{"id":11089,"date":"2025-05-07T06:47:16","date_gmt":"2025-05-07T04:47:16","guid":{"rendered":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=11089"},"modified":"2026-01-22T07:50:05","modified_gmt":"2026-01-22T05:50:05","slug":"leids-ontwerp-patriottentijd-1785","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/patriottentijd\/leids-ontwerp-patriottentijd-1785\/","title":{"rendered":"Leids Ontwerp"},"content":{"rendered":"
\"\"
De vergaderzaal van het genootschap “Kunst wordt door Arbeid verkregen” in de Pieterskerkkoorsteeg door Paulus Constantijn la Fargue (1774) ook al is het niet de zaal waar het Leids Ontwerp is bediscussieerd, dat was aan de Langebrug. Stedelijk Museum de Lakenhal<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Inleiding<\/h3>\n

In 2007 ben ik Wolfenb\u00fcttel geweest om het archief van de dikke Hertog<\/a> te raadplegen.Ik had al jaren vrienden in de buurt, dus leek het mij mijn taak daar een bezoek te brengen. Eenmaal binnen kreeg ik een dikke map met allerlei pamfletten die de hertog had meegenomen op zijn vlucht.1<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n

Toen in\u00a01784 bekend werd dat Lodewijk Ernst<\/a> de stadhouder in het geheim adviseerde, zonder voor de gevolgen verantwoordelijk te kunnen worden gesteld, is die zaak door de patriotten in pamfletten uitgebuit. De gehate hertog, die had voorgesteld Maastricht op te offeren, werd de Republiek uitgezet.2<\/a><\/sup> De in het slop geraakte economie werd bedreigd, toen keizer Jozef II<\/a>, die ook heer van de\u00a0Oostenrijkse Nederlanden was, daarop opening van de Schelde<\/a>\u00a0eiste. Keizer Jozef II probeerde met enkele schepen een toegang over de Westerschelde te forceren. De Keteloorlog omtrent de vrije vaart op de Schelde[<\/span>10]<\/span><\/a><\/sup>\u00a0– al tweehonderd jaar door de Hollanders en Zeeuwen afgesloten – werd in januari\u00a01785 aangegrepen om opnieuw provinciale legers in het leven te roepen die niet onder het bevel van de stadhouder stonden en zouden samenwerken. De Keteloorlog was aanleiding voor de patriotten tot het oprichten van nog meer exercitiegenootschappen.<\/p>\n

Holland<\/h3>\n

Ook de Staten van Holland besloten tot \u2018wapening\u2019 van het platteland om het leger op sterkte te brengen. Alle mannen tussen achttien en zestig jaar moesten zich melden voor de \u2018opschrijving\u2019 en loting, waarbij een op de drie lotelingen onder de wapenen moest komen. Hieruit werden door het hele land exercitiegenootschappen (of vrijcorpsen) opgericht.3<\/a><\/sup> 4<\/a><\/sup> In Leiderdorp werd dit het exercitiegenootschap \u2018Onder Vrijheijds Krijgsbanier Leeft en Sterft de Batavier<\/em>\u2019. Een probleem hierbij was dat een groot deel van de prinsgezinde plattelandsbevolking, met name boeren, hierop tegen was. Zij beschouwden de loting als een aantasting van het gezag van de Prins van Oranje en boden op veel plaatsen verzet.5<\/a><\/sup><\/p>\n

Rutger Jan Schimmelpenninck promoveerde in december 1784 op een Verhandeling over eene wel ingerigte volksregeering.<\/em>6<\/a><\/sup> De discussie over soevereiniteit, vertegenwoordiging en de status van de \u2018constitutie\u2019 bleef geen aangelegenheid van politieke programma\u2019s en vrijcorpsvergaderingen, maar drong ook door tot het institutionele niveau van de gewesten. De patriotten sloten na een eerdere bijeenkomst op 6 december 1784 en op 10 februari in Utrecht en op 14 juni 1785 de Acte van Verbintenis<\/i>, een overeenkomst tussen diverse\u00a0exercitiegenootschappen uit Holland, Utrecht, Gelderland en Overijssel – verzameld in Utrecht – waarin werd opgeroepen tot een volksbestuur zonder regenten en om wederzijdse hulp en bijstand.7<\/a><\/sup><\/p>\n

Acte van onderling Verbintenis<\/h3>\n

De Acte van onderling Verbintenis tot handhaving van de Republikeinse Constitutie<\/em> is een tamelijk duister onderwerp en is minstens twee keer opgesteld, omdat men het niet eens was; er werd vergaderd in een herberg op de Hoogte Kadijk en het laatst op dinsdag 8 augustus 1786 door patriotische regenten in de Kloveniersdoelen in Amsterdam.8<\/a><\/sup> 9<\/a><\/sup> \u00a0Op 4 en 5 juli is een bijeenkomst in Leidschendam georganiseerd met vertegenwoordigers van de Hollandse plattelandscorpsen.10<\/a><\/sup><\/p>\n

Met groot enthousiasme richtten de Patriotten zich op het oprichten van vrijkorpsen, om buitenlandse huurlingen en patronage binnen de Republiek der Verenigde Nederlanden te vervangen. Begin 1785 werd de tot dan toe onbekende Salm-Grumbach<\/a> naar Berlijn gestuurd om troepen te werven.
Begin maart werd de Rijngraaf Salm door de stadhouder opgeroepen om zich te verantwoorden over zijn uitlatingen over Lodewijk Ernst van Brunswijk-Wolfenb\u00fcttel en om zijn verblijf in Berlijn nader toe te lichten. Wegens bezuinigingen stelden de Staten-Generaal echter in mei 1785 voor om zijn legioen op te heffen.<\/pre>\n<\/div>\n
De vroedschap van Utrecht stelde op 21 juli 1785 een ontwerp voor het stedelijk regeringsreglement vast dat zou bestaan uit veertig permanente leden.11<\/a><\/sup><\/p>\n
Escalatie<\/h3>\n
\"File:Montering<\/b><\/h3>\n
Het Leids Ontwerp<\/i> is opgesteld, nadat exercitiegenoot op 23 juli 1785 verboden was om te oefenen op het drilveld.12<\/a><\/sup> Het Genootschap voor Vrijheid en Vaderland,<\/em> opgericht in 1783 en het vrijcorps van schutters gingen op 16 maart 1784 een fusie aan. Voortaan was sprake van Soci\u00ebteit van Wapenhandel onder de zinspreuk ‘Voor Vrijheid en Vaderland<\/em>‘. Op 24 juli 1784 erkende de stadsregering dit exercitiegenootschap officieel. Prominent lid was de student Rutger Jan Schimmelpenninck.\u00a0Christiaan Nied, de exercitiemeester, werd beboet met 25 gulden; dat was ongeveer een maandloon.1<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n
Christiaan Nied, afkomstig uit het Hessische Wetzlar, niet ver van Dillenburg, was aanvankelijk soldaat in een garnizoen in Den Haag, maar in 1770 knecht van\u00a0Jan Lucas van der Dussen<\/a>, de eigenaar van kasteel Groeneveld in Baarn.\u00a0<\/span>Hij trouwde in juli 1770 in Den Haag in de Lutherse kerk. Bij het exercitiegenootschap \"Voor Vrijheid en Vaderland<\/em>\", opgericht in maart 1784 in Leiden, is hij aangesteld als exercitiemeester en vluchtte in oktober 1787 naar Noord-Frankrijk. Hij werd in februari 1791 beboet in Sint-Omaars vanwege dronkenschap, beledigingen en wanordelijkheden als aanhanger van C.L. van Beyma,[J. Rosendaal (2003) Bataven!, p. 212, 669] In 1795 vroeg hij om vergoeding van afgenomen wapens en munitie in 1787. Als gewezen sergeant in het Bataafse legioen en marktmeester in aardappelen, vroeg hij om in uitkering in december 1797 en mei 1798;\u00a0wilde het wetgevend lichaam niet lastig vallen, met een  langwijlig verhaal van zijn patriotsche daden en denkwijzen<\/em>; ging in februari 1802 met pensioen en stierf in maart 1806 in Breda.<\/span><\/pre>\n
Dit<\/span> leidde<\/span> tot een reactie<\/span> van<\/span> zowel de<\/span> lokale als de provinciale militie.14<\/a><\/sup> De Nieuwe Nederlandsche Jaerboeken over het jaar 1785 maken geen vermelding van dit incident, maar wel van deze bijeenkomst:<\/span><\/span><\/p>\n
Den 1 Augustus is wederom binnen deze Stad [Amsterdam] eene vergadering gehouden van eenige Regenten uit de onderscheidene Provinci\u00ebn, om met elkanderen te spreken over zaken van Staat, en van gewigt, het gemeene Bondgenootschap en de Regeering dezer Landen betreffende. Het aantal der Leden, welken daar by tegenwoordig zyn geweest, bedroeg niet verre van 60, en is dus byna eens zo talryk geweest, dan de twee voorgaande reizen.[Nieuwe Nederlandsche Jaerboeken 1785, deel II] 15<\/a><\/sup><\/span><\/span><\/pre>\n
Utrecht en Amersfoort<\/h3>\n
Op 2 augustus 1785 was een rechtszaak tegen Quint Ondaatje<\/a> gepland.16<\/a><\/sup> die in september 1784 een Concept-reglement <\/em>op de regeeringsbestelling van de provintie Utrecht <\/em>had gepubliceerd.17<\/a><\/sup> Het stadhuis werd opnieuw omsingeld; de vroedschap besloot voortaan gezamenlijke requesten van de exercitiegenootschappen te accepteren.18<\/a><\/sup> Op 9 augustus ontnam de vroedschap, overeenkomstig de wens van de geconstitueerden, de electie aan de stadhouder.19<\/a><\/sup><\/p>\n
Op 2, 8 en 9 augustus waren er opnieuw problemen in Amersfoort.20<\/a><\/sup> 21<\/a><\/sup> Op verzoek van oranjegezinde regenten, dd. 13 augustus, en op last van stadhouder Willem V werd op 16 augustus 1785 een garnizoen in Amersfoort gestationeerd, bestaande uit ca 350 man cavalerie en infanterie. Deze militaire aanwezigheid was bedoeld om de roep naar democratische hervormingen van de plaatselijke patriotten in te perken.22<\/a><\/sup> 23<\/a><\/sup><\/p>\n
Op 16 augustus dienden de geconstitueerden van Utrecht een rekest in, waarbij zij verzochten, dat de vroedschap nog tijdens de vergadering bevel zou gevende stadspoorten te bezetten en te bewaken door een voldoend aantal burgers. Op 17 august verzocht een commissie een plan van defensie te ontwerpen voor het geval een vreemde troepenmacht de stad Utrecht mocht naderen.24<\/a><\/sup><\/p>\n
Op 24 augustus besloot de Leidse vroedschap: dat verder geene Trouppes ter hunner Repartitie of tot die der Generaliteit staande, noch ook geen Hulptrouppes van dezen, gebruikt worden, tegen eenige Provincie, Steden, Burgeryen of Leden van dien<\/em>.25<\/a><\/sup><\/p>\n
Begin september 1785 werd het dragen van oranje verboden in Den Haag. Omdat de orangistische rellen niet werden onderdrukt door het plaatselijke garnizoen, ontnamen de Staten van Holland<\/a> Willem V het bevel over het garnizoen in 's Gravenhage. Op 15 september verliet de stadhouderlijke familie huize Ten Bosch;<\/em> zijn vrouw en drie kinderen reisden per zeiljacht naar Friesland. Vanwege een dringend bezoek aan Breda kwam Willem V twee weken later aan. Daar woonde hij dagelijks de vergaderingen van de Staten van Friesland bij. Willem V had blijkbaar geen enkele behoefte zijn vingers te branden. De prins ging akkoord met de bestaande grootte van de vroedschap. In Friesland besloten de aristocraten en de gematigden in de Staten de regeringsreglementen aan te scherpen, maar deden een toezegging: de stadsregering zou voortaan bestaan uit magistraat \u00e9n<\/strong> vroedschap die daarmee meer invloed kreeg.26<\/a><\/sup> Dat de zaken een onomkeerbare wending hadden genomen, blijkt uit het volgende. <\/span>Op 7 oktober vestigde de stadhouder zich op het Valkhof<\/a> in Nijmegen, zodat hij gemakkelijk naar het Pruisische Kleef kon vluchten.<\/span><\/pre>\n
Leiden<\/span><\/h3>\n
Op 4 oktober 1785 kwamen 53 afgevaardigden van patriotse <\/span> exercietiegenootschappen uit 13 steden van het gewest Holland in Leiden <\/span>bijeen.27<\/a><\/sup> 28<\/a><\/sup> Wagenaar meldt dat het dezelfde regenten waren, die de Acte van Verbintenis tot stand hadden gebracht.29<\/a><\/sup> Zij<\/span> hadden een bijeenkomst georganiseerd van vertegenwoordigers van Hollandse milities dat zich vier opeenvolgende dag verzamelde i<\/span>n<\/span> de vergaderzaal aan de Langebrug.14<\/a><\/sup> Haarlem, Enkhuizen, Edam, Medemblik en Monnickendam waren niet vertegenwoordigd; Dordrecht en Purmerend waren elk met twee corpsen vertegenwoordigd?31<\/a><\/sup> <\/span><\/span><\/p>\n
Leids Ontwerp<\/span><\/span><\/h4>\n
Concreet richtte het Leids Ontwerp<\/i> zich tegen het gezag van de stadhouder en van diverse regentenfacties. Het ontwerp betrof vooral de mate van volksinvloed die men wilde realiseren.27<\/a><\/sup> Het radicale aspect van het\u00a0Leids ontwerp<\/span> lag vooral in zijn strategische functie om de Hollandse burgercorpsen tot een ideologische en organisatorische eenheid te smeden: de patriotten bouwden dus bewust aan hun machtsbasis.33<\/a><\/sup> Door het op democratische wijze kiezen van officieren zou de invloed van Willem V op de benoeming van Duitse of Zwitserse officieren, in het Staatse leger<\/a> kunnen afnemen.<\/span><\/span><\/p>\n
Aanwezigen<\/h3>\n
\"Picture<\/p>\n
Aanwezig waren o.a. Pieter Vreede<\/a>, Fran\u00e7ois Adriaan van der Kemp<\/a>, sinds april 1785 burger van Wijk-bij-Duurstede, maar als honorair-lid afgevaardigd door het genootschap uit Heusden, Jacobus Blaauw<\/a>\u00a0uit Gouda,\u00a0Wybo Fijnje<\/a>\u00a0uit Delft,\u00a0Cornelis van Foreest<\/a>\u00a0uit Alkmaar en\u00a0Rutger Jan Schimmelpenninck<\/a> uit Amsterdam. De afgevaardigden van de exercitiegenootschappen<\/a>\u00a0uit Holland, waaronder ook dat uit\u00a0Westzaan, genaamd “Het doel waar voor onze ijver brandt, is Vrijheid in het Vaderland<\/i>” vertegenwoordigden 3.180 manschappen, waarvan 800 in Alkmaar.34<\/a><\/sup><\/p>\n
Voorzitter was de Leidse schepen mr Franciscus Gualtherus Blok, een van de oprichters van een vrijcorps te Leiden 1783 en in 1787 lid van de Commissie van het Defensiewezen in Woerden.35<\/a><\/sup> Waarschijnlijk was ook Joannes Conradus de Kock<\/a>,<\/a> een advocaat uit Heusden, vertegenwoordiger voor de genootschappen van Gorinchem en Woudrichem, aanwezig,36<\/a><\/sup>\u00a0Het kan zijn dat Cornelis de Gijselaar Dordrecht vertegenwoordigde.[DBNL<\/a>] Mogelijk ook Johan Richard van Lidt de Jeude<\/a>, een advocaat uit Tiel (Gelderland)?<\/p>\n
In het ontwerp is voor aantrekkelijke stedelijke en provinciale ambten een nieuwe regeling geformuleerd.37<\/a><\/sup> Het gaat hierbij niet om een ontwerp voor een soort grondwet, maar om een discussiestuk, waarvan verschillende versies bestaan.38<\/a><\/sup><\/p>\n
“Ontwerp om de Republiek door eene heilzaame Vereeniging van Belangen van Regent en Burger van Binnen Gelukkig en van Buiten Gedugt te maaken”, Leiden, aangenomen bij besluit van de Provinciale Vergadering van de Gewapende Corpsen in Holland, op 4 oktober 1785 te Leiden”<\/i><\/p>\n
De burgers van een' staat, bovenal die van eene republiek, gegrondvest op de vryheid van elk haarer leden, hoofd voor hoofd, kunnen nimmer, zonder kwetzing van hun geweeten en duure verpligting, onverschillig zyn, ten opzichte van gebeurtenissen en omstandigheden, die den ondergang van het vaderland zouden kunnen na zich sleepen. Wy gelooven, dat de zaaken thans tot dat beslispunt gekoomen zyn, waarin, te men een naderend verderf daadelyk wil voorkoomen, het niet genoeg zy slechts te denken en te spreeken; maar waarin elk oprecht patriot zich openlyk in zyne volle kracht moet vertoonen, en werkzaam zyn. Openingszin uit het Leids Ontwerp<\/i> (1785), artikel 9 is opmerkelijk:\r\n\r\nIX. Ten einde de voornaamste Burgers aantemoedigen, om zich in de gewapende Burgercorpsen te begeeven, en om den Candidaaten, ter Regeering geschikt, geleegenheid te bezorgen, hunne Burgers meer van nabij te leeren kennen, zal niemand tot eenige bediening in de Regeering verheven worden, die niet een zekeren bepaalden tijd aan de Militaire Exercitien in een Burgercorps of Schutterije heeft deel genoomen.<\/pre>\n
Conclusie<\/span><\/span><\/h3>\n
Het Leids Ontwerp was zonder twijfel het bekendste patriotse <\/span> hervormingsplan in Holland en werd dan ook regelmatig geciteerd. H<\/span>et ging nog uit van een federale staatsvorm van min of meer zelfstandige <\/span> gewesten in plaats van de eenheidsstaat. <\/span>Aan het slot van het 68 bladzijden <\/span> tellende \u2018beginselprogramma\u2019 zijn twintig hervormingsvoorstellen geformuleerd.14<\/a><\/sup> Het document werd nog hetzelfde jaar, 1785, in Leiden uitgegeven door <\/span> de patriotse drukker Leendert Herdingh.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n
Bronnen:<\/h4>\n