{"id":12715,"date":"2026-04-17T21:45:33","date_gmt":"2026-04-17T19:45:33","guid":{"rendered":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=12715"},"modified":"2026-05-25T13:55:11","modified_gmt":"2026-05-25T11:55:11","slug":"pakhuizen-op-het-prinseneiland-van-neeltje-pater","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/huisonderzoeken\/pakhuizen-op-het-prinseneiland-van-neeltje-pater\/","title":{"rendered":"De pakhuizen op het Prinseneiland van Neeltje Pater"},"content":{"rendered":"

Aan de westzijde van het Prinseneiland, tegenover de Nieuwe Teertuinen, staat een rij van vijf aaneengesloten pakhuizen. Op basis van notari\u00eble akten en andere archiefstukken zijn er aanwijzingen dat drie van deze panden in de achttiende eeuw in verband kunnen worden gebracht met Neeltje Pater uit Broek in Waterland. Dit onderzoek richt zich op de rol van vastgoed van Neeltje Pater en Cornelis Schoon.<\/p>\n

Het bezit van de familie Pater concentreerde zich in aantal afzonderlijke panden, maar ook in een aantal samenhangende opslagcomplexen op het Prinseneiland. De combinatie van familie-erfenissen, internationale beleggingen en logistiek vastgoed wijst op een kapitaalkrachtig netwerk van kooplieden en investeerders met wortels in Broek in Waterland. In de loop van de achttiende eeuw lijkt het zwaartepunt van de familieactiviteiten zich geleidelijk te hebben verplaatst van bulkhandel en scheepvaart naar kredietverlening,<\/del> obligaties en internationale beleggingen.<\/p>\n

Achtergrond<\/h3>\n

Rond 1611\/1612 werd de Spaarndammerdijk verlegd. O<\/span><\/span>mstreeks 1614 begon men enkele kleine walen aan te plempen, waarna er drie eilanden ontstonden.<\/p>\n

Tijdens de grote stadsuitbreidingen aan het begin van de zeventiende eeuw speelden Bartholt Cromhout en zijn zwager Frans Hendriksz. Oetgens, fabrieksmeester belast met stadsontwikkeling en publieke werken, een belangrijke rol bij de verwerving van buitendijkse gronden ten westen van de Haarlemmerpoort. Vermoedelijk had Witsen rond 1608\/1609 zijn schoonmoeder, de weduwe Neel Pieters, ge\u00efnstrueerd rietland bij de Haarlemmerdijk aan Oetgens te verkopen.1<\/a><\/sup><\/p>\n

In 1611 werden hij en zijn zwager Bartholt Cromhout<\/a>\u00a0door een commissie, voorgezeten door\u00a0Cornelis Hooft<\/a>\u00a0en\u00a0Jacob Dircksz de Graeff<\/a>, beschuldigd van onoorbare praktijken aangaande de\u00a0Derde Uitleg.[<\/span>3]<\/span><\/span><\/a><\/sup> Zij hadden ongeveer tien hectare grond \u2014 vergelijkbaar met het huidige Java-eiland \u2014 in bezit, maar verzetten zich tegen de Melioratie, de heffing voor de aanleg van straten, kades en beschoeiingen.2<\/a><\/sup> De familie Cromhout was op grote schaal betrokken bij inpolderingen in Noord-Holland.3<\/a><\/sup><\/p>\n

Nadat Oetgens en Cromhout in 1615 dreigden de kwestie voor de Hoge Raad te brengen, trof de stad in 1622 een schikking: de gronden werden onteigend en de eigenaren ruim gecompenseerd.4<\/a><\/sup>\u00a0Onderstaande kaarten uit 1622\/1623 tonen welke kavels de stad uiteindelijk van Oetgens en Jonas Cornelisz. Witsen overnam.<\/p>\n

\"\"
Beschrijving: T Middelste Eylant Kaart 75 van Kaartboek C, afkomstig uit het archief van Thesaurieren Ordinaris (toegangsnummer 5039\/529<\/a>) met gemeten en genummerde kavels op het Prinseneiland (Middelste Eylant) in Parken A en B ter weerzijde van de (huidige) Galgenstraat. Getekend door Cornelis Dankerts de Rij rond 1623-1624. Schaal 1:530. Met een opgeplakte windroos. Ori\u00ebntatie: noord boven. Kaart 76 van Kaartboek C, afkomstig uit het archief van Thesaurieren Ordinaris met het gebied ten oosten van de noorwestlijke stadswal en ten noorden van de Brouwersgracht zijnde het westelijk deel van de Haarlemmerstraat en de Westelijke Eilanden. Getekend door Lucas Jansz Sinck. Schaal ca. 1:2.000. In groen de stadsbezittingen aangegeven. Ori\u00ebntatie: noord boven.<\/figcaption><\/figure>\n

Op 27 januari 1623 begon de verkoop van de erven op het Midden-<\/em> of Middeleiland<\/em> in twee parken A & B<\/em><\/strong>.5<\/a><\/sup><\/p>\n

Naar het zich laat aanzien is voor 1622 de oorspronkelijke verkaveling van het Prinseneiland\u00a0 aangepast, waarbij onder meer een geplande noord-zuidverbinding over het eiland werd opgegeven ten gunste van grotere bouwpercelen. Deze ontwikkeling maakte de aanleg van omvangrijke pakhuizen in sommige gevallen 25 tot 35 m diep. “Smaldelen tot slopjes en steegjes” werd verboden, maar de indruk wordt gewekt, dat de aanvankelijke breedte van 32 voet (9 meter) in veel gevallen is opgegeven, ten gunste van erven van 24 voet (6,75 meter) of 16 voet breed.<\/p>\n

Het Prinseneiland zou 400 voet (112m) breed zijn.6<\/a><\/sup>\u00a0 Voor ieder pakhuis lag een straat van 20 voet (5,5 meter) en een wal van 55\u00a0 voet (15,5 meter). Feitelijk is het Prinseneiland (412x 30.48<\/span>\u00a0<\/span>cm=) <\/span><\/span>125,58 m breed, de overtuinen 20 m (65-80 voet) en de straat (24x30.48<\/span>\u00a0<\/span>cm=) 7,32m<\/span><\/span>.<\/p>\n

De overtuinen zijn gebruikt voor houtopslag zoals op de kaart uit 1625 van Balthasar Floris van Berckenrode is te zien. Smederijen waren niet toegestaan. Later verschenen er loodsen en scheepswerven.<\/p>\n

\"\"
Plattegrond van Amsterdam door Balthasar Florisz. van Berckenrode, 1625. Dit is het blad rechtsonder met de Westelijke eilanden. Om onduidelijke redenen ligt het Bickerseiland nog braak.<\/figcaption><\/figure>\n

Alleen op de percelen die in handen van de stad of de burgemeesters waren gekomen, kon direct worden gebouwd. De daarop volgende kwijtscheldingen dateren van 1632\/1633. Dat betekent dat verkoop van bouwpercelen traag begon nadat de crisis was opgelost.[J.E. Abrahamse, p. 94, 110] Cornelis Bicker was een van de eersten die een perceel verwierf. Hij kocht erf nr. 24 in park B op 23 januari 1631 en betaalde op 10 juli 1632.<\/p>\n

\n
\"\"
Detail park B met de erven 4-9 (OZ) en 23-28 (WZ)<\/figcaption><\/figure>\n
Zijn broer Jan Bicker investeerde met name in Voorste eiland, dat hij in januari 1631 van de stad had gekocht.7<\/a><\/sup> Binnen twaalf jaar liet hij scheepskades, pakhuizen en een toren bouwen, zodat Bicker toezicht kon houden op zijn project. \r\nRond 1638 leverden Jean Bicker en Abraham Boom drie oorlogsschepen aan Frankrijk, besteld door kardinaal Richelieu.8<\/a><\/sup><\/span> Maria de 'Medici zal begin september bij het spiegelgevecht of admiraalzeilen op het IJ de drie bestelde schepen hebben kunnen inspecteren, want meteen na haar vertrek vond de eindafrekening plaats.9<\/a><\/sup> 10<\/a><\/sup><\/span><\/pre>\n<\/div>\n
Een van de eigenaren aan de oostzijde van het Prinseneiland was burgemeester Nicolaas Tulp, maar twee panden stonden op naam van zijn vrouw, Margreta de Vlaming van Oudtshoorn; een derde stond op naam van zijn zoon, Dirk Tulp.11<\/a><\/sup> Zij zijn gebruikt voor de opslag van blauwsteen en marmer en verwerkt door A. Quellinus of P. de Keyser, steenkoper en architect (o.a. van de Noorderkerk)\u00a0 voor de verfraaiing van gebouwen. Deze panden, op de erven nr. 7, 8 en 9, waren afkomstig van Abraham Boom, burgemeester van 1625 tot 1639.12<\/a><\/sup><\/p>\n
In februari 1655 trouwde Wendela Bicker met raadpenionaris Johan de Witt. Het feest vond plaats op het Bickereiland op een scheepswerf, eigendom van haar vader. Omdat het een pestjaar<\/a> was mochten er van burgemeester Tulp niet meer dan 55 gasten worden uitgenodigd.13<\/a><\/sup><\/pre>\n
In de tweede helft van de 17e eeuw ontwikkelde op het Prinseneiland de haringpakkerij zich op redelijk grote schaal.14<\/a><\/sup> In mei 1661 kocht de haringkoper Hendrik Jacobsz Gijsen zijn erf en getimmerte op de zuidoosthoek van Park A. De burgemeesters waren uiteraard beducht voor brandgevaar, met de opslag van zoveel hout en teer aan de overkant.15<\/a><\/sup>\u00a0In 1742 werd de Galgenstraat bewoond door drie relatief rijke teerkopers volgens het Kohier op de Personeele Quotisatie, een impopulaire inkomstenbelasting.<\/p>\n
Familie Pater<\/h3>\n
Het vastgoed van de familie Pater betreft met name de pakhuizen\u00a0 met de namen Broek in Waterland<\/em>, Mars<\/em> en De Gouden Kop<\/em>. De naamgeving alleen al wijst op verbanden met de herkomst en familiebanden van de eigenaars. Zo verwijst Broek in Waterland<\/em> direct naar het dorp waar Neeltje Pater en haar echtgenoot Cornelis Schoon, een van de vier plaatselijke burgemeesters, een belangrijke rol speelden.<\/p>\n
Het vastgoed speelde waarschijnlijk een geringe rol; het bezit van aandelen, obligaties en klinkende munt zal veel belangrijker zijn geweest.<\/p>\n
Enkele pakhuizen waren afkomstig uit de familie Mars en Timmerman, die in het laatste kwart van de zeventiende eeuw actief waren in de handel in zout uit Bourgneuf, La Rochelle<\/span><\/span> en Set\u00fabal in Portugal. Ook deze families waren gevestigd in Broek in Waterland. De familie Mars was sinds 1670 actief op het Prinseneiland als bouwheren van de Schelvis, de Koornbeurs, de Gouden Kop, Broek-in-Waterland, Mars<\/em> op het Prinseneiland. Uit notari\u00eble akten blijkt dat hun handelsnetwerken zich niet beperkten tot de Atlantische zoutvaart. Het ligt voor de hand dat hun schepen op de terugreis vanuit West-Frankrijk of Portugal graan en andere bulkgoederen laadden in Oostzeehavens als Stettin<\/span><\/span>, Danzig<\/span><\/span>, Riga<\/span><\/span> en Koningsbergen<\/span><\/span>. In de akten worden onder meer rogge, tarwe, gerst, lijnzaad en hennep genoemd.<\/p>\n