{"id":10827,"date":"2025-03-02T08:53:42","date_gmt":"2025-03-02T06:53:42","guid":{"rendered":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=10827"},"modified":"2025-03-10T05:19:32","modified_gmt":"2025-03-10T03:19:32","slug":"etienne-claviere-banquier","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/","title":{"rendered":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier"},"content":{"rendered":"<p><a title=\"H. Rousseau (graphic designer), E.Thomas (engraver) Augustin Challamel, Desir\u00e9 Lacroix, Public domain, via Wikimedia Commons\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:AduC_052_Clavi%C3%A8re_(E.,_1735-1793).JPG\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747\" alt=\"AduC 052 Clavi\u00e8re (E., 1735-1793)\" width=\"249\" height=\"332\"><\/a><b>\u00c9tienne Clavi\u00e8re<\/b>, n\u00e9 le&nbsp;<time class=\"nowrap bday\" datetime=\"1735-01-29\" data-sort-value=\"1735-01-29\">29 janvier 1735<\/time>&nbsp;\u00e0&nbsp;<a title=\"Gen\u00e8ve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gen%C3%A8ve\">Gen\u00e8ve<\/a>&nbsp;et mort par suicide le&nbsp;<time class=\"nowrap dday\" datetime=\"1793-12-08\" data-sort-value=\"1793-12-08\">8 d\u00e9cembre 1793<\/time>&nbsp;dans la prison de la&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Conciergerie (palais de la Cit\u00e9)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conciergerie_(palais_de_la_Cit%C3%A9)\">Conciergerie<\/a>&nbsp;\u00e0 Paris, est un&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Banquier\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Banquier\">banquier<\/a>, industriel, homme d&#8217;affaires,&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Sp\u00e9culateur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9culateur\">sp\u00e9culateur<\/a>&nbsp;(baissier) et&nbsp;<a title=\"Personnalit\u00e9 politique\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Personnalit%C3%A9_politique\">personnalit\u00e9 politique<\/a>&nbsp;<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">girondin<\/a>&nbsp;de la&nbsp;<a title=\"R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a>, ayant exerc\u00e9 la fonction de&nbsp;<a title=\"Minist\u00e8re de l'\u00c9conomie et des Finances (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Minist%C3%A8re_de_l%27%C3%89conomie_et_des_Finances_(France)\">ministre des Contributions et Revenus publics<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Banquier actif dans la sp\u00e9culation financi\u00e8re, Clavi\u00e8re joue \u00e9galement un r\u00f4le dans la diffusion des id\u00e9es nouvelles fond\u00e9es sur la notion de&nbsp;<a title=\"Volont\u00e9 g\u00e9n\u00e9rale\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Volont%C3%A9_g%C3%A9n%C3%A9rale\">volont\u00e9 g\u00e9n\u00e9rale<\/a>. Il tisse des liens strat\u00e9giques non seulement dans le monde des finances, mais aussi parmi les intellectuels, fr\u00e9quentant philosophes et \u00e9crivains politiques<sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-2\">2<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Lors de la \u00ab&nbsp;<a title=\"R\u00e9volution genevoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_genevoise\">R\u00e9volution genevoise<\/a>&nbsp;\u00bb de 1782, Clavi\u00e8re est membre du parti d\u00e9mocratique et joue un r\u00f4le actif dans les \u00e9v\u00e9nements. Par la suite, il s\u2019installe \u00e0 Paris et s\u2019engage dans les&nbsp;<a title=\"Histoire des bourses de valeurs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Histoire_des_bourses_de_valeurs#Les_grandes_sp%C3%A9culations_de_la_fin_du_r%C3%A8gne_de_Louis_XVI\">grandes sp\u00e9culations boursi\u00e8res sous&nbsp;<span class=\"nowrap\">Louis&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"16\"><span class=\"romain\">XVI<\/span><\/abbr><\/span><\/a>&nbsp;(1785), \u00e0 une \u00e9poque marqu\u00e9e par une p\u00e9nurie&nbsp;<a title=\"Monnaie fiduciaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Monnaie_fiduciaire\">pi\u00e8ces de monnaie<\/a>&nbsp;en circulation. Il fait fortune exclusivement gr\u00e2ce \u00e0 des investissements sp\u00e9culatifs<sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-3\">3<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>En septembre 1789, le tr\u00e9sor \u00e9tait vide&nbsp;; le 21 d\u00e9cembre 1789, un premier d\u00e9cret est vot\u00e9, ordonnant l&#8217;\u00e9mission de 400 millions d&#8217;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Assignats\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assignats\">assignats<\/a><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-4\">4<\/a><\/sup>. En avril 1790, Clavi\u00e8re plaide en faveur de larges \u00e9missions d&#8217;assignats, garantis par la richesse nationale issue des&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Biens nationaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Biens_nationaux\">biens nationaux<\/a>&nbsp;et ayant&nbsp;<a title=\"Cours l\u00e9gal\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Cours_l%C3%A9gal\">cours l\u00e9gal<\/a><sup id=\"cite_ref-Whatmore,_Richard_1996_5-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-Whatmore,_Richard_1996-5\">5<\/a><\/sup>. Cependant, entre 1790 et 1793, l\u2019assignat perd 50&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"pourcent\">%<\/abbr>&nbsp;de sa valeur<sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\"><span title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence ; voir l'aide.\">[r\u00e9f.&nbsp;n\u00e9cessaire]<\/span><\/a><\/sup>. Les r\u00e9volutionnaires patriotes attribuent cette d\u00e9pr\u00e9ciation \u00e0 des conspirations \u00e9trang\u00e8res, tandis que certains historiens consid\u00e8rent que l\u2019effondrement de l\u2019assignat et l\u2019\u00e9chec du redressement fiscal fran\u00e7ais sont en partie imputables \u00e0 Clavi\u00e8re<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>. Clavi\u00e8re, quant \u00e0 lui, attribue cette crise \u00e0 la&nbsp;<a title=\"Guerre de la premi\u00e8re coalition\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guerre_de_la_premi%C3%A8re_coalition\">coalition d\u2019\u00c9tats europ\u00e9ens<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Le&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03-24\" data-sort-value=\"1792-03-24\">24 mars 1792<\/time>, il est nomm\u00e9 ministre des Finances en remplacement de&nbsp;<a title=\"Louis-Hardouin Tarb\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Hardouin_Tarb%C3%A9\">Tarb\u00e9<\/a>, avant d\u2019\u00eatre r\u00e9voqu\u00e9 le&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-06-12\" data-sort-value=\"1792-06-12\">12 juin 1792<\/time>. Il retrouve cette fonction du&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-08-10\" data-sort-value=\"1792-08-10\">10 ao\u00fbt 1792<\/time>, au sein du minist\u00e8re girondin, qu&#8217;il occupe jusqu&#8217;\u00e0&nbsp;<a title=\"Journ\u00e9es du 31 mai et du 2 juin 1793\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9es_du_31_mai_et_du_2_juin_1793\">la chute des Girondins<\/a>, le&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1793-06-02\" data-sort-value=\"1793-06-02\">2 juin 1793<\/time>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\">\n<h2 id=\"Biographie\">Biographie<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\">\n<h3 id=\"Origines\">Origines<\/h3>\n<\/div>\n<p>Il est issu d\u2019une famille&nbsp;<a title=\"Huguenot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Huguenot\">huguenote<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"Calvinisme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Calvinisme\">calviniste<\/a>. Son p\u00e8re, un important n\u00e9gociant en toile originaire de&nbsp;<a title=\"Serres (Hautes-Alpes)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Serres_(Hautes-Alpes)\">Serres<\/a>&nbsp;(<a title=\"Dauphin\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Dauphin%C3%A9\">Dauphin\u00e9<\/a>), s\u2019est \u00e9tabli \u00e0 Gen\u00e8ve<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-7\">7<\/a><\/sup>. Le jeune Clavi\u00e8re effectue son apprentissage dans une maison de commerce bavaroise \u00e0&nbsp;<a title=\"Erlangen\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Erlangen\">Christian-Erlang<\/a>&nbsp;avant d\u2019int\u00e9grer l\u2019entreprise familiale,&nbsp;<b>Cazenove, Clavi\u00e8re et Fils<\/b>, active dans le commerce et la banque<sup id=\"cite_ref-ref_auto_5_8-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_5-8\">8<\/a><\/sup>. Cette soci\u00e9t\u00e9 d\u00e9tient des int\u00e9r\u00eats dans la&nbsp;<a title=\"Compagnie britannique des Indes orientales\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_britannique_des_Indes_orientales\">Compagnie britannique des Indes orientales<\/a>, ce qui am\u00e8ne Clavi\u00e8re \u00e0 voyager fr\u00e9quemment en Grande-Bretagne, o\u00f9 il acquiert une parfaite ma\u00eetrise de l\u2019anglais<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-9\">9<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>En d\u00e9cembre 1758, il \u00e9pouse Marthe Louise Garnier. Il devient membre du&nbsp;<a title=\"Conseil des Deux-Cents\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_des_Deux-Cents\">Conseil des Deux-Cents<\/a>&nbsp;en 1770<sup id=\"cite_ref-ref_auto_5_8-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_5-8\">8<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\">\n<h3 id=\"D\u00e9buts\"><span id=\"D.C3.A9buts\"><\/span>D\u00e9buts<\/h3>\n<\/div>\n<p>Clavi\u00e8re est membre du parti d\u00e9mocratique de la petite&nbsp;<a title=\"R\u00e9publique de Gen\u00e8ve\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9publique_de_Gen%C3%A8ve\">r\u00e9publique genevoise<\/a>, dont il devient l\u2019un des chefs. Le 8 avril 1782, lors de la&nbsp;<a title=\"R\u00e9volution genevoise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9volution_genevoise\">r\u00e9volution genevoise<\/a>, lui et&nbsp;<a class=\"new\" title=\"Jean-Pierre Du Roveray (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Jean-Pierre_Du_Roveray&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Jean-Pierre Du Roveray<\/a>&nbsp;tentent d\u2019apaiser les foules. En juin, il re\u00e7oit la visite de&nbsp;<a title=\"Jacques Pierre Brissot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Pierre_Brissot\">Jacques Pierre Brissot<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>. Cependant, l\u2019intervention des troupes de l\u2019<a title=\"Canton de Berne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Canton_de_Berne\">\u00c9tat de Berne<\/a>, soutenues par la France et la&nbsp;<a title=\"Sardaigne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sardaigne\">Sardaigne<\/a>, r\u00e9tablit l\u2019ancien r\u00e9gime politique. Clavi\u00e8re et une vingtaine de ses compatriotes sont condamn\u00e9s \u00e0 l\u2019exil \u00e0 vie \u00e0 2 juillet<sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-10\">10<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-11\">11<\/a><\/sup>.<\/p>\n<figure class=\"mw-halign-right\">\n<p><figure style=\"width: 401px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Neuenburg_Hotel_du_Peyrou.jpg?uselang=en\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2e\/Neuenburg_Hotel_du_Peyrou.jpg\/250px-Neuenburg_Hotel_du_Peyrou.jpg\" alt=\"\" width=\"401\" height=\"268\" data-file-width=\"3304\" data-file-height=\"2203\"><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">H\u00f4tel DuPeyrou<\/figcaption><\/figure><\/figure>\n<p>R\u00e9fugi\u00e9 \u00e0&nbsp;<a title=\"Neuch\u00e2tel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Neuch%C3%A2tel\">Neuch\u00e2tel<\/a>, il se lie avec Brissot et le&nbsp;<a title=\"Honor\u00e9-Gabriel Riqueti de Mirabeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honor%C3%A9-Gabriel_Riqueti_de_Mirabeau\">comte de Mirabeau<\/a>&nbsp;chez&nbsp;<a title=\"Pierre-Alexandre DuPeyrou\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Alexandre_DuPeyrou\">Pierre-Alexandre DuPeyrou<\/a>, ami de&nbsp;<a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a>&nbsp;et en train de publier ses \u0153uvres compl\u00e8tes. Sa premi\u00e8re collaboration avec Brissot na\u00eet de cet exil&nbsp;: dans un effort pour transformer leur d\u00e9faite militaire en victoire morale, ils publient&nbsp;<i>Le Philadelphien \u00e0 Gen\u00e8ve<\/i>&nbsp;(1783), un ouvrage d\u00e9non\u00e7ant le despotisme aristocratique qui, selon eux, avait \u00e9t\u00e9 impos\u00e9 \u00e0 Gen\u00e8ve. Ils y d\u00e9fendent des principes d\u00e9mocratiques similaires \u00e0 ceux des r\u00e9volutionnaires am\u00e9ricains et genevois<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Dans leur qu\u00eate d\u2019un refuge, des Irlandais proposent d\u2019accueillir les exil\u00e9s genevois et de fonder une \u00ab&nbsp;colonie r\u00e9publicaine de fabricants de montres&nbsp;\u00bb \u00e0&nbsp;<a title=\"Waterford (Irlande)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Waterford_(Irlande)\">Waterford<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>. En novembre il partait pour Bruxelles et Ostende<sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-12\">12<\/a><\/sup>. Le 14 f\u00e9vrier 1783, le&nbsp;<a title=\"George Nugent-Temple-Grenville\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/George_Nugent-Temple-Grenville\">le vice roi, comte Temple<\/a>&nbsp;les re\u00e7oit au&nbsp;<a title=\"Ch\u00e2teau de Dublin\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Ch%C3%A2teau_de_Dublin\">ch\u00e2teau de Dublin<\/a>&nbsp;pour examiner le site<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-13\">13<\/a><\/sup>. Toutefois, \u00e0 l\u2019automne 1784, la plupart des Genevois quittent l\u2019Irlande; Clavi\u00e8re a visit\u00e9 Londres, Amsterdam et Neufch\u00e2tel<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-14\">14<\/a><\/sup>. Le 12 f\u00e9vrier 1785 il a pr\u00e9sent\u00e9 une M\u00e9moire \u00e0&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles Alexandre de Calonne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Alexandre_de_Calonne\">Calonne<\/a>, le&nbsp;<a title=\"Contr\u00f4leur g\u00e9n\u00e9ral des finances\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Contr%C3%B4leur_g%C3%A9n%C3%A9ral_des_finances\">contr\u00f4leur g\u00e9n\u00e9ral des finances<\/a>&nbsp;&amp; \u00e0&nbsp;<a title=\"Jean Charles Pierre Lenoir\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Charles_Pierre_Lenoir\">Lenoir<\/a>,&nbsp;<a title=\"Lieutenant g\u00e9n\u00e9ral de police\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lieutenant_g%C3%A9n%C3%A9ral_de_police\">lieutenant g\u00e9n\u00e9ral de police<\/a>, par&nbsp;<a class=\"new\" title=\"Th\u00e9ophile Cazenove (page inexistante)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Th%C3%A9ophile_Cazenove&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Th\u00e9ophile Cazenove<\/a>, banquier \u00e0 Amsterdam; Et. Clavi\u00e8re l&#8217;ain\u00e9, actuellement \u00e0 Paris; J.J. Clavi\u00e8re, le jeune banquier \u00e0 Bruxelles<sup class='footnote'><a href='#fn-10827-1' id='fnref-10827-1' onclick='return fdfootnote_show(10827)'>1<\/a><\/sup> <sup class='footnote'><a href='#fn-10827-2' id='fnref-10827-2' onclick='return fdfootnote_show(10827)'>2<\/a><\/sup><\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\">\n<h3 id=\"Clavi\u00e8re,_Brissot_et_Mirabeau\"><span id=\"Clavi.C3.A8re.2C_Brissot_et_Mirabeau\"><\/span>Clavi\u00e8re, Brissot et Mirabeau<\/h3>\n<\/div>\n<p>En juin, Clavi\u00e8re revient \u00e0 Paris, dans une maison appartenant \u00e0&nbsp;<a title=\"Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Augustin_Caron_de_Beaumarchais\">Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais<\/a>, situ\u00e9e au carrefour de la&nbsp;<a title=\"Rue de la Grange-aux-Belles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rue_de_la_Grange-aux-Belles\">rue de la Grange-aux-Belles<\/a>&nbsp;et de la&nbsp;<a title=\"Rue des Marais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rue_des_Marais\">rue des Marais<\/a>, dans la&nbsp;<a title=\"Enclos Saint-Laurent\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Enclos_Saint-Laurent\">paroisse Saint-Laurent<\/a><sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-16\">16<\/a><\/sup>. Il fut m\u00eal\u00e9 \u00e0 certains des moments les plus embarrassants de la vie de Brissot, notamment lors de la lib\u00e9ration de ce dernier de la&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Prison de la Bastille\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Prison_de_la_Bastille\">Bastille<\/a>&nbsp;le 13 septembre 1784, lorsque Clavi\u00e8re r\u00e9gla ses dettes<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-17\">17<\/a><\/sup>. Brissot va demeurer chez Clavi\u00e8re.<\/p>\n<p>Clavi\u00e8re conna\u00eet un temps relativement prosp\u00e8re, amassant une fortune consid\u00e9rable gr\u00e2ce \u00e0 des sp\u00e9culations brillantes sur la&nbsp;<a title=\"Caisse d'escompte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caisse_d%27escompte\">Caisse d&#8217;escompte<\/a>, la&nbsp;<a title=\"Compagnie des Indes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_des_Indes\">Nouvelle Compagnie des Indes<\/a>&nbsp;et l&#8217;<a title=\"Entreprise de l'Yvette\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Entreprise_de_l%27Yvette\">Entreprise de l&#8217;Yvette<\/a>&nbsp;dont il esp\u00e9rait tirer fortune avec son fr\u00e8re<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-18\">18<\/a><\/sup>. Mirabeau, qui s&#8217;int\u00e9resse particuli\u00e8rement \u00e0 cette derni\u00e8re, le remarque et en fait son conseiller financier. Certains auteurs sugg\u00e8rent m\u00eame que Clavi\u00e8re aurait employ\u00e9 Mirabeau, qui \u00e9tait fr\u00e9quemment en difficult\u00e9 financi\u00e8re<sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\"><span title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence ; voir l'aide.\">[r\u00e9f.&nbsp;n\u00e9cessaire]<\/span><\/a><\/sup>.<\/p>\n<dl>\n<dd>\u00c0 son retour d&#8217;Amsterdam en avril 1785, Mirabeau retrouva Clavi\u00e8re ainsi que le banquier&nbsp;<a title=\"Isaac Panchaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Panchaud\">Isaac Panchaud<\/a>, consid\u00e9r\u00e9 comme le v\u00e9ritable successeur de&nbsp;<a title=\"Jacques Necker\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Necker\">Jacques Necker<\/a>. Gr\u00e2ce \u00e0 eux, il prit conscience des abus de l&#8217;<a title=\"Agiotage\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Agiotage\">agiotage<\/a>&nbsp;et, s\u2019appropriant leurs id\u00e9es, il en vint \u00e0 consid\u00e9rer cette pratique (<a title=\"March\u00e9 \u00e0 terme\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/March%C3%A9_%C3%A0_terme\">march\u00e9 \u00e0 terme<\/a>) comme la source de tous les maux. Il attaqua alors, avec sa v\u00e9h\u00e9mence habituelle, la&nbsp;<a title=\"Banque de Saint-Charles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Banque_de_Saint-Charles\">Banque de Saint-Charles<\/a>&nbsp;et la&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Compagnie des Eaux de Paris\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_des_Eaux_de_Paris\">Compagnie des Eaux de Paris<\/a>&nbsp;(et&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Caron de Beaumarchais\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caron_de_Beaumarchais\">Caron de Beaumarchais<\/a>, actionnaire prominent de cette compagnie)<sup id=\"cite_ref-ref_auto_4_19-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_4-19\">19<\/a><\/sup>.<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>En mai 1785, Mirabeau et Clavi\u00e8re publi\u00e8rent&nbsp;<i>De la Caisse d&#8217;Escompte<\/i>, un pamphlet attaquant la sp\u00e9culation financi\u00e8re. Cet ouvrage \u00e9tait particuli\u00e8rement visionnaire, car il pr\u00e9voyait avec justesse la nature risqu\u00e9e et la faillite ultime de cette institution<sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-20\">20<\/a><\/sup>. Ce texte, qui condamnait la politique fiscale de l&#8217;\u00c9tat comme contraire \u00e0 l&#8217;int\u00e9r\u00eat public, faisait partie des \u00e9crits influents critiquant le gouvernement dans les ann\u00e9es pr\u00e9c\u00e9dant la R\u00e9volution fran\u00e7aise<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>.<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>En juin 1785 fut publi\u00e9e&nbsp;<i>De la Banque d&#8217;Espagne, dite de Saint-Charles<\/i>, une analyse critique de la banque nationale d&#8217;Espagne, la&nbsp;<a title=\"Banque de Saint-Charles\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Banque_de_Saint-Charles\">Banco de San Carlos<\/a>. L\u2019auteur attaque les fondements de cet \u00e9tablissement, les&nbsp;<a title=\"Obligation (finance)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Obligation_(finance)\">billets royaux<\/a>, la&nbsp;<i><a title=\"Compagnie royale des Philippines\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_royale_des_Philippines\">Real Compa\u00f1ia de Filipinas<\/a><\/i>, ainsi que&nbsp;<a title=\"Fran\u00e7ois Cabarrus\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Cabarrus\">Fran\u00e7ois Cabarrus<\/a>. L\u2019objectif de cette man\u0153uvre \u00e9tait de sp\u00e9culer \u00e0 la baisse le cours des actions de la Banque de Saint-Charles en d\u00e9non\u00e7ant le fait que ces titres se vendaient plus facilement et \u00e0 un meilleur prix \u00e0 Paris qu\u2019\u00e0 Madrid<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-21\">21<\/a><\/sup>. Bien que traditionnellement attribu\u00e9 \u00e0&nbsp;<a title=\"Honor\u00e9-Gabriel Riqueti de Mirabeau\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Honor%C3%A9-Gabriel_Riqueti_de_Mirabeau\">Honor\u00e9-Gabriel de Riqueti<\/a>, des preuves sugg\u00e8rent qu\u2019\u00c9tienne Clavi\u00e8re en \u00e9tait le principal auteur. Le nom de Mirabeau, plus connu, fut probablement utilis\u00e9 pour toucher un public plus large<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>. Mirabeau ruina ses chances par une s\u00e9rie d&#8217;\u00e9crits sur des questions financi\u00e8res<sup id=\"cite_ref-ref_auto_4_19-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_4-19\">19<\/a><\/sup>. Clavi\u00e8re rompit avec Mirabeau; Talleyrand lui obtient une mission secr\u00e8te \u00e0 Berlin en juillet 1786.<\/dd>\n<\/dl>\n<p>En janvier 1787, il cr\u00e9e \u00e0 Paris avec Brissot et&nbsp;<a title=\"J. Hector St John de Cr\u00e8vecoeur\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/J._Hector_St_John_de_Cr%C3%A8vecoeur\">John de Cr\u00e8vecoeur<\/a>&nbsp;la&nbsp;<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 gallo-am\u00e9ricaine\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_gallo-am%C3%A9ricaine\">Soci\u00e9t\u00e9 gallo-am\u00e9ricaine<\/a>. Son livre&nbsp;<i>De la France et des \u00c9tats-Unis, ou l&#8217;importance de la R\u00e9volution de l&#8217;Am\u00e9rique pour le bonheur de la France<\/i>&nbsp;(1787) \u00e9tait l\u00e0 un des premiers ouvrages \u00e0 consid\u00e9rer que le papier monnaie pourrait r\u00e9soudre le probl\u00e8me de la dette et des incertitudes mon\u00e9taires<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-22\">22<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>En \u00e9t\u00e9 1787 il collabore avec Charles-Louis Ducrest, le fr\u00e8re de&nbsp;<a title=\"F\u00e9licit\u00e9 de Genlis\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9licit%C3%A9_de_Genlis\">F\u00e9licit\u00e9 de Genlis<\/a>&nbsp;et Brissot, qui s&#8217;\u00e9taient \u00e9galement rendus \u00e0 Utrecht (<a title=\"Provinces-Unies\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Provinces-Unies\">Provinces-Unies<\/a>) pour \u00e9tudier la r\u00e9sistance contre&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Maison d'Orange\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Maison_d%27Orange\">maison d&#8217;Orange<\/a><sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-23\">23<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-24\">24<\/a><\/sup>. Les&nbsp;<a title=\"Patriote (r\u00e9volution batave)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patriote_(r%C3%A9volution_batave)\">Patriotes<\/a>&nbsp;perdaient de l&#8217;influence et du territoire et les politiciens fran\u00e7ais revenaient en septembre, apr\u00e8s une recontre avec l&#8217;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Emmanuel Joseph Siey\u00e8s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_Joseph_Siey%C3%A8s\">abb\u00e9 Si\u00e8yes<\/a>&nbsp;\u00e0 Rotterdam<sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-25\">25<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-26\">26<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>En novembre 1787 il fonde la&nbsp;<a title=\"Assurance obs\u00e8ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assurance_obs%C3%A8ques\">Compagnie royale d&#8217;assurances sur la vie<\/a>, dont il se fait nommer administrateur-g\u00e9rant provisionnaire et gratuit<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-27\">27<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-ref_auto_1_28-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_1-28\">28<\/a><\/sup>. \u00c9tienne Clavi\u00e8re embaucha&nbsp;<a title=\"Jean-Baptiste Say\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_Say\">Jean-Baptiste Say<\/a>&nbsp;comme secr\u00e9taire<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-29\">29<\/a><\/sup>. C&#8217;est durant cette p\u00e9riode que Say d\u00e9couvrit l&#8217;\u0153uvre d&#8217;Adam Smith, &#8220;<a title=\"Recherches sur la nature et les causes de la richesse des nations\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Recherches_sur_la_nature_et_les_causes_de_la_richesse_des_nations\">Recherches sur la nature et les causes de la richesse des nations<\/a>&#8220;, qui influen\u00e7a profond\u00e9ment sa pens\u00e9e \u00e9conomique<sup id=\"cite_ref-30\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-30\">30<\/a><\/sup>. Clavi\u00e8re recycle ses plus-values dans l&#8217;Entreprise de l&#8217;Yvette&nbsp;<sup class=\"need_ref_tag\"><a title=\"Aide:R\u00e9f\u00e9rence n\u00e9cessaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Aide:R%C3%A9f%C3%A9rence_n%C3%A9cessaire\"><span title=\"Ce passage n\u00e9cessite une r\u00e9f\u00e9rence ; voir l'aide.\">[r\u00e9f.&nbsp;n\u00e9cessaire]<\/span><\/a><\/sup>. Le quatuor qui sp\u00e9culait contre elle (Clavi\u00e8re, Brissot,&nbsp;<a title=\"Jean-Pierre de Batz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_de_Batz\">De Batz<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"\u00c9tienne Delessert (banquier)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Delessert_(banquier)\">Delessert<\/a>) cr\u00e9e trois mois apr\u00e8s une rivale, la&nbsp;<a title=\"Compagnie d'assurances contre l'incendie\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Compagnie_d%27assurances_contre_l%27incendie\">Compagnie d&#8217;assurances contre l&#8217;incendie<\/a>&nbsp;lui procur\u00e8rent de beaux profit<sup id=\"cite_ref-ref_auto_6_31-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_6-31\">31<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-32\">32<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>En f\u00e9vrier 1788, il fonde avec Brissot la&nbsp;<a title=\"Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Soci%C3%A9t%C3%A9_des_amis_des_Noirs\">Soci\u00e9t\u00e9 des amis des Noirs<\/a>. Il \u00e9tait donc n\u00e9cessaire, d\u2019apr\u00e8s Clavi\u00e8re, de d\u00e9truire la noblesse et de cr\u00e9er une soci\u00e9t\u00e9 bas\u00e9e sur le talent, le m\u00e9rite et la vertu<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>. En mai 1788 Clavi\u00e8re fait un plan d&#8217;observations pour Brissot pour rassembler \u00ab&nbsp;plus de d\u00e9tails, de comparaisons, de calculs, de faits et de preuves que ce que les voyageurs rassemblent g\u00e9n\u00e9ralement dans les \u00c9tats-Unis&nbsp;\u00bb<sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-33\">33<\/a><\/sup>. En octobre, il fonde une soci\u00e9t\u00e9 pour l\u2019achat de terrains par John de Cr\u00e8vecoeur aux&nbsp;<a title=\"Treize Colonies\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Treize_Colonies\">Treize Colonies<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_6_31-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_6-31\">31<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>\u00c0 la fin de juin 1788, il acquiert de M. et&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Madame\">M<sup>me<\/sup><\/abbr>&nbsp;de Chastenoy une belle propri\u00e9t\u00e9,&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Rue de Saint-Cloud (Suresnes)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Rue_de_Saint-Cloud_(Suresnes)#Ch%C3%A2teau_de_Suresnes_puis_parc_du_Ch%C3%A2teau\">le ch\u00e2teau de Bel-Air<\/a>, situ\u00e9e \u00e0&nbsp;<a title=\"Suresnes\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Suresnes\">Suresnes<\/a>&nbsp;(ouest de&nbsp;<a title=\"Bois de Boulogne\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bois_de_Boulogne\">bois de Boulogne<\/a>, le long de la Seine), o\u00f9 il s\u2019installe et vit fort ais\u00e9ment<sup id=\"cite_ref-34\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-34\">34<\/a><\/sup><sup class=\"reference cite_virgule\">,<\/sup><sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-35\">35<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\">\n<h3 id=\"R\u00e9volution_fran\u00e7aise\"><span id=\"R.C3.A9volution_fran.C3.A7aise\"><\/span>R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/h3>\n<figure style=\"width: 220px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Paris_-_2,_4,_6,_8,_10_rue_d%27Amboise.JPG?uselang=en\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c0\/Paris_-_2%2C_4%2C_6%2C_8%2C_10_rue_d%27Amboise.JPG\/220px-Paris_-_2%2C_4%2C_6%2C_8%2C_10_rue_d%27Amboise.JPG\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"165\" data-file-width=\"3264\" data-file-height=\"2448\"><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Clavi\u00e8re et Brissot habitaient au 10 rue d&#8217;Amboise en 1789 <sup id=\"cite_ref-35\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-35\">36<\/a><\/sup>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<p>En juin 1789, il publie des ouvrage o\u00f9 il expose ses solutions pour rem\u00e9dier \u00e0 la crise financi\u00e8re qui mine la France;&nbsp;<i>De la foi publique envers les cr\u00e9anciers de l&#8217;\u00c9tat&nbsp;: lettres \u00e0&nbsp;<a title=\"Simon-Nicolas-Henri Linguet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Simon-Nicolas-Henri_Linguet\">M. Linguet<\/a><\/i>;&nbsp;<i>Opinions d&#8217;un cr\u00e9ancier de l&#8217;\u00c9tat<\/i><sup id=\"cite_ref-37\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-37\">37<\/a><\/sup>. L&#8217;ann\u00e9e suivante il collabore au journal de Mirabeau,&nbsp;<i>Le Courrier de Provence<\/i>, et adopte une position hostile \u00e0 l&#8217;\u00e9gard de&nbsp;<a title=\"Jacques Necker\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Necker\">Jacques Necker<\/a><sup id=\"cite_ref-ref_auto_1_28-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_1-28\">28<\/a><\/sup>. Devenu membre du&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Club des Jacobins\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Club_des_Jacobins\">Club des Jacobins<\/a>, il pr\u00e9sente des requ\u00eates \u00e0 l\u2019<a class=\"mw-redirect\" title=\"Assembl\u00e9e constituante de 1789\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_constituante_de_1789\">Assembl\u00e9e constituante<\/a>, r\u00e9dige des lettres adress\u00e9es aux ministres et aux d\u00e9put\u00e9s, et utilise tous les moyens que lui permet sa situation financi\u00e8re confortable pour renforcer son influence.<\/p>\n<p>En 1791, il est \u00e9lu d\u00e9put\u00e9 suppl\u00e9ant de l\u2019<a class=\"mw-redirect\" title=\"Assembl\u00e9e nationale l\u00e9gislative (Premi\u00e8re R\u00e9publique)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assembl%C3%A9e_nationale_l%C3%A9gislative_(Premi%C3%A8re_R%C3%A9publique)\">Assembl\u00e9e l\u00e9gislative<\/a>&nbsp;pour le d\u00e9partement de la&nbsp;<a title=\"Seine (d\u00e9partement)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Seine_(d%C3%A9partement)\">Seine<\/a>. En collaboration avec Clavi\u00e8re, Brissot publie&nbsp;<i>De la France et des \u00c9tats-Unis ou de l&#8217;importance de la r\u00e9volution de l&#8217;Am\u00e9rique pour le bonheur de la France<\/i>&nbsp;(1791), un plaidoyer majeur sur les avantages \u00e9conomiques que la France pourrait tirer de la R\u00e9volution am\u00e9ricaine<sup id=\"cite_ref-38\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-38\">38<\/a><\/sup>.<\/p>\n<blockquote><p>\u00ab&nbsp;Bien que la premi\u00e8re \u00e9dition f\u00fbt publi\u00e9e sous le nom de Brissot, la participation de Clavi\u00e8re est indubitable et significative d\u00e8s le d\u00e9but. La premi\u00e8re \u00e9dition contient une d\u00e9claration de gratitude de Brissot envers \u201cl\u2019autre auteur\u201d anonyme, d\u00e9crit comme un g\u00e9nie r\u00e9publicain. Une note ajout\u00e9e dans l\u2019\u00e9dition de 1791 (p. 27) pr\u00e9cise que Clavi\u00e8re \u00e9tait l&#8217;auteur du concept des assignats, qui avaient sauv\u00e9 la R\u00e9volution de la banqueroute<sup id=\"cite_ref-ref_auto_3_6-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_3-6\">6<\/a><\/sup>.&nbsp;\u00bb<\/p><\/blockquote>\n<figure class=\"mw-default-size\">\n<figure style=\"width: 352px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:FRA-A73-R%C3%A9publique_Fran%C3%A7aise-400_livres_(1792)_2.jpg?uselang=en\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/09\/FRA-A73-R%C3%A9publique_Fran%C3%A7aise-400_livres_%281792%29_2.jpg\/220px-FRA-A73-R%C3%A9publique_Fran%C3%A7aise-400_livres_%281792%29_2.jpg\" alt=\"\" width=\"352\" height=\"216\" data-file-width=\"6169\" data-file-height=\"3769\"><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Billet de banque&nbsp;(assignat) de 400 livres \u00e9mis dat\u00e9 21 septembre 1792, date de la proclamation de la R\u00e9publique. National Numismatic Collection at the&nbsp;Smithsonian Institution.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Son nom figure sur la liste des ministres girondins que Brissot imposa \u00e0&nbsp;<a title=\"Charles Fran\u00e7ois Dumouriez\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Charles_Fran%C3%A7ois_Dumouriez\">Charles Fran\u00e7ois Dumouriez<\/a>&nbsp;lorsque celui-ci dut composer son minist\u00e8re. En&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1792-03\" data-sort-value=\"1792-03\">mars 1792<\/time>, Clavi\u00e8re se voit attribuer le portefeuille des Contributions. Il r\u00e9ussit \u00e0 convaincre le roi de sanctionner le vote du&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"03-24\" data-sort-value=\"03-24\">24 mars<\/time>&nbsp;accordant l\u2019\u00e9galit\u00e9 aux blancs et aux hommes de couleur libres, qui devient ainsi le&nbsp;<a title=\"D\u00e9cret du 4 avril 1792\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/D%C3%A9cret_du_4_avril_1792\">d\u00e9cret du 4 avril 1792<\/a>. Aux c\u00f4t\u00e9s de Brissot, il participe \u00e9galement au choix des commissaires <a title=\"L\u00e9ger-F\u00e9licit\u00e9 Sonthonax\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/L%C3%A9ger-F%C3%A9licit%C3%A9_Sonthonax\">Sonthonax<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"\u00c9tienne Polverel (1740-1795)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Polverel_(1740-1795)\">Polverel<\/a>&nbsp;charg\u00e9s de l\u2019application de la loi \u00e0&nbsp;<a title=\"Saint-Domingue (colonie fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Saint-Domingue_(colonie_fran%C3%A7aise)\">Saint-Domingue<\/a><sup id=\"cite_ref-39\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-39\">39<\/a><\/sup>.<\/figure>\n<p>Avant de pr\u00e9senter le rapport demand\u00e9, Clavi\u00e8re \u00e9crit \u00e0 l\u2019Assembl\u00e9e le 9 mai pour souligner son engagement en faveur de l\u2019\u00e9mission des assignats. Il insiste sur la n\u00e9cessit\u00e9 urgente de cr\u00e9er un \u00e9tablissement unique centralisant toutes les \u00e9tapes de leur fabrication et propose d&#8217;utiliser les b\u00e2timents de l\u2019ancienne&nbsp;<a title=\"Abbaye de Saint-Germain-des-Pr\u00e9s\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Abbaye_de_Saint-Germain-des-Pr%C3%A9s\">abbaye de Saint-Germain-des-Pr\u00e9s<\/a>&nbsp;\u00e0 cet effet<sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Le 13 juin 1792, il est renvoy\u00e9 par Louis XVI pour avoir adress\u00e9 au roi une lettre sur un ton jug\u00e9 irrespectueux envers l\u2019autorit\u00e9 royale<sup id=\"cite_ref-40\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-40\">40<\/a><\/sup>, en m\u00eame temps que&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Joseph Servan de Gerbey\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Servan_de_Gerbey\">Joseph Servan<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"Jean-Marie Roland de La Plati\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Marie_Roland_de_La_Plati%C3%A8re\">Roland<\/a>. Il est remplac\u00e9 par&nbsp;<a title=\"Antoine Duranthon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Antoine_Duranthon\">Antoine Duranthon<\/a>&nbsp;pour quelques jours. Apr\u00e8s la&nbsp;<a title=\"Journ\u00e9e du 10 ao\u00fbt 1792\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9e_du_10_ao%C3%BBt_1792\">journ\u00e9e du 10 ao\u00fbt 1792<\/a>, il retrouve son poste au sein du&nbsp;<a title=\"Conseil ex\u00e9cutif (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Conseil_ex%C3%A9cutif_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Conseil ex\u00e9cutif<\/a>&nbsp;en tant que&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Minist\u00e8re des Finances (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Minist%C3%A8re_des_Finances_(France)\">ministre des Finances<\/a>. En tant que ministre des Contributions et Revenus publics, il pr\u00e9sente \u00e0 la Convention deux rapports majeurs sur l\u2019activit\u00e9 de son minist\u00e8re, l\u2019un le 5 octobre 1792<sup id=\"cite_ref-41\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-41\">41<\/a><\/sup>, l\u2019autre le 31 janvier 1793<sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>. La Convention doit alors choisir entre son plan et celui de&nbsp;<a title=\"Pierre-Joseph Cambon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Joseph_Cambon\">Cambon<\/a>&nbsp;; elle adopte finalement ce dernier le&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>&nbsp;f\u00e9vrier, en l\u2019aggravant m\u00eame.<\/p>\n<p>Peu de temps apr\u00e8s il est soup\u00e7onn\u00e9 d\u2019\u00eatre un agent de l\u2019\u00e9tranger et subit le sort des&nbsp;<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">Gir<\/a>o<a title=\"Gironde (R\u00e9volution fran\u00e7aise)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gironde_(R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise)\">ndins<\/a>. D\u00e9cr\u00e9t\u00e9 d\u2019arrestation lors des&nbsp;<a title=\"Journ\u00e9es du 31 mai et du 2 juin 1793\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9es_du_31_mai_et_du_2_juin_1793\">Journ\u00e9es du 31 mai et du 2 juin 1793<\/a>, il fait partie des vingt-neuf d\u00e9put\u00e9s girondins et des deux ministres (avec&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Lebrun-Tondu\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Lebrun-Tondu\">Lebrun-Tondu<\/a>) dont l\u2019arrestation est exig\u00e9e par les \u00e9meutiers du 2 juin. Toutefois, ils ne sont pas imm\u00e9diatement incarc\u00e9r\u00e9s, mais assign\u00e9s \u00e0 r\u00e9sidence sous la surveillance de deux gendarmes, tout en conservant leurs fonctions minist\u00e9rielles \u2014 une situation paradoxale qui ne pouvait durer. Sur une motion de&nbsp;<a class=\"mw-redirect\" title=\"Couthon\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Couthon\">Couthon<\/a>, les deux ministres sont formellement accus\u00e9s le 9 juin<sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Le 5 septembre 1793, un d\u00e9cret de la Convention ordonne leur comparution devant le&nbsp;<a title=\"Tribunal r\u00e9volutionnaire\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Tribunal_r%C3%A9volutionnaire\">Tribunal r\u00e9volutionnaire<\/a>. Lebrun s\u2019enfuit, mais Clavi\u00e8re reste \u00e0 Paris. Lors de son interrogatoire le&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Premier\">1<sup>er<\/sup><\/abbr>&nbsp;octobre 1793, il admet avoir re\u00e7u plusieurs fois des invit\u00e9s \u00e0 d\u00eener, pr\u00e9cisant qu\u2019il organisait chaque semaine un repas ouvert \u00e0 une quinzaine ou une vingtaine de personnes<sup id=\"cite_ref-ref_auto_2_1-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-ref_auto_2-1\">1<\/a><\/sup>. Clavi\u00e8re \u00e9tait l&#8217;un des t\u00e9moins au proc\u00e8s du 24-30 octobre contre&nbsp;<span class=\"nowrap\">22 inculp\u00e9s<\/span>&nbsp;girondins<sup id=\"cite_ref-42\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-42\">42<\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Le&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1793-12-08\" data-sort-value=\"1793-12-08\">8 d\u00e9cembre 1793<\/time>, il re\u00e7oit une citation \u00e0 compara\u00eetre devant le Tribunal r\u00e9volutionnaire. Sachant son sort scell\u00e9 d&#8217;avance, il d\u00e9cide de &#8220;juges lui-m\u00eame&#8221;. \u00c0 neuf heures du soir, il se poignarde mortellement au c\u0153ur avec un couteau de table qu\u2019il avait dissimul\u00e9 lors de son dernier repas<sup id=\"cite_ref-43\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-43\">43<\/a><\/sup>.&nbsp;<a title=\"Jacques Claude Beugnot\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Claude_Beugnot\">Jacques Claude Beugnot<\/a>&nbsp;\u00e9voque des d\u00e9tails dans ses m\u00e9moires<sup id=\"cite_ref-44\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-44\">44<\/a><\/sup>. Ses biens ont \u00e9t\u00e9 confisqu\u00e9s au profit de la R\u00e9publique<sup id=\"cite_ref-45\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-45\">45<\/a><\/sup>.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading3\">\n<h3 id=\"Bilan\">Bilan<\/h3>\n<\/div>\n<p>Le bilan de son passage au minist\u00e8re est controvers\u00e9. Il est accus\u00e9 d\u2019avoir d\u00e9tourn\u00e9 pr\u00e8s de deux millions de livres lors de la liquidation de la&nbsp;<a title=\"Assurance obs\u00e8ques\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Assurance_obs%C3%A8ques\">Compagnie royale d\u2019assurances sur la vie<\/a>, ainsi qu\u2019une somme \u00e9quivalente de la&nbsp;<a title=\"Caisse d'escompte\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Caisse_d%27escompte\">Caisse d&#8217;escompte<\/a>. Il est \u00e9galement impliqu\u00e9 dans les affaires douteuses des barons&nbsp;<a title=\"Louis Auguste Le Tonnelier de Breteuil\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis_Auguste_Le_Tonnelier_de_Breteuil\">de Breteuil<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"Jean-Pierre de Batz\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Pierre_de_Batz\">de Batz<\/a>, qui utilisent les fonds publics pour soutenir les \u00e9migr\u00e9s. L&#8217;article sur la&nbsp;<a title=\"Bande noire (R\u00e9volution)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Bande_noire_(R%C3%A9volution)\">Bande noire<\/a>&nbsp;signale que l\u2019une des plus grandes fabriques de faux assignats de l\u2019\u00e9poque se trouve \u00e0 Suresnes, rue de la Source. Cette fabrique \u00e9tait sous la protection de&nbsp;<a title=\"Stanislas-Marie Maillard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Stanislas-Marie_Maillard\">Stanislas-Marie Maillard<\/a>, qui \u00e9tait alors au service du banquier&nbsp;<a title=\"Jean-Fr\u00e9d\u00e9ric Perregaux\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fr%C3%A9d%C3%A9ric_Perregaux\">Jean-Fr\u00e9d\u00e9ric Perregaux<\/a><sup id=\"cite_ref-46\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_note-46\">46<\/a><\/sup>&nbsp;et entra en fonction plusieurs mois avant le&nbsp;<a title=\"Journ\u00e9e du 10 ao\u00fbt 1792\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Journ%C3%A9e_du_10_ao%C3%BBt_1792\">10 ao\u00fbt<\/a>. Les faux monnayeurs de Suresnes sont arr\u00eat\u00e9s le 13 ao\u00fbt 1792.<\/p>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\">\n<h2 id=\"Notes_et_r\u00e9f\u00e9rences\"><span id=\"Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences\"><\/span>Notes et r\u00e9f\u00e9rences<\/h2>\n<\/div>\n<div class=\"references-small decimal\">\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-ref_auto_2-1\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-1\">b<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-2\">c<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-3\">d<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-4\">e<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-5\">f<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-6\">g<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_2_1-7\">h<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Antonetti, Guy. Les ministres des Finances de la R\u00e9volution fran\u00e7aise au Second Empire (I), Institut de la gestion publique et du d\u00e9veloppement \u00e9conomique, Comit\u00e9 pour l\u2019histoire \u00e9conomique et financi\u00e8re de la France, 2007,&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.4000\/books.igpde.850\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.4000\/books.igpde.850<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.4000%2Fbooks.igpde.850\">archive<\/a>]<\/small>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-2\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Mathieu Chaptal, \u00ab&nbsp;De Gen\u00e8ve \u00e0 la France, la pens\u00e9e r\u00e9publicaine d\u2019\u00c9tienne Clavi\u00e8re&nbsp;: R\u00e9forme financi\u00e8re, Souverainet\u00e9 populaire et R\u00e9volutions (1735-1793)&nbsp;\u00bb, La R\u00e9volution fran\u00e7aise [En ligne], 22 | 2022, publi\u00e9 le 20 janvier 2022, consult\u00e9 le 21 f\u00e9vrier 2025. URL&nbsp;:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/lrf\/6401\" rel=\"nofollow\">http:\/\/journals.openedition.org\/lrf\/6401<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Flrf%2F6401\">archive<\/a>]<\/small>&nbsp;; DOI&nbsp;:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.4000\/lrf.6401\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.4000\/lrf.6401<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.4000%2Flrf.6401\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-3\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/thecharnelhouse.org\/wp-content\/uploads\/2016\/03\/suzanne-desan-lynn-hunt-and-william-max-nelson-the-french-revolution-in-global-perspective.pdf\" rel=\"nofollow\">Lynn Hunt (2013) The global financial origins of 1789, p. 40-42. In: The French Revolution in Global Perspective<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fthecharnelhouse.org%2Fwp-content%2Fuploads%2F2016%2F03%2Fsuzanne-desan-lynn-hunt-and-william-max-nelson-the-french-revolution-in-global-perspective.pdf\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-4\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/assignat.fr\/assignats-par-date\" rel=\"nofollow\">Classement chronologique des assignats<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fassignat.fr%2Fassignats-par-date\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Whatmore,_Richard_1996-5\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-Whatmore,_Richard_1996_5-0\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Whatmore, Richard (1996), &#8220;Commerce, Constitutions, and the Manners of a Nation: Etienne Clavi\u00e8re&#8217;s Revolutionary Political Economy, 1788\u20131793&#8221;. Histoire des id\u00e9es europ\u00e9ennes 22.5\u20136&nbsp;: 351\u2013368. Web.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ref_auto_3-6\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-1\">b<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-2\">c<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-3\">d<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-4\">e<\/a>&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-5\">f<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_3_6-6\">g<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Whatmore, R. et Livesey, J. (2000), &#8220;\u00c9tienne Clavi\u00e8re, Jacques-Pierre Brissot et les fondations intellectuelles de la politique des girondins&#8221;. Annales historiques de la R\u00e9volution fran\u00e7aise, n\u00b0 321(3), 1-1.&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.4000\/ahrf.175\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.4000\/ahrf.175<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.4000%2Fahrf.175\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-7\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Marcel Dorigny, \u00ab&nbsp;Clavi\u00e8re \u00c9tienne&nbsp;\u00bb, dans Jean-Ren\u00e9 Suratteau et Fran\u00e7ois Gendron (dir.), Dictionnaire historique de la R\u00e9volution fran\u00e7aise, Quadrige\/PUF, 2005&nbsp;<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>&nbsp;<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-13053-605-5\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-13053-605-5\"><span class=\"nowrap\">978-2-13053-605-5<\/span><\/a>)<\/small>,&nbsp;<span class=\"petites_capitales\">xlvii<\/span>, 1132&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>&nbsp;226.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ref_auto_5-8\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_5_8-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_5_8-1\">b<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">G\u00fcr, Andr\u00e9&nbsp;: \u00ab&nbsp;\u00c9tienne Clavi\u00e8re&nbsp;\u00bb en allemand, fran\u00e7ais et italien dans le Dictionnaire historique de la Suisse en ligne.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-9\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Richard Whatmore (2012), Against War and Empire: Geneva, Britain, and France in the Eighteenth Century, p. 87.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-10\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Alfred Dufour,&nbsp;<i>Que sais-je&nbsp;? Histoire de Gen\u00e8ve<\/i>, Paris, PUF,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Cinqui\u00e8me\">5<sup>e<\/sup><\/abbr>&nbsp;\u00e9dition, 2014, p. 84.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-11\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Jean Bouchary (1943),&nbsp;<i>Les manieurs d\u2019argent \u00e0 Paris \u00e0 la fin du&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Dix-huiti\u00e8me\">XVIII<sup>e<\/sup><\/abbr>&nbsp;si\u00e8cle<\/i>, p. 23, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-12\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 27-28, 35-36, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-13\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/historyireland.com\/republicans-seeking-asylum\/\" rel=\"nofollow\">\u2018Republicans seeking asylum\u2019<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhistoryireland.com%2Frepublicans-seeking-asylum%2F\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-14\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 33, 36, 41, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-15\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external autonumber\" href=\"https:\/\/books.googleusercontent.com\/books\/content?req=AKW5QaeCGLigCkymwz51UGv_5jhtNFQ07SuSpHWfWmmiElTtHw18uVBg8_Tx_w6XZkqbYlctAVIcAeGTuxLzWMM25mlrWcGHJEzl0eMYZXqMIkMwuEaPyffiV3GTzQHDwDIhMwGTW4F04TjK6OKjZk81IqlF6bnTuoa3n85iwj1jaYRGpQdBjmOfbY7rxsup6FIJlYUNkO7ty9cSryY75A7SnJe5eYlzcQJsC7lAoJhrbexWSOJkM7cujaBpSzNEyw5YpLgNlyYpft7MX-3g46Sm_BBSCDOp2WwfbsLFj_0geAdu48cQQJk\" rel=\"nofollow\">[1]<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.googleusercontent.com%2Fbooks%2Fcontent%3Freq%3DAKW5QaeCGLigCkymwz51UGv_5jhtNFQ07SuSpHWfWmmiElTtHw18uVBg8_Tx_w6XZkqbYlctAVIcAeGTuxLzWMM25mlrWcGHJEzl0eMYZXqMIkMwuEaPyffiV3GTzQHDwDIhMwGTW4F04TjK6OKjZk81IqlF6bnTuoa3n85iwj1jaYRGpQdBjmOfbY7rxsup6FIJlYUNkO7ty9cSryY75A7SnJe5eYlzcQJsC7lAoJhrbexWSOJkM7cujaBpSzNEyw5YpLgNlyYpft7MX-3g46Sm_BBSCDOp2WwfbsLFj_0geAdu48cQQJk\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-16\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 42, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-17\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.google.nl\/books\/edition\/Jacques_Pierre_Brissot_in_America_and_Fr\/b_PgDAAAQBAJ?hl=nl&amp;gbpv=1&amp;dq=Cazenove%20theophile%20Brissot&amp;pg=PA18&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Bette Wyn Oliver (2016) Jacques Pierre Brissot in America and France, 1788-1793&nbsp;: in search of better worlds, p. 18<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.google.nl%2Fbooks%2Fedition%2FJacques_Pierre_Brissot_in_America_and_Fr%2Fb_PgDAAAQBAJ%3Fhl%3Dnl%26gbpv%3D1%26dq%3DCazenove%2520theophile%2520Brissot%26pg%3DPA18%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-18\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 65, 68-69, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ref_auto_4-19\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_4_19-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_4_19-1\">b<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><span class=\"noviewer\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/12px-Wikisource-logo.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/18px-Wikisource-logo.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/24px-Wikisource-logo.svg.png 2x\" alt=\"\" width=\"12\" height=\"13\" data-file-width=\"410\" data-file-height=\"430\"><\/span>&nbsp;<span id=\"1911\" class=\"ouvrage\"><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>&nbsp;<cite lang=\"en\">\u00ab&nbsp;\u00c9tienne Clavi\u00e8re&nbsp;\u00bb<\/cite>, dans&nbsp;<cite class=\"italique\" lang=\"en\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Britannica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Britannica\">Encyclop\u00e6dia Britannica<\/a>&nbsp;<small class=\"noprint\">[<a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Encyclop\u00e6dia Britannica 1911\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Encyclop%C3%A6dia_Britannica_1911\">d\u00e9tail de l\u2019\u00e9dition<\/a>]<\/small><\/cite>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"volume\">vol.<\/abbr>&nbsp;18,&nbsp;<time>1911<\/time>&nbsp;<small>(<a class=\"extiw\" title=\"s:en:1911 Encyclop\u00e6dia Britannica\/Mirabeau, Honor\u00e9 Gabriel Riqueti, Comte de\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/en:1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica\/Mirabeau,_Honor%C3%A9_Gabriel_Riqueti,_Comte_de\">lire sur Wikisource<\/a>)<\/small>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>&nbsp;568<\/span>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-20\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"1785\" class=\"ouvrage\">\u00ab&nbsp;<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/archive.org\/stream\/delacaissedescom00mira#page\/n7\/mode\/2up\" rel=\"nofollow\"><cite>De la caisse d&#8217;escompte<\/cite><\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fstream%2Fdelacaissedescom00mira%23page%2Fn7%2Fmode%2F2up\">archive<\/a>]<\/small>&nbsp;\u00bb,&nbsp;<time>1785<\/time><\/span><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-21\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Bernard Herencia et B\u00e9atrice P\u00e9rez, \u00ab&nbsp;L\u2019affaire de la Banque de Saint-Charles \u00e0 travers la correspondance de Valent\u00edn de Foronda et Paul Pierre Lemercier de la Rivi\u00e8re&nbsp;\u00bb, e-Spania [En ligne], 29 | f\u00e9vrier 2018, mis en ligne le 01 f\u00e9vrier 2018, consult\u00e9 le 18 f\u00e9vrier 2025. URL&nbsp;:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/e-spania\/27602\" rel=\"nofollow\">http:\/\/journals.openedition.org\/e-spania\/27602<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Fe-spania%2F27602\">archive<\/a>]<\/small>&nbsp;; DOI&nbsp;:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.4000\/e-spania.27602\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.4000\/e-spania.27602<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.4000%2Fe-spania.27602\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-22\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.google.nl\/books\/edition\/Jacques_Pierre_Brissot_in_America_and_Fr\/b_PgDAAAQBAJ?hl=nl&amp;gbpv=1&amp;dq=Cazenove%20theophile%20Brissot&amp;pg=PA18&amp;printsec=frontcover\" rel=\"nofollow\">Bette Wyn Oliver (2016) Jacques Pierre Brissot in America and France, 1788-1793&nbsp;: in search of better worlds, p. 18-19<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.google.nl%2Fbooks%2Fedition%2FJacques_Pierre_Brissot_in_America_and_Fr%2Fb_PgDAAAQBAJ%3Fhl%3Dnl%26gbpv%3D1%26dq%3DCazenove%2520theophile%2520Brissot%26pg%3DPA18%26printsec%3Dfrontcover\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-23\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Perroud, C. (1912) Correspondance et papiers de Brissot, p. XLIV, 161<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-24\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">R\u00e9gis Coursin, \u00ab&nbsp;Brissot et la r\u00e9publique en acte&nbsp;\u00bb, La R\u00e9volution fran\u00e7aise [En ligne], 13 | 2018, mis en ligne le 22 janvier 2018, consult\u00e9 le 22 janvier 2018. URL&nbsp;:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"http:\/\/journals.openedition.org\/lrf\/1894\" rel=\"nofollow\">http:\/\/journals.openedition.org\/lrf\/1894<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fjournals.openedition.org%2Flrf%2F1894\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-25\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k111231q.image.r=Jacques+Pierre+Brissot.f479.langEN\" rel=\"nofollow\">M\u00e9moires de Brissot \/ avec introduction, notices et notes par M. de Lescure, p. 407<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k111231q.image.r%3DJacques%2BPierre%2BBrissot.f479.langEN\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-26\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Jourdan, A. (2007). &#8220;The &#8216;alien origins&#8217; of the French Revolution: American, Scottish, Genevan, and Dutch influences&#8221;.&nbsp;<i>Proceedings of the Annual Meeting of the Western Society for French History<\/i>, 35, 185\u2013205.&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"http:\/\/quod.lib.umich.edu\/cgi\/p\/pod\/dodidx?c=wsfh;idno=0642292.0035.012\" rel=\"nofollow\">http:\/\/quod.lib.umich.edu\/cgi\/p\/pod\/dodidx?c=wsfh;idno=0642292.0035.012<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fquod.lib.umich.edu%2Fcgi%2Fp%2Fpod%2Fdodidx%3Fc%3Dwsfh%3Bidno%3D0642292.0035.012\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-27\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 95, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ref_auto_1-28\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_1_28-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_1_28-1\">b<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Andr\u00e9 G\u00fcr: &#8220;Clavi\u00e8re, Etienne&#8221;, in: Dictionnaire historique de la Suisse (DHS), version du 22.12.2003. Online:&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/hls-dhs-dss.ch\/fr\/articles\/025651\/2003-12-22\/\" rel=\"nofollow\">https:\/\/hls-dhs-dss.ch\/fr\/articles\/025651\/2003-12-22\/<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhls-dhs-dss.ch%2Ffr%2Farticles%2F025651%2F2003-12-22%2F\">archive<\/a>]<\/small>, consult\u00e9 le 13.02.2025<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-29\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Charles, L. (2017) Jean-Baptiste Say and Political Economy. Revue d&#8217;\u00e9conomie politique, Vol. 127(5), 957-959.&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/doi.org\/10.3917\/redp.275.0957\" rel=\"nofollow\">https:\/\/doi.org\/10.3917\/redp.275.0957<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fdoi.org%2F10.3917%2Fredp.275.0957\">archive<\/a>]<\/small>.]<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-30\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-30\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/www.hetwebsite.net\/het\/profiles\/say.htm\" rel=\"nofollow\">Jean-Baptiste Say, 1767-1832<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fwww.hetwebsite.net%2Fhet%2Fprofiles%2Fsay.htm\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-ref_auto_6-31\"><span class=\"mw-cite-backlink noprint\">\u2191&nbsp;<sup><a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_6_31-0\"><span class=\"cite-accessibility-label\">Jump up to:<\/span>a<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-ref_auto_6_31-1\">b<\/a><\/sup>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">J. Bouchery, p. 99, vol. I<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-32\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">\u00ab&nbsp;Naissance de l&#8217;assurance-vie en France&nbsp;\u00bb, par Jean-Marie Thiveaud,&nbsp;<i><a title=\"Revue d'\u00e9conomie financi\u00e8re\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_d%27%C3%A9conomie_financi%C3%A8re\">Revue d&#8217;\u00e9conomie financi\u00e8re<\/a><\/i>, 1989&nbsp;<a class=\"external autonumber\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/web\/revues\/home\/prescript\/article\/ecofi_0987-3368_1989_num_11_3_1665\" rel=\"nofollow\">[2]<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fweb%2Frevues%2Fhome%2Fprescript%2Farticle%2Fecofi_0987-3368_1989_num_11_3_1665\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-33\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/ia601606.us.archive.org\/24\/items\/nouveauvoyageda00clavgoog\/nouveauvoyageda00clavgoog.pdf\" rel=\"nofollow\">J.P. Brissot (1791) Nouveau voyage dans les Etats-Unis, p. 60<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fia601606.us.archive.org%2F24%2Fitems%2Fnouveauvoyageda00clavgoog%2Fnouveauvoyageda00clavgoog.pdf\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-34\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-34\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Ren\u00e9 Sordes,&nbsp;<i>Histoire de Suresnes&nbsp;: Des origines \u00e0 1945<\/i>, Soci\u00e9t\u00e9 historique de Suresnes, 1965, p. 301, 305 et 318<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-35\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-35\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><span id=\"Pr\u00e9vost1989\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Francis_Pr\u00e9vost1989\" class=\"ouvrage\">Francis&nbsp;<span class=\"nom_auteur\">Pr\u00e9vost<\/span>,&nbsp;<cite class=\"italique\">Histoires de Suresnes<\/cite>, Suresnes Information,&nbsp;<time>1989<\/time>&nbsp;<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>&nbsp;<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/2-9503475-0-9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/2-9503475-0-9\"><span class=\"nowrap\">2-9503475-0-9<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span>, p. 104-108 et 156<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-36\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-36\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Roster of Membership in the Society of Friends of Blacks, 1789,&#8221; LIBERTY, EQUALITY, FRATERNITY: EXPLORING THE FRENCH REVOLUTION, accessed June 13, 2023,&nbsp;<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/revolution.chnm.org\/d\/339\" rel=\"nofollow\">https:\/\/revolution.chnm.org\/d\/339<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Frevolution.chnm.org%2Fd%2F339\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-37\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-37\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k432184.texteImage\" rel=\"nofollow\">Opinions d&#8217;un cr\u00e9ancier de l&#8217;\u00c9tat<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k432184.texteImage\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-38\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-38\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Stern, Madeleine B. (1976). &#8220;Brissot De Warville and the Franco-American Press&#8221;. Studies in Bibliography. 29: 362\u2013372. ISSN 0081-7600. JSTOR 40371645<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-39\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-39\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Jean-Daniel Piquet,&nbsp;<i>L\u2019\u00c9mancipation des Noirs dans la R\u00e9volution fran\u00e7aise (1789-1795)<\/i>, Paris, Karthala, 2002<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-40\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-40\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Pierre Charles Lecomte,&nbsp;<i>M\u00e9morial, ou Journal historique de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/i>, Paris, Duponcet, 1801,&nbsp;<span class=\"nowrap\"><abbr class=\"abbr\" title=\"tome\">t.<\/abbr>&nbsp;I<\/span>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"page\">p.<\/abbr>&nbsp;188.&nbsp;<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.fr\/books?id=RTdPAQAAMAAJ&amp;pg=PA282&amp;dq=aim%C3%A9+c%C3%A9cile+renaud+memorial&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjqoZGLiKruAhUP1xoKHZ7KAaUQ6AEwAHoECAQQAg#v=onepage&amp;q=claviere&amp;f=false\" rel=\"nofollow\">Num\u00e9ris\u00e9<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%3Fid%3DRTdPAQAAMAAJ%26pg%3DPA282%26dq%3Daim%25C3%25A9%2Bc%25C3%25A9cile%2Brenaud%2Bmemorial%26hl%3Dfr%26sa%3DX%26ved%3D2ahUKEwjqoZGLiKruAhUP1xoKHZ7KAaUQ6AEwAHoECAQQAg%23v%3Donepage%26q%3Dclaviere%26f%3Dfalse\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-41\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-41\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><i>Du num\u00e9raire m\u00e9tallique ou De la n\u00e9cessit\u00e9 d&#8217;une prompte refonte des monnoyes<\/i>&nbsp;\/ par \u00c9. Clavi\u00e8re, 1792 . &#8211; M\u00e9moire lu par le citoyen Clavi\u00e8re,&#8230; \u00e0 la Convention nationale, le 5 octobre 1792.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-42\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-42\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Journal des hommes libres de tous les pays, ou le R\u00e9publicain, 25 oct. 1793, p. 4\/4<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-43\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-43\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Bulletin imprim\u00e9 par ordre de l&#8217;Assembl\u00e9e nationale, 9 d\u00e9c. 1793, p. 2\/3<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-44\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-44\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k37337f\/f4.image\/f1n436.pdf?download=1\" rel=\"nofollow\">M\u00e9moires du comte Beugnot, p. 212-217<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k37337f%2Ff4.image%2Ff1n436.pdf%3Fdownload%3D1\">archive<\/a>]<\/small><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-45\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-45\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Gazette nationale ou le Moniteur universel, 11 d\u00e9c. 1793, p. 3\/4<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-46\"><span class=\"mw-cite-backlink\"><a title=\"Jump up\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Clavi%C3%A8re#cite_ref-46\" aria-label=\"Jump up\">\u2191<\/a>&nbsp;<\/span><span class=\"reference-text\">Archives nationales, Minutier central des notaires parisiens, \u00c9tude&#8230;<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"mw-heading mw-heading2\">\n<h2 id=\"Bibliographie\">Bibliographie<\/h2>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Guy Antonetti\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Guy_Antonetti\">Guy Antonetti<\/a>&nbsp;(2007)&nbsp;<i>Les ministres des Finances de la R\u00e9volution fran\u00e7aise au Second Empire. Dictionnaire biographique 1790-1814<\/i>, Paris, CHEEF, p. 61-97.&nbsp;<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.openedition.org\/igpde\/864?lang=fr\" rel=\"nofollow\">Notice en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Figpde%2F864%3Flang%3Dfr\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<li>Jean Bouchary (1943),&nbsp;<i>Les manieurs d\u2019argent \u00e0 Paris \u00e0 la fin du&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"Dix-huiti\u00e8me\">XVIII<sup>e<\/sup><\/abbr>&nbsp;si\u00e8cle<\/i>, 3 vols., Biblioth\u00e8que d\u2019histoire \u00e9conomique. Paris&nbsp;: Librairie des Sciences Politiques et Sociales, M. Rivi\u00e8re et Cie.<\/li>\n<li><a title=\"Andr\u00e9 Encrev\u00e9\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Andr%C3%A9_Encrev%C3%A9\">Andr\u00e9 Encrev\u00e9<\/a>&nbsp;(2015) \u00ab&nbsp;\u00c9tienne Clavi\u00e8re&nbsp;\u00bb, in&nbsp;<a title=\"Patrick Cabanel\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Patrick_Cabanel\">Patrick Cabanel<\/a>&nbsp;et Andr\u00e9 Encrev\u00e9 (dir.),&nbsp;<i>Dictionnaire biographique des protestants fran\u00e7ais de 1787 \u00e0 nos jours<\/i>, tome 1&nbsp;: A-C, Les \u00c9ditions de Paris Max Chaleil, Paris,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>&nbsp;<span class=\"nowrap\">693-694<\/span>&nbsp;<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>&nbsp;<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2846211901\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2846211901\"><span class=\"nowrap\">978-2846211901<\/span><\/a>)<\/small>.<\/li>\n<li>Andr\u00e9 G\u00fcr (2003) \u00abEtienne Clavi\u00e8re&nbsp;\u00bb,&nbsp;<i>Dictionnaire historique de la Suisse<\/i>,&nbsp;<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/hls-dhs-dss.ch\/fr\/articles\/025651\/2003-12-22\/\" rel=\"nofollow\">en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fhls-dhs-dss.ch%2Ffr%2Farticles%2F025651%2F2003-12-22%2F\">archive<\/a>]<\/small>.<\/li>\n<li><span id=\"Pinaud1993\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Pierre-Fran\u00e7ois_Pinaud1993\" class=\"ouvrage\">Pierre-Fran\u00e7ois&nbsp;<span class=\"nom_auteur\">Pinaud<\/span>, \u00ab&nbsp;<cite>Clavi\u00e8re&nbsp;: Ministre des Contributions et Revenus publics, agioteur et r\u00e9formateur<\/cite>&nbsp;\u00bb,&nbsp;<i><a title=\"Revue historique (France)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Revue_historique_(France)\">Revue historique<\/a><\/i>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>&nbsp;586,\u200e&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"1993\" data-sort-value=\"1993\">avril-juin 1993<\/time>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>&nbsp;<span class=\"nowrap\">361-381<\/span>&nbsp;<small>(<a class=\"external text\" href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/bpt6k5620673z\/f48.image\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=https%3A%2F%2Fgallica.bnf.fr%2Fark%3A%2F12148%2Fbpt6k5620673z%2Ff48.image\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span>.<\/li>\n<li>Jean Marc Rivier (2006)&nbsp;<i>Etienne Clavi\u00e8re, 1735-1793: un r\u00e9volutionnaire, ami des Noirs<\/i>, Panormitis.<\/li>\n<li><span id=\"WhatmoreLivesey2000\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Richard_WhatmoreJames_Livesey2000\" class=\"ouvrage\">Richard&nbsp;<span class=\"nom_auteur\">Whatmore<\/span>&nbsp;et James&nbsp;<span class=\"nom_auteur\">Livesey<\/span>, \u00ab&nbsp;<cite>\u00c9tienne Clavi\u00e8re, Jacques-Pierre Brissot et les fondations intellectuelles de la politique des girondins<\/cite>&nbsp;\u00bb,&nbsp;<i><a title=\"Annales historiques de la R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Annales_historiques_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">Annales historiques de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/a><\/i>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"num\u00e9ro\">n<sup>o<\/sup><\/abbr>&nbsp;321,\u200e&nbsp;<time class=\"nowrap\" datetime=\"2000\" data-sort-value=\"2000\">juillet-septembre 2000<\/time>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"pages\">p.<\/abbr>&nbsp;<span class=\"nowrap\">1-26<\/span>&nbsp;<small>(<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.persee.fr\/doc\/ahrf_0003-4436_2000_num_321_1_2333\" rel=\"nofollow\">lire en ligne<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.persee.fr%2Fdoc%2Fahrf_0003-4436_2000_num_321_1_2333\">archive<\/a>]<\/small>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<ul>\n<li><span id=\"TulardFayardFierro1987\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jean_TulardJean-Fran\u00e7ois_FayardAlfred_Fierro1987\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jean Tulard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Tulard\">Jean Tulard<\/a>,&nbsp;<a title=\"Jean-Fran\u00e7ois Fayard\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Fran%C3%A7ois_Fayard\">Jean-Fran\u00e7ois Fayard<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"Alfred Fierro\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Alfred_Fierro\">Alfred Fierro<\/a>,&nbsp;<cite class=\"italique\">Histoire et dictionnaire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise.&nbsp;<span class=\"nowrap\"><time>1789<\/time>\u2013<time>1799<\/time><\/span><\/cite>, Paris,&nbsp;<a title=\"\u00c9ditions Robert Laffont\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89ditions_Robert_Laffont\">\u00e9d. Robert Laffont<\/a>,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"collection\">coll.<\/abbr>&nbsp;\u00ab&nbsp;Bouquins&nbsp;\u00bb,&nbsp;<time>1987<\/time>,&nbsp;<time>1998<\/time>&nbsp;<small>[<a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Histoire et dictionnaire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Histoire_et_dictionnaire_de_la_R%C3%A9volution_fran%C3%A7aise\">d\u00e9tail des \u00e9ditions<\/a>]<\/small>&nbsp;<small>(<a title=\"International Standard Book Number\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/International_Standard_Book_Number\">ISBN<\/a>&nbsp;<a title=\"Sp\u00e9cial:Ouvrages de r\u00e9f\u00e9rence\/978-2-221-08850-0\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence\/978-2-221-08850-0\"><span class=\"nowrap\">978-2-221-08850-0<\/span><\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><span id=\"1889-1891\" class=\"ouvrage\"><cite>\u00ab&nbsp;\u00c9tienne Clavi\u00e8re&nbsp;\u00bb<\/cite>, dans&nbsp;<a title=\"Adolphe Robert\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Adolphe_Robert\">Adolphe Robert<\/a>&nbsp;et&nbsp;<a title=\"Gaston Cougny\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Gaston_Cougny\">Gaston Cougny<\/a>,&nbsp;<cite class=\"italique\">Dictionnaire des parlementaires fran\u00e7ais<\/cite>,&nbsp;<a title=\"Edgar Bourloton\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Edgar_Bourloton\">Edgar Bourloton<\/a>, 1889-1891&nbsp;<small>[<a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Dictionnaire des parlementaires fran\u00e7ais (1789-1889)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Dictionnaire_des_parlementaires_fran%C3%A7ais_(1789-1889)\">d\u00e9tail de l\u2019\u00e9dition<\/a>]<\/small><\/span><small>&nbsp;[<a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.assemblee-nationale.fr\/sycomore\/fiche.asp?num_dept=14060\" rel=\"nofollow\">texte sur Sycomore<\/a><small class=\"cachelinks\">&nbsp;[<a title=\"archive sur Wikiwix\" href=\"https:\/\/archive.wikiwix.com\/cache\/?url=http%3A%2F%2Fwww.assemblee-nationale.fr%2Fsycomore%2Ffiche.asp%3Fnum_dept%3D14060\">archive<\/a>]<\/small>]<\/small>.<\/li>\n<li><a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wikisource-logo.svg?uselang=en\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/15px-Wikisource-logo.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/23px-Wikisource-logo.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/30px-Wikisource-logo.svg.png 2x\" width=\"15\" height=\"16\" data-file-width=\"410\" data-file-height=\"430\"><\/a>&nbsp;\u00ab&nbsp;<a class=\"extiw\" title=\"s:Page:Michaud Biographie universelle ancienne et moderne 1843 Tome 8.djvu\/381\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Page:Michaud_Biographie_universelle_ancienne_et_moderne_1843_Tome_8.djvu\/381\">Clavi\u00e8re, \u00c9tienne<\/a>&nbsp;\u00bb dans&nbsp;<span id=\"Michaud1843-1865\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Louis-Gabriel_Michaud1843-1865\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Louis-Gabriel Michaud\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Gabriel_Michaud\">Louis-Gabriel Michaud<\/a>,&nbsp;<cite class=\"italique\">Biographie universelle ancienne et moderne&nbsp;: histoire par ordre alphab\u00e9tique de la vie publique et priv\u00e9e de tous les hommes<\/cite>, 1843-1865,&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"deuxi\u00e8me\">2<sup>e<\/sup><\/abbr>&nbsp;<abbr class=\"abbr\" title=\"\u00e9dition\">\u00e9d.<\/abbr>&nbsp;<small>[<a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Biographie universelle ancienne et moderne : histoire par ordre alphab\u00e9tique de la vie publique et priv\u00e9e de tous les hommes (Michaud)\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Biographie_universelle_ancienne_et_moderne_:_histoire_par_ordre_alphab%C3%A9tique_de_la_vie_publique_et_priv%C3%A9e_de_tous_les_hommes_(Michaud)#%C3%A9dition_:_1843\">d\u00e9tail des \u00e9ditions<\/a>]<\/small>&nbsp;<small>(<a class=\"extiw\" title=\"s:Biographie universelle ancienne et moderne\" href=\"https:\/\/fr.wikisource.org\/wiki\/Biographie_universelle_ancienne_et_moderne\">lire sur Wikisource<\/a>)<\/small><\/span><\/span><\/li>\n<li><abbr class=\"abbr indicateur-langue\" title=\"Langue : anglais\">(en)<\/abbr>&nbsp;<a class=\"mw-file-description\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wikisource-logo.svg?uselang=en\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"mw-file-element\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/15px-Wikisource-logo.svg.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/23px-Wikisource-logo.svg.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4c\/Wikisource-logo.svg\/30px-Wikisource-logo.svg.png 2x\" width=\"15\" height=\"16\" data-file-width=\"410\" data-file-height=\"430\"><\/a>&nbsp;\u00ab&nbsp;<a class=\"extiw\" title=\"en:s:1911 Encyclop\u00e6dia Britannica\/Clavi\u00e8re, \u00c9tienne\" href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/s:1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica\/Clavi%C3%A8re,_%C3%89tienne\">Clavi\u00e8re, \u00c9tienne<\/a>&nbsp;\u00bb, dans&nbsp;<span id=\"1911\" class=\"ouvrage\"><cite class=\"italique\"><a title=\"Encyclop\u00e6dia Britannica\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A6dia_Britannica\">Encyclop\u00e6dia Britannica<\/a><\/cite>,&nbsp;<time>1911<\/time>&nbsp;<small>[<a title=\"R\u00e9f\u00e9rence:Encyclop\u00e6dia Britannica 1911\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/R%C3%A9f%C3%A9rence:Encyclop%C3%A6dia_Britannica_1911\">d\u00e9tail des \u00e9ditions<\/a>]<\/small><\/span>.<\/li>\n<li><span id=\"Michelet1856-1863\" class=\"ouvrage\"><span id=\"Jules_Michelet1856-1863\" class=\"ouvrage\"><a title=\"Jules Michelet\" href=\"https:\/\/fr.wikipedia.org\/wiki\/Jules_Michelet\">Jules Michelet<\/a>,&nbsp;<cite class=\"italique\">Histoire de la R\u00e9volution fran\u00e7aise<\/cite>, Paris, A. Lemerre, 1856-1863<\/span><\/span>.<\/li>\n<\/ul>\n<div class='footnotes' id='footnotes-10827'>\n<div class='footnotedivider'><\/div>\n<ol>\n<li id='fn-10827-1'> <a href=\"https:\/\/historiettes.wordpress.com\/tag\/de-cazenove\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Louis Victor PAUCHET (1991) L\u2019Histoire en histoires : Les palinodies de deux n\u00e9gociants huguenots en 1735<\/a> <span class='footnotereverse'><a href='#fnref-10827-1'>&#8617;<\/a><\/span><\/li>\n<li id='fn-10827-2'> <a href=\"https:\/\/www.google.nl\/books\/edition\/Lettre_de_M_Th%C3%A9ophile_Cazenouve_d_Amste\/OBXT37GtPo8C?hl=nl&amp;gbpv=1&amp;dq=Copie%20du%20M%C3%A9moire%2012%20f%C3%A9vrier%201785&amp;pg=PA43&amp;printsec=frontcover\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">M\u00e9moire \u00e0 Calonne<\/a> <span class='footnotereverse'><a href='#fnref-10827-2'>&#8617;<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n<p id=\"pvc_stats_10827\" class=\"pvc_stats all  \" data-element-id=\"10827\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\" data-prefix=\"far\" data-icon=\"chart-bar\" role=\"img\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\" class=\"svg-inline--fa fa-chart-bar fa-w-16 fa-2x\"><path fill=\"currentColor\" d=\"M396.8 352h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V108.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v230.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm-192 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V140.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v198.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm96 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V204.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v134.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zM496 400H48V80c0-8.84-7.16-16-16-16H16C7.16 64 0 71.16 0 80v336c0 17.67 14.33 32 32 32h464c8.84 0 16-7.16 16-16v-16c0-8.84-7.16-16-16-16zm-387.2-48h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8v-70.4c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v70.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8z\" class=\"\"><\/path><\/svg><\/i> <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif\" border=0 \/><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9tienne Clavi\u00e8re, n\u00e9 le&nbsp;29 janvier 1735&nbsp;\u00e0&nbsp;Gen\u00e8ve&nbsp;et mort par suicide le&nbsp;8 d\u00e9cembre 1793&nbsp;dans la prison de la&nbsp;Conciergerie&nbsp;\u00e0 Paris, est un&nbsp;banquier, industriel, homme d&#8217;affaires,&nbsp;sp\u00e9culateur&nbsp;(baissier) et&nbsp;personnalit\u00e9 politique&nbsp;girondin&nbsp;de la&nbsp;R\u00e9volution fran\u00e7aise, ayant exerc\u00e9 la fonction de&nbsp;ministre des Contributions et Revenus publics1. Banquier actif dans la sp\u00e9culation financi\u00e8re, Clavi\u00e8re joue \u00e9galement un r\u00f4le dans la diffusion des id\u00e9es nouvelles fond\u00e9es sur &hellip; <a href=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/\" class=\"more-link\">Lees verder <span class=\"screen-reader-text\">\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier<\/span> <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n<p id=\"pvc_stats_10827\" class=\"pvc_stats all  \" data-element-id=\"10827\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\" data-prefix=\"far\" data-icon=\"chart-bar\" role=\"img\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\" class=\"svg-inline--fa fa-chart-bar fa-w-16 fa-2x\"><path fill=\"currentColor\" d=\"M396.8 352h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V108.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v230.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm-192 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V140.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v198.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm96 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V204.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v134.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zM496 400H48V80c0-8.84-7.16-16-16-16H16C7.16 64 0 71.16 0 80v336c0 17.67 14.33 32 32 32h464c8.84 0 16-7.16 16-16v-16c0-8.84-7.16-16-16-16zm-387.2-48h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8v-70.4c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v70.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8z\" class=\"\"><\/path><\/svg><\/i> <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif\" border=0 \/><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-10827","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v27.1 (Yoast SEO v27.3) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier - Taco Tichelaar<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"nl_NL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, n\u00e9 le&nbsp;29 janvier 1735&nbsp;\u00e0&nbsp;Gen\u00e8ve&nbsp;et mort par suicide le&nbsp;8 d\u00e9cembre 1793&nbsp;dans la prison de la&nbsp;Conciergerie&nbsp;\u00e0 Paris, est un&nbsp;banquier, industriel, homme d&#8217;affaires,&nbsp;sp\u00e9culateur&nbsp;(baissier) et&nbsp;personnalit\u00e9 politique&nbsp;girondin&nbsp;de la&nbsp;R\u00e9volution fran\u00e7aise, ayant exerc\u00e9 la fonction de&nbsp;ministre des Contributions et Revenus publics1. Banquier actif dans la sp\u00e9culation financi\u00e8re, Clavi\u00e8re joue \u00e9galement un r\u00f4le dans la diffusion des id\u00e9es nouvelles fond\u00e9es sur &hellip; Lees verder \u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier &rarr;\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Taco Tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-03-10T03:19:32+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Geschatte leestijd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"21 minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/\",\"name\":\"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier - Taco Tichelaar\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/6\\\/67\\\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\\\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747\",\"datePublished\":\"2025-03-02T06:53:42+00:00\",\"dateModified\":\"2025-03-10T03:19:32+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/6\\\/67\\\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\\\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/6\\\/67\\\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\\\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/etienne-claviere-banquier\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\",\"name\":\"Taco Tichelaar\",\"description\":\"geschiedenis, huisonderzoek\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"nl-NL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\"},\"description\":\"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\",\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/taco.tichelaar\",\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/taco-tichelaar-a01036221\\\/\",\"https:\\\/\\\/en.wikipedia.org\\\/wiki\\\/User:Taksen\"],\"knowsAbout\":[\"18e eeuw\"],\"knowsLanguage\":[\"duits\",\"engels\",\"nederlands\",\"fries\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier - Taco Tichelaar","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/","og_locale":"nl_NL","og_type":"article","og_title":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier","og_description":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, n\u00e9 le&nbsp;29 janvier 1735&nbsp;\u00e0&nbsp;Gen\u00e8ve&nbsp;et mort par suicide le&nbsp;8 d\u00e9cembre 1793&nbsp;dans la prison de la&nbsp;Conciergerie&nbsp;\u00e0 Paris, est un&nbsp;banquier, industriel, homme d&#8217;affaires,&nbsp;sp\u00e9culateur&nbsp;(baissier) et&nbsp;personnalit\u00e9 politique&nbsp;girondin&nbsp;de la&nbsp;R\u00e9volution fran\u00e7aise, ayant exerc\u00e9 la fonction de&nbsp;ministre des Contributions et Revenus publics1. Banquier actif dans la sp\u00e9culation financi\u00e8re, Clavi\u00e8re joue \u00e9galement un r\u00f4le dans la diffusion des id\u00e9es nouvelles fond\u00e9es sur &hellip; Lees verder \u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier &rarr;","og_url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/","og_site_name":"Taco Tichelaar","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","article_modified_time":"2025-03-10T03:19:32+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747","type":"","width":"","height":""}],"twitter_misc":{"Geschatte leestijd":"21 minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/","name":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier - Taco Tichelaar","isPartOf":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747","datePublished":"2025-03-02T06:53:42+00:00","dateModified":"2025-03-10T03:19:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/#breadcrumb"},"inLanguage":"nl-NL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/#primaryimage","url":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747","contentUrl":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/67\/AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG\/256px-AduC_052_Clavi%C3%A8re_%28E.%2C_1735-1793%29.JPG?20101027115747"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/etienne-claviere-banquier\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u00c9tienne Clavi\u00e8re, banquier"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/","name":"Taco Tichelaar","description":"geschiedenis, huisonderzoek","publisher":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"nl-NL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","caption":"admin"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g"},"description":"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d","sameAs":["https:\/\/tacotichelaar.nl","https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","https:\/\/www.linkedin.com\/in\/taco-tichelaar-a01036221\/","https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/User:Taksen"],"knowsAbout":["18e eeuw"],"knowsLanguage":["duits","engels","nederlands","fries"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10827","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10827"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10827\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10827"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}