De familie Coymans

 

Coymans is een uitgestorven Vlaams/Nederlands geslacht, opererend vanuit Antwerpen, Middelburg, Hamburg, Amsterdam, Haarlem. De firma Coymans handelde op Spanje (Cadiz) en Curaçao leverde zilver, linnen, wol, tabak, cacao en cochinelle, een rode verfstof. De firma bankierde decennia lang, verzekerde schepen en verstrekten leningen aan Spanje. De firma was sterk betrokken bij de tweede Westindische Compagnie, in 1675 heropgericht. In 1685 verkreeg Balthasar Coymans het Asiento de Negros waarna de koersen van de WIC stegen.[De geoctrooieerde compagnie (2005) door Henk den Heijer, p. 104 ] Tesamen met zijn broer financierde hij diverse slaventransporten naar Curaçao; toen al “een handel die zelden met veel geluk gezegend was.”[Pertinent en waarachtig verhaal van alle de handelingen en directie van Pedro van Belle omtrent den slavenhandel, ofwel het Assiento de Negros …  Item 179] In 1688 nam Spanje het recht terug, maar deze periode bleek het hoogtepunt in de slavenhandel naar Curaçao.

De stamvader

Balthasar Coymans (1555-1634)  was een zoon van Jeronimus Coymans (de oude) (1503-1580) uit Antwerpen en Constantia Spinelli (ca 1516-1581) uit Pavia, die  uit een Florentijnse bankiersfamie stamde. Het echtpaar verhuisde rond 1580 nog naar Haarlem.[Kwartierstaat van Ing. Hugo, Gustaaf en Mr. Willem de Clercq door A. de Jong (2014)] Hun zoon Balthasar trouwde in 1588 met Elisabeth de Pickere, waarschijnlijk in Hamburg. De familie woonde vanaf ca 1592 op de Fluwelenburgwal, naast het Athenaeum Illustre. Hij was de grondlegger van de firma Coymans, alhoewel zijn broers Thomas en Caspar ouder waren. In november 1598 waren Balthasar en Pieter Coymans verzekeraars van de vijf schepen onder Jacques Mahu om via de Straat Magellaan via Chili en Peru naar Indië te varen.[F.C. Wieder (1923) De reis van Mahu en de Cordes door de Straat van Magalhães naar Zuid-Amerika en Japan 1598-1600, p. 48] Op 4 december 1602 lieten Isaac le Maire, zijn broer Salomon, Balthasar Coymans e.a. een acte bij de notaris opmaken omdat de schepen na drie jaar nog niet terug waren en de verzekeraar zou moeten uitbetalen.[NA 93-90] In 1623 en 1627 was hij betrokken bij het versturen van brieven van prins Maurits en zijn halfbroer Frederik Hendrik naar het vorstendom Orange.[Schwartz, G. (1984) Rembrandt: zijn leven, zijn schilderijen, p. 138] De gouverneur, de hertog van Osmael, voelde zich oppermachtig, katholiek geworden en van plan het vorstendom aan kardinaal Richelieu, c.q. de Franse koning te verkopen.1 

Balthasar had tien kinderen, een hofstede in de Purmer en vanaf 1627 een buitenplaats bij Wijk aan Zee, genaamd Westerhout.[Poldersporen, “Nooit_volmaakt”]. Hij was in 1631, met een vermogen van 400.000 gulden, de op twee na rijkste inwoner van Amsterdam.[J.I. Israel (2001) De Republiek 1477-1806, p. 383] Zijn dochter Elisabeth trouwde in 1614 met Jean Deutz; Maria in 1624 met Joan Huydecoper van Maarsseveen, en Constancia in 1627 met Pieter Belten. Twee waren betrokken bij de verkoop van het pand in de Jodenbreestraat 4 aan Rembrandt van Rijn, resp. 1639, 1650, 1653 en 1660.

Het Coymanshuis op de Keizersgracht tegenover de Westerkerk. Recent onderzoek heeft aangetoond dat het Coymanshuis waarschijnlijk vanaf het begin gepleisterd is geweest.[Amsterdamse Grachtenhuizen]
  • Balthasar Coymans de jonge (Hamburg, 1589-Velsen, 1657) kocht in 1624 2,5 erf op de Keizersgracht. Hij bewoonde samen met zijn broer Johannes het Coymanshuis, ontworpen door de toen net uit Italië teruggekeerdeJacob van Campen, dat zij rond 1626 betrokken. Hij erfde Westerhout rond 1634. Hij trouwde, 51 jaar oud, in 1641 met Maria Trip. De zeven erfgenamen verdeelden zijn bezit in 1674 bij blinde loting. De weduwe verhuisde naar de Herengracht. Zij hadden meerdere dochters, maar om niet het overzicht te verliezen, heb ik in dit artikel vooral aandacht geschonken aan het mannelijke nageslacht.
    • Jeronimus (1648-)
    • Elias (1650-)
    • Balthasar (1653-)
  • Josephus Coymans (1591-ca 1653) trouwde in 1616 met Dorothea Berck in Dordrecht. Hij  was eigenaar van meerdere blekerijen in de omgeving van Haarlem. In 1630 kocht hij grond bij Lisse. Hij was heer van Streefkerk en Nieuw-Lekkerland sinds 1648?
    Joseph Coymans door G. Flinck (1647)

    Dorothea was al weduwe toen ze in 1653 de heerlijkheid Alblasserwaard kocht,[Inventaris van het archief der heerlijkheid Alblasserdam]  c.q. overnam van haar vader. Zij kocht in 1655 het Coymanshofje in Haarlem en  in 1677 “Watervliet” onder Velsen.

  • Jeronimus Coymans (1598-Beverwijk 1658) woonde op N.Z. Voorburgwal toen hij in 1623 trouwde met Maria Raye uit of bij de Barndesteeg. Hij handelde in Indische specerijen. In 1635 kocht hij de hofstede ‘Sandvliet’ te Lisse met de omliggende landerijen. Hij woonde toen op Meerestein in Beverwijk. In 1643 trouwde zijn dochter Catharina met  Constantijn Sohier de Vermandois.[Kunst, natuur en techniek op en rond kasteel Keukenhof door Gerard Jaspers, Jan Beenakker, Henk Duijzer e.a.] Zij waren allebei enigst kind en lieten rond 1660 Oud-Poelgeest herbouwen.
  • Johannes Coymans  (1601-1657) woonde op de Keizersgracht toen hij in 1634 trouwde met Sophia Trip van de OZ Voorburgwal. Hij financierde en verzekerde de scheepstransporten, net als zijn schoonvader Elias Trip. In de jaren vijftig investeerden beide firma in de turfexploitatie van het Oost-Groningse Wildervanck.
    Johannes Coymans door B. van der Helst in 1645

    Na het overlijden van de twee broers zette Sophia de firma voort en handelde in o.a. tabak, geassisteerd door haar schoonzoon Carel Voet als kassier. Voet stamde uit een grote (katholieke) schildersfamilie uit Antwerpen en zijn broer Jacob Ferdinand was een goed portrettist, die fortuin zou maken in Rome en Parijs. In 1659 ontstond ruzie tussen Sophia Trip en de Haarlemse tak van de familie Coymans, nadat men twee frauderende medewerkers had ontdekt. De kassier mocht blijven, de andere medewerker werd overgeplaatst naar Spanje.[7] Niet lang daarna was er ruzie binnen de familie over haar dochter Aletta Coymans, die ten huwelijk was gevraagd door de opvolger van de kassier, daarbij gesteund door Sophia Trip. Twee dochters dreigden het huis te verlaten als het huwelijk met een tien jaar jongere, onvermogende en afkomstig uit een katholieke familie toch doorgang zou vinden. Johan Huydecoper vergeleek Voet ( ‘kostelijckeijt in klederen en in beffen’) met het paard van Troje en weigerde nog langer op zondag bij zijn schoonmoeder te eten. Hij en de broers Trip besloten gerechtelijke stappen te ondernemen in een poging om het huwelijk te verhinderen. Het huwelijk met Carel Voet werd uiteindelijk beklonken, maar niet in gemeenschap van goederen, daar hadden familieleden een stokje voor gestoken.[.[Kooijmans, L. (1997) Vriendschap en de kunst van het overleven in de zeventiende en achttiende eeuw, p. 126-130.] Huydecoper, zijn zwager Voet en hun schoonmoeder vormden in januari 1662 een driemanschap; Huydecoper was verantwoordelijk voor 15/25, Voet voor 7/25 en Trip voor 3/25 deel? 2 Carel Voet en Sophia Trip konden vier jaar lang niets doen tot een balans was opgemaakt: het handelskapitaal kwam onder het beheer van de door de familie aangewezen voogden (van de nog minderjarige kinderen van de weduwe Trip).[Genealogie Voet te Antwerpen en in de Noordelijke Nederlanden door Pieter Donche, p. 41-42] In 1665 namen zij scheepsvolk aan in dienst voor de Franse O.I.C. Voet verkocht een oorlogsschip aan Lodewijk XIV, de koning van Frankrijk.

    Jacob_Ferdinand_Voet_-_Portrait_of_a_Gentleman_with_a_Lace_Collar.jpg (702×944)
    Man met een kanten bef, toegeschreven aan Jacob Ferdinand Voet (ca 1660-1670) Wakefield Art Museum
  • In 1666 verrekende de firma met de Amsterdamse Wisselbank meer dan zeven miljoen gulden.[De trippen in de 17e eeuw: een studie over het ondernemersgedrag op de Hollandse stapelmarkt: P. W. Klein, p. 31] In 1673 stonden zij borg voor Francesco Ferroni, een slavenhandelaar uit Livorno. Het jaar daarop werden via Hispaniola slaven afgeleverd op Curaçao. In 1675 deed hij zaken met Don Anthoni Garcia, houder van het Asiento. Vijf jaar lang ieder jaar 4000 slaven leveren op  Curacao.3 In 1678 is door bemiddeling van de Wisselbank ten behoeve van de firma ƒ 3.194.800 verrekenend . In mei 1679 financierden zij  slaventransporten naar Caracas, Carthagena en Curaçao van 9.800 “negros” binnen een periode van twee jaar. Ze zijn uitgevoerd door kapitein Juan Barroso del Pozo met zijn Italiaanse schoonzoon, die niet zo kapitaalkrachtige Nicolas Porcio.[Pertinent en waarachtig verhaal van alle de handelingen en directie van Pedro van Belle omtrent den slavenhandel, ofwel het Assiento de Negros …  ] Sophia Trip stierf op 26 augustus 1679, 65 jaar oud. Haar kinderen Joan, Balthasar, Adriana en de weduwe Aletta Voet bleven betrokken bij de organisatie en financiering van het Asiento.[5]4 
    • Joan of Jan Coymans ­ (1645-1703), schepen in Amsterdam, trouwde in 1674 met het buurmeisje Erckenraad Bernard.  Hij werd hoofd van de firma Coymans na het overlijden van z’n moeder. In mei 1679 sloten hij en Carel Voet een contract met kapitien Juan Barroso del Pozo over de levering van slaven, die vanuit Cadiz naar Curaçao moesten worden vervoerd. Omdat Spanje officieel geen handel wilde drijven met een niet-katholiek land werden zoutwaternegers steeds vaker verkocht via Curaçao. Carel Voet  stierf op 22 september 1679. Joan bleef betrokken bij de administratie en financiering van het Asiento,  in 1685 afgesloten door zijn broer Balthasar. Hun rekening-courant bij de Wisselbank bedroeg in:
    • 1683 = ƒ 292.269 
      1684 = ƒ 318.651
      1685 = ƒ 228.414
      1686 = ƒ 374.935
      1687 = ƒ 360.168
      1688 = ƒ 328.337
       
      Ter vergelijking: In 1689 heeft de VOC een rekening-courant over 600.257 gulden. 
    • Balthasar Coymans (1652-1686) vertegenwoordigde de familie in het Spaanse Cadiz sinds 1673; getrouwd met Isabela Valques? Het paar had drie kinderen. Hij was ingetrokken bij en werkte samen met Pedro van Belle, [Pertinent en waarachtig verhaal van alle de handelingen en directie van Pedro van Belle omtrent den slavenhandel, ofwel het Assiento de Negros …  Item 79, 141 en 149 ] maar die gaf aan uit de slavenhandel te willen stappen; vervolgens met Juan Barroso del Pozo (-1683) en Nicolas Porcio. Balthasar adviseerde de firma in Amsterdam om over het contract in overleg te treden met de WIC. In 1682 is Balthasar door de Spaanse koning als administrateur van Porcio benoemd, maar dwong af hem op te kunnen volgen bij overlijden. Op 23 februari 1685 sloot Balthasar Coymans met de Spaanse Kroon een contract (Asiento de Negros) om tot september 1689 jaarlijks 3.000 slaven voor de Spaanse kolonies te leveren.  Op 27 februari 1685 betaalde hij daarvoor 200.000  gouden escudos; een bedrag dat moet worden gezien als een kortlopende lening dat terug zou worden betaald met interest.[Spaanse staatsbankroeten Financiële beleid van de Habsburgers in de zestiende en zeventiende eeuw door: Willem Peeters] Hij zegde toe 12.000 slaven te willen leveren in samenwerking met Henrico Staats en Manuel de Belmonte. Op 25 maart verplichtte Coymans zich tot het zenden van tien katholieke geestelijken naar het eiland om de slaven te bekeren voordat zij aan de Spanjaarden werden geleverd.[Charles II, King of Spain, 1665-1700 Royal Order, signed ‘El Rey’, commanding Don Balthasar Coymans, Don Juan Barrosa & Don Nicolas Porzio to assemble 10 Capuchin monks (Franciscan friars) from either Cadiz or Amsterdam for the purpose of sailing to the coast of Africa to buy slaves, to convert them to Christianity and sell them in the West Indies][ Israel, J.I. (1990) Dutch primacy in world trade, 1585-1740 Oxford University Press, p.321] Op 10 april 1685 was Balthasar in Amsterdam en is een contract gesloten met de WIC (Paulus Godin was voorzitter) en Pedro van Belle en Balthasar Beck op Curaçao. Op 17 april 1685 kreeg Balthasar Coymans in Antwerpen toestemming slaven aan de gouverneur van Buenos Aires te leveren. Spanje bemoeilijkte het aandoen Argentinië omdat het wilde verhinderen dat er dan ook zilver zou worden gesmokkeld. In  juli 1686 werd het contract met Coymans stopgezet en pas in maart 1687 door de Spaanse kroon geannuleerd. In feite is het contract nauwelijks twee jaar uitgevoerd, en in plaats van de 9.000 contractuele slaven, werden er in die periode slechts 4896 slaven geleverd.[Klooster, W. (1998) Illicit riches Leiden: KITLV Press, p. 113]  De zaak werd doorverwezen naar de Junta de Asiento de negros, een instelling die door de Republiek niet werd erkend. Balthasar, bewindhebber generaal en als directeur generaal van de handel in slaven op Nieuw-Spanje, stierf op 8 november 1686 in Cadiz en is zes weken later begraven in de Westerkerk. In zijn huis hingen volgens de boedelinventaris veel zeegezichten, de eetkamer was versierd met landkaarten. Hij bezat 130 boeken in meerdere talen, twee paarden, een paar slaven en veel kleren.[I.A. Wright, “The Coymans Asiento (1685-1689)” in: Bijdragen voor de vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, 6e serie nr. 1 (1924), p. 50.] Er was een kleine kapel ingericht en hij had een priester in dienst, genaamd Don Francisco de Ribas, in 1690 betrokken bij een volgend Asiento. Op de boedel van Balthasar Coymans werd beslag gelegd. Zijn crediteuren hadden nog tot 1697  ruzie met de erfgenamen over de betaling van aangegane verplichtingen. De erfgenamen eisten de lening van 200.000 escudos terug wegens contractbreuk?
    • Elias Coymans (1653-1731) woonde in de Vijzelstraat toen hij trouwde in 1683 met de ziekelijke Isabella Catharina van der Meulen uit Utrecht; hij was commissaris van de Bank van Lening, ossenweider en hoogheemraad van de Beemster. Elias, een vogelliefhebber, had een grote hekel aan zijn zus Aletta en zijn broer Joseph. De afkeer was wederzijds.[Kooijmans, L. (1997) Vriendschap en de kunst van het overleven in de zeventiende en achttiende eeuw, p. ?]
      • Constantia Aletta Coymans (1685-1744). Zij trouwde met haar neef Balthasar Scott (1672-1741), actief na de drooglegging in de Watergraafsmeer. Na haar dood was er 1,6 miljoen gulden te verdelen.[Dagboek van Jacob Bicker Raye]
    • Joseph Coymans (1656-1720) woonde op de Keizersgracht toen hij trouwde in 1685 met Clara Valckenier. In 1682 was hij betrokken bij het Asiento. In 1688 ontving hij Pedro van Belle, samen met zijn broer Joan. Hij was bewindhebber van de WIC en dijkgraaf van de Beemster; woonde zomers op zijn hofstede “Vrederust” aan de Volgerweg.[Waterlands Archief: EIGENAARS VAN LANDERIJEN IN DE BEEMSTER 1612 – BEGIN 20E EEUW door Th.A. Dinkla]; werd begraven in de Zuiderkerk.
      • Jan Coymans (1688-Zoeterwoude 1734), heer van Bruchem en Cillaarshoek. In 1722 werd hij benoemd tot schepen in Amsterdam.  Hij trouwde in 1723 met Susanne Catharina Bouwens, en raakte zodoende gelieerd aan de firma Andries Pels. Hij woonde aan de Herengracht bij de Vijzelstraat en was eigenaar van een hofstede onder Zoeterwoude.
      • Gillis Coymans (1691-Kopenhagen 1757), heer van Bruchem en hoogheemraad van de Beemster, was bewindhebber VOC; buitengewoon gezant en resident in Denemarken van 1729 tot zijn dood. Hij was ongehuwd en zijn jongste broer Balthasar erfde een half miljoen gulden.
      • Samuel Elias (1693-1746) schepen, woonde op de Keizersgracht; hij was actief in de Beemster.[Waterlands Archief: EIGENAARS VAN LANDERIJEN IN DE BEEMSTER 1612 – BEGIN 20E EEUW door Th.A. Dinkla]
      • Joseph (1697-)
      • Balthasar Coijmans (1699-1759), heer van Deurne en Liessel was na het overlijden van zijn broer Samuel Elias, de laatste mannelijke telg van het geslacht.
      • Jacob (1702-)
      • Hendrik
      • Familiewapen Coymans in NH-kerk te Beverwijk

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De broers van de stamvader

Thomas Coymans (ca 1545 – tussen 1609 en 1611) was meester in de rechten, koopman in “lywaet”. Hij woonde in Antwerpen (1572), Gent (1581), Middelburg (1585), Hamburg (1594-1605). Hij trouwde met Clare Dolens en hertrouwde met Anna van Pilken. De weduwe kreeg ruzie met haar zwager Balthasar over het tegoed van haar man bij de Wisselbank. Misschien had hij een zoon Thomas Coymans uit zijn eerste huwelijk, die in maart 1598 onder Frederik de Houtman als opperkoopman en tresorier vanuit Veere naar Indië ging en op 1 september 1599 bij Atjeh vermoord is?

De Oudezijds Voorburg- of Fluwelenburgwal rond 1650 met de twee panden naast het Athenaeum Illustre, geschilderd in 1878 door Cornelis Springer.

Caspar Coymans (1551-1629) de ouden, in 1582 getrouwd met Isabella van Lemens, werd in 1584 gedwongen terug te keren naar Antwerpen om de stad te verdedigen tegen de Spanjaarden.[Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640 door Eric H. Wijnroks, p. 64] Hij woonde vanaf eind 1592 in Amsterdam  aanvankelijk op de Fluwelenburgwal. Rond 1600 was hij betrokken bij de regulering van wisselbrieven, samen met Isaac le Maire.[Welchen … über die Leipiger Wechsel-Ordnung verfertigte …, Volume 1, p. 482] In 1602 investeerde hij 18.000 gulden in de VOC; handelde op Duitsland in geconfijte gember, sucade en  kandij, etc; verhuisde naar de Oude Turfmarkt en naar de O.Z. Voorburgwal 101 met een pakhuis daarachter. Hij bepaalde dat dat pand eerst 20 jaar na zijn dood verkocht mocht worden.

  • Coenraad Coymans, Caspersz (Antwerpen, 1588-Haarlem 1659)  trouwde in 1614 met Maria Schuyl van Stade. Handelde in katoenstoffen, legaturen/witte caffas, leverde doek aan de VOC, maar verhandelde ook peper en campeche-hout uit Brazilië; ging in 1644 failliet. Woonde sinds 1616 op de Oudezijds tegenover de Bierkaai maar verkocht het huis in 1645 aan Willem Six.5 Hij verhuisde naar Haarlem en bezat een hofstede Rustmeer bij Heemstede. 
    • Coenraad (1619-1669?) werd begraven vanaf een pand op ‘t Singel.
    • Jasper of Casper Coijmans (1621-1665) trouwde in 1644 met Elisabeth van Solt, woonde op de Oudezijds Voorburgwal, tabakkoopman en ging in 1653 failliet.
    • Willem (Guilliam) Coymans, Coenraadsz. (1623–Haarlem, 1678) is op 22-jarige leeftijd geschilderd door Frans Hals.[Arthur K. Wheelock Jr. (2014) Willem Coymans. National Gallery of Art, Washington] Tabakkoopman in Haarlem.6 In 1661 verkocht Willem Coijmans Rustmeer dat hij in 1659 had geerfd?[Landgoed Bosbeek]
    • Pieter (1629-)
  • Hendrick Coymans Caspersz. (-1641) was sinds 1631 eigenaar van de hofstede Rustmeer, nu Bosbeek. De erfgenaam, Casper Coijmans, verkocht het aan Coenraat Coijmans.
  • Caspar of Jasper Coymans de jonge (1588- 1636?) kreeg in 1613 een reprimande vanwege dansen op een bruilof  maar kocht in 1616 een pand op O.Z. Voorburgwal dat naast het pand van zijn vader lag  (nu nr 103). Hij trouwde in 1614 met Margarite de Keijser.
    • Caspar (1616-na 1664?);
    • Jan  (1617-) ging naar Indië in 1637
    • Maurits (1618-) 

Vrij onbekend gebleven zijn Jeronimus Coymans de jonge (Jerôme of Jeroen), getrouwd met Margaretha van der Brugge. Hij onderhandelde in 1594 over een vrede met Spanje.[Jan Wagenaar (1792) Vaderlandsche Historie, deel VIII, p. 395] Zij hadden een dochter Constance die in 1606 trouwde met Leonard Ranst. In 1623 investeerde de weduwe Constance Coymans 3000 gulden in de WIC. Haar broer Pieter of Peter (ca 1576-) trouwde met Maria van Horne. In november 1598 was Pieter een van de verzekeraars van de vijf schepen onder Jacques Mahu om via de Straat Magellaan via Chili en Peru naar Indië te varen. De schepen waren toen al vijf maanden onderweg. In 1604 en 1608 pleitte hij voor het stichten van een handelscompagnie in Gothenburg. Hij woonde in Zevenbergen. Pieter deed zaken met Samuel Godijn en Thymen Jacobsz Hinlopen en was betrokken bij de Noordse Compagnie in Enkhuizen. In 1631 woonde hij op de Oude Schans.[Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640 door Eric H. Wijnroks, p. 420] 

 

  1. DBNL: Brief van den Heer van Valkenburg, goeverneur van het Prinsdom Orange, van 5 Mei, 1630. Medegedeeld door Prof. Dr. H.C. Rogge met toelichting van Dr. W.G. Brill.
  2. 27 jan. 1662 NA 2994-35 not. E. de Lavello (detail R. Koopman, Zaandam)
  3. 27 april 1675 NA 3221-675 t/m 685/ 687 en 695 t/m 698 not. H. Outgers, detail R. Koopman, Zaandam
  4. 30 jan. 1688 NA 5642-10/11/12 not. J. Schrick, detail R. Koopman, Zaandam
  5. 2 juni 1645 WD 5067-1-163 en 5066-3-156, detail R. Koopman
  6. 28 febr. 1664 NA 2216-377 not. A. Lock, detail van R. Koopman

 1,401 total views,  1 views today

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *