{"id":11809,"date":"2025-08-25T05:19:45","date_gmt":"2025-08-25T03:19:45","guid":{"rendered":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=11809"},"modified":"2026-02-04T10:22:04","modified_gmt":"2026-02-04T08:22:04","slug":"vroedschappen-in-friesland","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/vroedschappen-in-friesland\/","title":{"rendered":"De Vroedschappen in Friesland, Westergo en Bolsward"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\"\"
https:\/\/www.zuiderzeecollectie.nl\/object\/collect\/Fries_Scheepvaart_Museum-1000014571<\/figcaption><\/figure>\n

Middeleeuwse aanloop (tot \u00b11523)<\/h2>\n

Tot in de late Middeleeuwen hadden Friese steden nog geen vaste stadsraden. Het stedelijk bestuur bestond vooral uit schepenbanken<\/strong> voor rechtspraak en werd vaak tijdelijk of ad hoc samengesteld. In sommige steden functioneerden burgemeesters of oldermannen<\/strong>, maar er was geen permanent college van raadsleden.<\/p>\n

Een keerpunt kwam in 1398<\/strong>, toen Albrecht van Beieren<\/span><\/span> als heer van Friesland werd erkend door Oostergo en Westergo. Hij benoemde grietmannen, organiseerde landdagen en gaf de steden voor het eerst een formele stem daarin. De steden mochten vertegenwoordigers sturen, maar alleen op oproep van de landsheer; zelfstandige stedelijke raden bestonden nog niet.<\/p>\n

Pas na een periode van strijd en wisselend gezag (Jacoba van Beieren<\/span><\/span>, George van Saksen<\/span><\/span>, Karel van Gelre<\/span><\/span>) kwam in 1523<\/strong> de omslag: Karel V<\/span><\/span> bracht Friesland onder Habsburgs gezag en voerde een Bourgondisch-Brabants bestuursmodel<\/strong> in. Daarbij kregen steden vaste vroedschappen<\/strong> als kiescolleges, waaruit jaarlijks burgemeesters en schepenen werden gekozen onder toezicht van de stadhouder.<\/p>\n

Een uitzondering was Bolsward<\/span><\/span><\/strong>, waar al v\u00f3\u00f3r 1455 een Raad van 36<\/strong> bestond \u2014 de vroegste aantoonbare vroedschap in Friesland.<\/p>\n

Met de belening van de Saksische hertog Albrecht van Saksen door de Romeins-Duitse koning en latere keizer Maximiliaan I in 1498 begon een nieuwe fase van externe heerschappij. Hiermee werd voor het eerst een territoriaal heerschappijmodel ingevoerd dat duidelijk verschilde van de bestaande Friese structuren. \r\n\r\nStadhouder van Friesland onder de Saksen:\r\nAlbrecht de Moedige (1498\u20131500)\r\nHeinrich de Vrome (Saksen) (1500\u20131504)\r\nGeorge de Baardige (1504\u20131515)\r\n\r\nSinds 1515 behoorde de provincie Friesland tot de Habsburgse Nederlanden; de stadhouder werd benoemd door het bestuur in Brussel.<\/pre>\n
Ontstaan en vroedschapvorming Bolsward (voor 1523)<\/p>\n
\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Jaar<\/th>\nGebeurtenis<\/th>\nBetekenis voor bestuur<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n
ca. 1038\u20131057<\/td>\nEerste vermelding \u2018Bodliswert<\/strong>\u2019 op een munt<\/td>\nLouter naamvermelding, nog geen stadsrechten<\/td>\n<\/tr>\n
24 apr 1331<\/td>\nOorkonde: schout van oppidum de Boedelswaerd<\/strong><\/td>\nOudste vermelding als stad (oppidum)<\/td>\n<\/tr>\n
v\u00f3\u00f3r 1331<\/td>\nVerwerving van stedelijke rechten van het Go-gerecht van Westergo<\/span><\/span><\/strong><\/td>\nGo-gerecht bestond uit grietmannen; dus lokaal zelfbestuur ontstaat binnen een regionaal raamwerk<\/td>\n<\/tr>\n
5 apr 1399<\/td>\nAlbrecht van Beieren<\/span><\/span><\/strong> verleent stadsrecht<\/strong> aan \u201conse goede lude van Bodelswaert\u201d + geeft het schoutambacht<\/strong> uit<\/td>\nCruciale stap: Bolsward wordt een stad met eigen jurisdictie; begin van vaste schepenbank<\/td>\n<\/tr>\n
1400<\/td>\nAlbrecht moet zich uit Friesland terugtrekken<\/td>\nPoging tot centralisatie mislukt tijdelijk<\/td>\n<\/tr>\n
1455<\/td>\nStadboek van Bolsward<\/strong>, 122 artikelen: \u201cghemaect by raede ende consente \u2026 der Schepenen, ende der Raedsluyden \u2026 der Ses ende dartich (36) ende der gemene Meente\u201d<\/td>\nEerste expliciete vermelding van een vast college van 36<\/strong> \u2014 de vroedschap. Belangrijk keerpunt<\/td>\n<\/tr>\n
24 nov 1464<\/td>\nOorkonde: \u201cRyucht, ende Reed, en Sexentritich, ende ghemene Borgers en Inwanners der sted van Bolswert<\/strong>\u201d<\/td>\nBevestigt het bestaan van de Raad van 36<\/strong> als officieel erkend college<\/td>\n<\/tr>\n
1479<\/td>\nStadboek herzien en uitgebreid tot 147 artikelen<\/td>\nBestuursrecht verder uitgewerkt<\/td>\n<\/tr>\n
6 jan 1523<\/td>\nKarel van Gelre<\/span><\/span><\/strong> schrijft aan de \u201cburgermeisteren, scepenen ende rait<\/strong>\u201d van Bolsward<\/td>\nLaatste verwijzing v\u00f3\u00f3r de Habsburgse inlijving<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/div>\n
De Staten van Friesland<\/strong> waren sterker dan in de meeste andere gewesten. Ze kenden een uniek systeem van \u201cstemhebbende grietenijen en steden\u201d<\/strong>: 30 landelijke districten (grietenijen), 11 steden. Samen vormden zij de Staten, elk met \u00e9\u00e9n stem. Daardoor was de macht van de adel (grietmannen waren vaak adellijk) en de steden evenwichtig verdeeld<\/strong>, en was de stadhouder slechts voorzitter en uitvoerder, geen allesbepalende figuur. De geestelijkheid speelde geen rol in Friesland<\/p>\n
Institutionalisering van vroedschappen (1523\u20131637)<\/h2>\n
\"Antike
Bolsward 1598. Uit: “Urbium praecipuarum totius mundi liber quartus”. https:\/\/www.1stdibs.com\/de\/m\u00f6bel\/mehr-m\u00f6bel-und-sammlerst\u00fccke\/sammlerst\u00fccke-und-rarit\u00e4ten\/landkarten\/antike-karte-der-stadt-bolsward-friesland-in-den-niederlanden-um-1598\/id-f_26082942\/<\/figcaption><\/figure>\n
Na de inlijving van Friesland<\/span><\/span> bij de Habsburgse Nederlanden<\/span><\/span> in 1523<\/strong> voerde Karel V<\/span><\/span> een meer centraal en hi\u00ebrarchisch Bourgondisch-Brabants bestuursmodel<\/strong> in.<\/p>\n
De steden kregen nu vaste vroedschappen<\/strong>: colleges van raadsleden die jaarlijks burgemeesters en schepenen kozen, onder toezicht van de stadhouder. Schepenbanken behielden hun rechtsprekende functie; de vroedschap werd het wetgevende en kiesorgaan.<\/p>\n
In deze periode verschijnen de eerste ordonnanties waarin vroedschappen met aantallen worden genoemd (bijv. Sneek<\/span><\/span> 1531, Franeker<\/span><\/span> 1540). Alleen Bolsward<\/span><\/span> had al eerder een vroedschap: de Raad van 36<\/strong>, genoemd in 1455 en 1464, waarmee Bolsward een uitzondering vormt.<\/p>\n
Bevriezing en reductie (1635\u20131785)<\/h2>\n
In 1635\u20131637<\/strong> ontstond een openlijk conflict tussen negen kleine Friese steden en de stadhouder Willem Frederik van Nassau-Dietz<\/span><\/span>. De steden eisten het recht op vrije raadsbestelling<\/strong> \u2014 het zelf benoemen van hun vroedschap, zonder inmenging van de stadhouder.<\/p>\n
Toen de steden eigenmachtig vroedschapsleden ontsloegen en vervingen, dreigde de stadhouder in 1637<\/strong> met een militaire bezetting van Harlingen<\/span><\/span>. Alleen door tussenkomst van de Raad van State<\/span><\/span> werd een escalatie voorkomen. Op 5 november 1637<\/strong> besloten de Staten van Friesland<\/span><\/span> dat de eerdere besluiten van de steden werden teruggedraaid.<\/p>\n
Vanaf dat moment waren de vroedschappen gesloten colleges<\/strong>: de stadhouder kreeg beslissende invloed op benoemingen; steden mochten de vroedschap niet zonder toestemming vernieuwen of uitbreiden; vacatures werden voortaan opgevuld via co\u00f6ptatie, niet via open verkiezing.<\/p>\n
Politieke achtergrond van de reductie (1635\u20131637)<\/h3>\n
In 1635<\/strong> stuurden negen Friese steden de door de stadhouder benoemde vroedschapsleden naar huis. Net als Franeker en Leeuwarden eisten zij een vrije raadsbestelling<\/strong>, dus het recht om zelf hun vroedschap te benoemen zonder inmenging van bovenaf. De onrust kreeg extra gewicht doordat Marcus, broer van de historicus Lieuwe van Aitzema, als burgemeester van Dokkum<\/strong> en zonen van Meindert van Aitzema, eveneens burgemeester van Dokkum, een leidende rol speelde.<\/p>\n
De situatie escaleerde toen de stadhouder in 1637<\/strong> dreigde met een militaire bezetting van Harlingen<\/strong>. Alleen door dat dreigement, gecombineerd met een interventie van de Raad van State<\/strong>, konden de gemoederen worden bedaard. Op 5 november 1637<\/strong> werden de eerdere besluiten teruggedraaid.<\/p>\n
\"\"
Topographia Circuli Burgundici (Caspar Merian) 1655\/1659 https:\/\/www.museum.frl\/collectie\/objecten\/100010777\/<\/figcaption><\/figure>\n
Stukken betreffende het conflict tussen de Staten en de stadhouder over de magistraatsbestelling in de negen kleinste Friese steden, 1636.[https:\/\/www.koninklijkeverzamelingen.nl\/archievenoverzicht-online\/file\/110050343]<\/p>\n
Akte waarbij de Staten-Generaal een reglement voor de magistraatsbestelling in Bolsward vaststellen, 1637; resolutie van het stadsbestuur van Bolsward om de stadhouder te verzoeken ervoor te zorgen dat de magistraatsbestelling zal plaatsvinden confo…ent, 1637. Authentieke afschriften.[https:\/\/www.koninklijkeverzamelingen.nl\/archievenoverzicht-online\/file\/110050345]<\/p>\n
Stukken betreffende de magistraatsbestelling in de negen kleinste Friese steden, 1639, 1640; met als retroacta afschriften van stukken betreffende de magistraatsbestelling in die steden, 1585, 1622, 1623, 1635, 1637.[https:\/\/www.koninklijkeverzamelingen.nl\/archievenoverzicht-online\/file\/110050354]<\/p>\n
In 1674<\/strong>, tijdens het minderjarig stadhouderschap van Hendrik Casimir II<\/span><\/span>, grepen de Staten in bij meerdere steden. Ze:<\/p>\n