F. Teissèdre, 1997.
  34. God redde Nederland door Jan Kuiper
  35. Tindal, Ralph Dundas, baron (NNWB)
  36. Bijdragen tot de krijgsgeschiedenis van Napoleon Bonaparte: Veldtogten van … Door Ernst van Löben Sels
  37. ‘Allons, grenadiers, abordez ces batârds’ Het derde regiment grenadiers van de keizerlijke garde door drs. M. van der Hoeven
  38. Geschichte Napoleons und der großen Armee im Jahre 1812, Volume 4 Door Paul Philippe de Ségur
  39. Zamoyski, 2005, blz. 424
  40. ‘Allons, grenadiers, abordez ces batârds’ Het derde regiment grenadiers van de keizerlijke garde door drs. M. van der Hoeven
  41.  Hollandsch penning-magazijn voor de jeugd
  42. Russisch-Deutscher Krieg gegen Frankreich (I. 1812)
  43. George Blond (1979) La Grande Armée, p. 383
  44. Art of the Russias
  45. Sabron, 112, 114; Funnekotter, p. 287
  46. Eugen Tarlé: Napoleon. Rütten und Loening, Berlin 1963
  47. Heinz Helmert, Hansjürgen Usczek: Europäische Befreiungskriege 1808 bis 1815. Militärverlag der DDR, Berlin 1986
  48. History of the Expedition to Russia by Comte de Philippe-Paul Ségur
  49.  Eugen Tarlé: Napoleon. Rütten und Loening, Berlin 1963
  50. Leo Tolstoy (2006) War and Peace. Translated by Louise & Aylmer Maude. Wordsworth Classics of World Literature, Book XV, chapter 10, p. 864
  51. THE BRIDGES THAT ÉBLÉ BUILT
  52. Jongh de J.W (1911) Schoolplaten voor de vaderlandse geschiedenis
  53. B. Funnekotter, p. 271
  54. B. Funnekotter, p. 271
  55. Zamoyski (2004), p. 504-505
  56. Russische Veldtocht; 15.000 Nederlandse militairen
  57. B. Funnekotter, p. 277
  58. W. Oosterbeek, p. 88
  59.  Victor A.C. Remouchamps
  60. Funnekotter, p. 297
  61. Mémiores des Hommes, Ministère de la Defense

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *