![\"IMG_0028\"](\"http:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/IMG_0028-225x300.jpg\")
In een uitgebreid artikel in de Vrije Fries onder de titel: \u201cWopko Cnoop, een Friese patriot\u201d kwamen, behalve zijn jeugd, vooral zijn bijzondere rol als vader en gevangene aan de orde.2<\/a><\/sup> Zijn optreden in de patriotten\u00adbewe\u00adging van Bolsward bleef onder\u00adbelicht. Aan de hand van lijvige pro\u00adces\u00adstuk\u00adken; het dagboek van Wopko Cnoop, dat hij bijhield in de eerste weken van zijn opsluiting;3<\/a><\/sup> uniek materiaal uit het gemeentearchief van Bolsward en in en na 1987 gepubliceerde literatuur over de patriotten\u00adtijd, besloot ik de roerigste periode uit ge\u00adschiedenis van Bolsward aan een on\u00adderzoek te onderwer\u00adpen. Ik werd mij, zoals velen voor mij, allengs bewust van de over\u00adweldigende complexi\u00adteit van de materie.<\/p>\n Over het precieze aandeel van Cornelis van den Burg<\/a>, bur\u00adgemeester van Bolsward, in de \u201ctroubles\u201d bleek eveneens weinig bekend.4<\/a><\/sup> Wel duidelijk was dat van de tien gevangen genomen en veroor\u00addeelde patriotten, afkomstig uit Bolsward, hij het zwaarst werd gestraft. Van den Burg scheen volgens justitie veel genoegen te scheppen in de oproerige bewe\u00adging en is als een van de weinigen in de Republiek ter dood veroordeeld. <\/p>\n Vanouds hield de schutterij ‘s nachts de wacht en assisteer\u00adde bij brand en ongeregeldhe\u00adden. Bij toerbeurt werden door kleine patrouilles onder leiding van een hopman ronden gemaakt. In de gezapige en als decadent bekend staande 18de eeuw was het toetreden tot de schutterij niet bijster populair, maar voor de plaatselijke, gerefor\u00admeerde elite van belang om carri\u00e8re te maken. Na twee jaar als officier gediend te hebben, was het niet uitzonderlijk opgenomen te worden in de vroed\u00adschap.<\/p>\n Dienen in de schutterij kostte behalve tijd ook geld. Op eigen kosten moesten wapens en een uniform worden aangeschaft. Bij de schutterij werd veelvuldig gesjoemeld: het wacht\u00adlopen kon bij voorbeeld worden afgekocht. In sommige plaatsen werd jaarlijks slechts eenmaal geoefend.<\/p>\n Doopsgezinden waren vanouds vrijgesteld om in de stadsschut\u00adterij te dienen. Ze betaalden echter dubbel contribu\u00adtie voor dat recht.6<\/a><\/sup> Voor studen\u00adten, hooglera\u00adren en personen met een dienstverlenende, stedelijke functie werd eveneens een uit\u00adzondering ge\u00admaakt.7<\/a><\/sup> Doopsgezinden, maar ook rooms-katholieken, joden en luthersen kwamen in de Republiek niet in aanmerking voor een zetel in de vroedschap. Ingeschreven staan als lidmaat, het regelmatig bezoeken van de kerk (Liefhebber) en behoorlijk gedoopt, waren toen belangrijke eisen. Ook een zetel in het gildebestuur was uitgesloten.<\/p>\n Ook in Engeland verzetten de Radical Dissenters zich tegen de beperkingen, die hen waren opgelegd: uitsluiting van het burgerlijk bestuur. Ze verzetten zich tegen de toenemende invloed van koning George III. Richard Price and Joseph Priestley, beide pro-Amerikaans waren hun voormannen. Het Mercantilisme had afgedaan. Ze promoten vrije handel, geinspireerd door Adam Smith en zijn “Inquiry into the Wealth of Nations”.8<\/a><\/sup><\/p>\n In de loop van de 18de<\/sup> eeuw ontstond grote weerstand tegen de kosten en uitbreiding van huurlegers. In de patriottentijd werd in de meeste steden in de Republiek, maar ook elders in Europa, door een ver\u00adnieuwings\u00adgezin\u00adde bevolking druk uitgeoefend de ingedutte schut\u00adterijen nieuw leven in te blazen. Ge\u00efnteresseerde en vaderlandslievende burgers zouden vrij\u00adgekomen posities moeten innemen. Als dat niet mogelijk was, zouden exercitiegenoot\u00adschap\u00adpen of onaf\u00adhankelijke vrij\u00adcorpsen moeten worden opgericht.<\/p>\n De prins- of oran\u00adjegezin\u00adden verzetten zich heftig tegen het verlies van macht aan de patriotten met hun vernieuwende idee\u00ebn. In diverse steden kwam het tot rellen. Er waren echter ook plaatsen, vooral in de provincie Overijssel, en met name Deventer waar op bescheiden schaal veranderingen werden door\u00adgevoerd.<\/p>\n Toen de Republiek in december 1780 voor de vierde keer in oorlog met Engeland was geraakt, daalde de overzeese handel dramatisch. De Caraibische eilanden Sint Maarten en Sint Eustatius werden bezet in februari. De werkloosheid, armoede en ellende in de grote steden nam schrikbarend toe. Een twijfelachtige overwinning op de Engelsen op 5 augustus 1781 bij de Dog\u00adgersbank werd breed uitgemeten. Er heerste zoveel opgewondenheid, dat het leek alsof de Engelsen voorgoed verpletterd waren.9<\/a><\/sup> In januari 1783 kwam het tot een wapenstilstand. Pas in het voorjaar van 1784 sloot de Repu\u00adbliek vrede met Engeland.<\/p>\n De problemen lager niet alleen op en over zee. Als gevolg van een vulkaanuitbarsting bij IJsland, de Laki<\/a>, waren er in de zomer van 1783 uitzonderlijk gekleurde luchten te zien geweest.10<\/a><\/sup> Hij had weinig op met democratisering en dreigde met een inval in geval van weigering<\/p>\n Een meerderheid in de Friese Staten weigerde augustus 1787 steun aan het gewest Holland te verlenen. Een daarop volgende coup van een tiental Friese statenleden, die onder leiding van C.L. van Beyma in Franeker vergaderden, werd na vier weken opgegeven. Het Pruisische leger van 18.000 man had kans gezien, zonder noemenswaardig veel weerstand, over het midden van het land een wig te drijven; Utrecht werd opgegeven. Overal in de Republiek werden patriotten gevan\u00adgen genomen, voor zover ze nog niet waren gevlucht.<\/p>\n Begin oktober zijn zeker tien patriotten uit Bolsward, waaronder Wopko Cnoop en Cornelis van den Burg, over\u00adgebracht naar het blokhuis in Leeuwarden. Als bur\u00adgemeester van Bolsward had Cornelis van den Burg een belangrijke hand gehad in de beslissing om als enige Friese stad de rebellerende Staten in Franeker te erkennen. Als luitenant van de 2de compagnie van de vrijwillige schutterij steunde Wopko Cnoop hem daarin.<\/p>\n In het hierna volgende relaas zal duidelijk worden dat het besluit op twijfelachtige wijze tot stand kwam. Dit besluit verklaart niettemin waarom er na Franeker zoveel patriotten uit Bolsward gevangen werden genomen. Ik heb bovendien getracht een antwoord te vinden op de volgende vragen. Hoe kwam het dat er in Bolsward een vrijwillige schutterij opgericht en niet, zoals elders, een vrijcorps of een exercitiegenootschap? Wie namen het initiatief daartoe? Wat hield de officie\u00adren in de vrijwillige schutterij van Bolsward zoal bezig, totdat het genoot\u00adschap in september 1787 uiteen viel, hetzij door vlucht, hetzij door gevan\u00adgenneming?<\/p>\n Meerdere malen komt de rol van burgemeester Schelto van Heemstra ter sprake. Zijn arro\u00adgante handelwijze met betrekking tot inkrimping van de weliswaar veel te uitgebreide vroedschap zette kwaad bloed aan het einde van zijn (derde) ambtsperiode. De voor\u00addracht van een oran\u00adjegezinde stads\u00adsecre\u00adtaris, die voor het verkrijgen van die functie binnen de kortste keren zowel bij Van Heemstra als bij stadhouder Willem V op bezoek was geweest, gaf aanleiding tot actie en veel sympathie bij de regenten voor de patriotten\u00adbeweging.11<\/a><\/sup><\/p>\n Een aantal Friese steden besloot eind november 1782 de koppen bij elkaar te steken. Ze hadden zich als doel gesteld meer invloed te krijgen in de Provinciale Staten. Ze waren ge\u00efnspireerd door Van der Cappellen, die tot de provinciale staten van Overijssel was toegelaten. Van Heemstra weigerde hun besluit tot beperking van de macht van de stadhouder bij benoemin\u00adgen te ondertekenen. De vroedschap van Bolsward zag zich gedwongen – na een uit de hand gelopen zondagmiddagbezoek aan Van Heemstra – hem niet opnieuw als burgemeester te nomineren.<\/p>\n Begin 1783 werd Van Heemstra bovendien als volmacht voor Bolsward naar de Friese Staten gepasseerd. De kwestie rond het doen \u201cuitsterven\u201d van de vroedschap – een beperkter aantal leden dan 24 \u2013 werd door de patriotten in Bolsward onmiddellijk teruggedraaid. Met een fluctuerend aantal prinsge\u00adzinde burge\u00admeesters en hooguit een tiental vroedschapsleden als medestanders bleek Van Heemstra nauwelijks in staat tegen de patriotse meerder\u00adheid in de vroedschap in te gaan.<\/p>\n Wopko Cnoop werd op 2 februari 1740 in Bolsward geboren. Zijn moeder, Riemke Coopmans, hertrouwde – na het overlijden van haar echtgenoot Claes Wopkes Cnoop – in 1747 met haar zwager, de rijke weduw\u00adnaar van Aaltje Cnoop, Gilles Mesdag; ze kregen een zoon Taco Mesdag, als Teke gedoopt in 1753.12<\/a><\/sup><\/p>\n Na de Latijnse school werkte Wopko Cnoop zowel in de leerlooierij van zijn stiefvader Gilles Mesdag als in de pottenbakkerij van zijn oom, Gerrit Cnoop. De knipklei kwam uit Burgwerd. Deze klei is zeer geschikt voor de steenfabricage, zoals baksteen, stenen (gres)buizen en dakpannen. <\/p>\n In 1768 hield Wopco Cnoop een lezing “Proeve over ‘t Nut der Natuurbeschouwingen. Voorgelezen in Collegio Philosophico dicto binnen Bolsward den 23 Jan. 1768<\/em>” met een “Vervolg op de voorgaande Proeve of Ontwerp eener geregelde Oeffening Der Proef-ondervindelijke Natuurkunde en Wijsbegeerte geschikt naar den omstandigheden van ons Genootschap<\/em>“.<\/p>\n Wopko Cnoop trouwde in november 1768 met zijn nicht Dieuwke Brouwer uit Workum. De bruiloft nam drie dagen in beslag. Het echtpaar betrok aan het einde van de Grote Dijlakker, tegenover de Martinikerk, een eenvoudig pand, in eigendom van zijn moeder, inmiddels weduwe van Gilles Mesdag. De huur was nog geen 40 gulden per jaar.14<\/a><\/sup> Wopko Cnoop adverteerde in april 1769 voor zijn bescheiden bedrijf in \u201ctui\u00adncieraden, antique en moderne beelden, vazen, tuinpotten met en zonder pedestallen<\/em>\u201d. Het echtpaar kreeg vier dochters, waarvan drie op latere leeftijd gedoopt zijn in Amsterdam in de Lam en Toren<\/em> aan het Singel: Riemke (1770), Janke (1772), Baudina (1779) en Alida (1782). In februari 1776 zou Wopko Cnoop zijn benoemd als diaken in de Doopsgezinde kerk in Bolsward? In september 1784 bood hij zijn kaarsmakerij te koop aan. <\/p>\n In 1778 werd in Bolsward een afdeling van de \u201cOecono\u00admische Tak<\/em>\u201d opgericht, onderdeel van de Hol\u00adlandsche Maatschappij der Wetenschap\u00adpen, die was opgericht in Haarlem in 1752.15<\/a><\/sup> Bolsward had in die jaren een weinig florerende textielindustrie, die met zware concurrentie uit Engeland en Twente had te kampen. De \u201cOeconom\u00adische Tak<\/em>\u201d probeerde door prijsvragen uit te schrijven ondernemers aan te moedigen en door wedstrijden te organiseren jonge kinderen voor het spinnen en de weef\u00adgetouwen op te leiden. Wopko’s zwager, de 46-jarige arts Nicolaus Belkmeer, behoorde tot de oprichters in Bolsward. Wopko’s halfbroer, de 25-jarige Taco Mesdag, werd thesaurier, d.w.z. pen\u00adningmees\u00adter.16<\/a><\/sup> Er werd vergaderd op de bovenver\u00addieping van de herberg ‘t Fortuin<\/em> aan het begin van de Marktstraat. Ik ga ervan uit dat in de herberg kranten, pamfletten en patriotse tijdschriften werden gelezen. Er zullen redevoeringen zijn gehouden en na afloop werd er gefilosofeerd, gediscussieerd en zijn gedichten voorgelezen.<\/p>\n In de tweede helft van de 18de eeuw waren veel burgers uitermate bezorgd over decadentie in kringen van het bestuur en de gestage achtuitgang van de economie. Van de hand van de kritische (en veelvuldig in zijn ambities gefrustreerde) Overijsselse baron Joan der Capellen verscheen in september 1781 een geschrift \u201cAan het Volk van Nederland<\/em>\u201d. In dat pamflet werd de con\u00adcentratie van macht bij de stadhouder aan de kaak gesteld. Omdat Willem V, als gevolg van zijn houding ten opzichte van Engeland en de Verenigde Staten niet langer aan de verwach\u00adtingen voldeed, moest aan uitbrei\u00adding van het leger en aan zijn invloed op benoemingen paal en perk worden gesteld. Joan Derk van der Capellen propageerde een uit Schotland afkomstig idee, de oprichting van vrijwillige burger\u00admilities en op doeltreffende wijze in de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd in praktijk gebracht. De in ons land opgerichte \u00admilities dienden pal te staan voor de burgerlijke vrijhe\u00adden, zoals die bij de Unie van Utrecht in 1579 in de opstand tegen de Spanjaarden waren vastge\u00adlegd.<\/p>\n In februari 1782 werd door C.L. van Beyma in de Friese Staten een poging gedaan het nooit uitgevoerde artikel VIII van de Unie van Utrecht, dat voorzag in een algemene volksbewa\u00adpe\u00adning, te effectueren. Het was voor het eerst dat er zo’n voorstel werd gedaan, maar de stemmen in de Staten van Friesland staakten. In 1783 besloten de Staten van Friesland het oprichten van zogenaamde exer\u00adcitiegenoot\u00adschappen toe te staan, mits zij hun reglementen ter goedkeuring zouden voorleg\u00adgen.17<\/a><\/sup><\/p>\n De Oostenrijkse keizer Joseph II maakte handig gebruik van de instabiele situatie in de Republiek. Terwijl de Republiek in vredesonderhandelingen was met Engeland eiste hij Maas\u00adtricht op en opening van de Schelde. Om zijn woorden kracht bij te zetten, dreigde hij met een invasie in de zuidelijke Nederlan\u00adden. Zijn oudoom, hier beter bekend als de hertog van Brunswijk-Wolfenb\u00fcttel, was belast met de verdediging van de Republiek. Toen bekend werd dat de hertog de stadhouder in het geheim van adviezen diende, waren de patriotten uitermate gepikeerd. Ook zijn nicht, prinses Wilhelmina, schijnt ertoe hebben bijgedragen dat de invloedrijke \u201cdikke\u201d hertog in augustus 1784 gedwon\u00adgen werd zo spoedig mogelijk het land te verlaten.<\/p>\n In diezelfde tijd diende de advocaat Abraham van de Burg, patriots vroedsman in de raad van Bolsward en secretaris van het Fitsgerecht, een voorstel in om de stadsschutterij nieuw leven in te blazen.18<\/a><\/sup> De manschap\u00adpen die de wacht hielden, liepen met stokken rond en waren uitermate slecht getraind. Om de kwaliteit te verbeteren werden nog voor het einde van dat jaar drie patriotten in de stadschutterij benoemd: Cornelis van den Burg, de klerk op de secretarie van Wonsera\u00addeel, Willem Lycklema \u00e0 Nijeholt, een apotheker en de uit Siegen afkomstige ex-militair Hendrik Christiaan Achenbach<\/a>, sinds een jaar of twee als schoolmeester aangesteld, resp. als luitenant, vaandrig en exer\u00adcitie\u00admeester.19<\/a><\/sup> Voorge\u00adsteld werd om drie keer per week te oefenen in de Broerekerk.<\/p>\n Een drietal officieren in de stadsschutterij gaf al in oktober 1784 te kennen zich niet te willen laten onderrich\u00adten door de nieuwe, patriotse leiding. De patriotse burgemeester N. Elger\u00adsma<\/a> voorzag moeilijkheden. Hij liet als boekhouder van het St Antoniegas\u00adthuis eind november 2.600 gulden uit de kas vrijmaken om wapens aan te schaffen voor een nog op te richten vrijwil\u00adlige schutterij. Hij is m.i. daarbij be\u00efnvloed door de uitkomst van een landelijke prijs\u00advraag.<\/p>\n Door het Genootschap van Vrije Friezen uit Harlingen was aan het begin van het jaar een \u201cprijsverhan\u00addeling” uit\u00adgeschreven, waarin men opriep om prak\u00adtische adviezen te leveren ten aan\u00adzien van een optimaal georganiseerde, provinciale burger\u00admilitie.20<\/a><\/sup> De winnaars werden op 1 november 1784 bekend gemaakt. De eerste prijs ging naar Johann Georg Herbig, toen vaandrig in het regiment van de prins van Hessen-Darmstad. Herbig keerde zich om politieke en militaire redenen tegen het bestaan van exer\u00adcitie-genootschappen en vrij\u00adcorp\u00adsen.21<\/a><\/sup> Militair gezien was er volgens hem geen enkele behoefte aan exercitiegenootschappen en vrijcorpsen aangezien ze dezelfde wapens voerden als de schutte\u00adrij, terwijl hij ze politiek gezien verwerpelijk vond, omdat ze haat en nijd opriepen.22<\/a><\/sup> <\/p>\n In de provincie Friesland werd op 7 januari 1785 een tijdelijke, algemene volksbewapening afgekondigd. C.L. van Beyma organiseerde binnen een week een provinciale bijeenkomst van vrij\u00adcorpsen en exercitiegenootschappen. De vroedschap van Bolsward verleende op 21 januari 1785 toestemming tot oprichting van een vrijwillige schut\u00adterij.23<\/a><\/sup> Vijf van de zes bur\u00adgemeesters bleken absent. Alleen burgemeester Gooytzen Rondaan, volmacht in de Friese Staten, durfde voor een dergelijk genoot\u00adschap in te staan. De vroed\u00adschap protesteerde luidkeels tegen de afwezigheid van zoveel magi\u00adstraats\u00ad\u00adleden. De vier oranjegezinde burgemeesters waren mogelijk van mening dat de vrijwillige schutterij werd opgericht om de prins en zijn vrienden te plagen.24<\/a><\/sup> Maar ook burgemeester Frans Tichelaar was afwezig. Het zou kunnen zijn dat hij van mening was dat de burger onnodig van zijn beroep zou worden afgehouden.25<\/a><\/sup> In ieder geval was hij een van de eerste patriotten in Bolsward die afhaakte.<\/p>\n Begin maart dienden drie hoplieden uit de stadsschutterij een \u201cwijdlopige<\/em>\u201d klacht in bij de vroedschap. De aanstelling in het afgelopen jaar van de drie patriotse officieren kon nog steeds niet hun goed\u00adkeuring wegdragen. De opstelling naar functie in plaats van natuurlijke grootte was ongebruikelijk bij het exerceren! De hoplieden vroegen bovendien om een verhoging van de wachtgelden, in het kader van hun assisten\u00adtie bij het brandspui\u00adt\u00adgilde.26<\/a><\/sup><\/p>\n Vooral de vroedschapsleden A. van de Burg en oud-burgemeester L.R. Fockens, in 1784 volmachten in de Friese Staten, hebben zich ingezet voor overleg en de wil tot hervor\u00adming.27<\/a><\/sup> De of\u00adficieren werden verplicht de vrijwilligers tot 12 uur ‘s nachts mee te nemen. In gevallen van nood zou de wachthebbende officier moeten worden bijgestaan door iemand die de \u201cwapenhande<\/em>l\u201d kun\u00addig was.<\/p>\n Burgemeester Van Heemstra, in zijn functie als voorzitter van de krijgsraad van de burger\u00adschutterij, stelde in maart 1785 voor twee (toen uiterst moderne) koperen pauken en twee fluiten aan de vrijwillige schutterij te schenken. De vroedschap accepteerde zijn voorstel, mits op de aan te schaffen muziekin\u00adstrumenten het stadswapen en een inscriptie kon worden gemon\u00adteerd. Van Heemstra had wat anders in z\u2019n hoofd, want de \u201cgecommi\u00adt\u00adtee\u00ad\u00adrden ter in standbren\u00adging van de vrijwillige schutterij\u201d hebben het geschenk afgewezen. Aan Van Heemstra werd te kennen gegeven dat op de muziekin\u00adstrumen\u00adten geen ander wapen dan dat van de stad kon worden geaccep\u00adteerd.28<\/a><\/sup><\/p>\n Toen het genootschap in mei 1785 ongeveer 80 vrijwilligers telde, konden twee compag\u00adnie\u00ebn worden geformeerd. De joodse koopman Philip Jacobs leverde voor 81 gulden hoeden aan de vrijwillige schutterij.29<\/a><\/sup> Eind juni was het reglement gedrukt. In af\u00adwachting van provinciale goed\u00adkeuring deelden Wopko Cnoop en H.C. Achenbach, die de voor\u00adlopige organisatie op zich genomen hadden, op 9 juli aan alle leden wapens uit. Iedere ontvanger tekende, uitgezonderd Wopko Cnoop! Als diaken zou Cnoop de kerkenraad op\u00adgezadeld hebben met een probleem. Het dragen van wapens werd niet door alle doopsgezin\u00adden geaccep\u00adteerd.30<\/a><\/sup><\/p>\n Op 15 juli 1785 werden op democratische wijze de officieren van de vrijwillige schutterij gekozen. Mr H.J. Alberda, een jurist, afkomstig uit Ferwerd, werd kolonel.31<\/a><\/sup> De boel\u00adgoedontvan\u00adger, d.w.z. veiling\u00admees\u00adter bij publieke verkopen, Jan Boltjes werd gekozen als luitenant-kolonel. Ze kregen H.C. Achenbach als hun adjudant toegewezen. W. Lycklema \u00e0 Nijeholt en C. van den Burg werden elk kapitein van een compagnie. In de statuten van het \u201cgenoot\u00adschap in den wapenhandel<\/em>\u201d was uitdruk\u00adkelijk opgenomen dat op straffe van een boete niet mocht worden gefeest!<\/p>\n Op 2 september 1785 kwam op het stadhuis een schrijven binnen van jonkheer Charles Bigot de Villandry, een omstreden en gehate bur\u00adgemeester van Staveren. Het stadhouderlijk paar zou op weg naar Leeuwar\u00adden Bolsward aandoen en daar van paarden wisselen. De krijgsraad van de vrijwillige schutterij, richtte zich enkele dagen later tot het stadsbestuur. Zij bood aan tijdens die dag de orde te handhaven en in het geval van onlusten op te treden.32<\/a><\/sup><\/p>\n Het dragen van oranje was sinds enkele weken streng verboden. Niettemin waren in Den Haag begin september relletjes uit\u00adgebroken. Het gevolg was dat Willem V het Haags garnizoen werd afgenomen. Een wanhopige prins dreigde al zijn functies op te geven. Hij wenste zich terug te trekken op een van zijn Duitse kastelen. De stadhouder kalmeerde en begaf zich op 15 september naar Breda, vanwege troepen\u00adverplaat\u00adsingen door de Oostenrijkse keizer. Prinses Wilhel\u00admina zou zonder haar man het geplande bezoek aan Franeker, in het kader van het 200-jarig bestaan van de universiteit, afleggen.<\/p>\n Op zaterdag 17 september 1785, aan het einde van de middag, kwam de prinses met drie vorstelijke spruiten in Bolsward aan. Voor het stadhuis werd een parade gehouden. Binnen kon het deftige gezelschap kiezen tussen een “collatie<\/em>” van koffie, thee, wijn en gebak. Vanwege het regenach\u00adtige weer en de slecht begaanbare wegen reisde het gezelschap twee uur later verder in een binnenjacht.33<\/a><\/sup> Het jongste prinsje Frederik schreef de volgende dag aan zijn vader: \u201cJe trouve que les plus belles villes, o\u00f9 nous avons pass\u00e9, \u00e9toient Workum et Bolsward.\u201d34<\/a><\/sup><\/p>\n Willem V kwam twee weken later via Joure in Leeuwarden aan. Daar woonde hij dagelijks de vergaderingen van de Staten van Friesland bij.35<\/a><\/sup> De prins verkreeg kennelijk veel steun. Aan\u00advankelijke patriotse regenten waren niet van de democratische idee\u00ebn van de \u201cburgerpatriotten\u201d gechar\u00admeerd. De stadssecretaris S. Braaksma heeft op last van Provinciale Staten op 15 oktober 1785 de vroedschap van Bolsward een voorstel tot wijziging van het stadsrege\u00adrings\u00adregle\u00admen\u00adt voorgelegd. Het zou op 1 juni 1787 in werking treden.<\/p>\n Het stadsregeringsreglement van Bolsward dateerde uit 1637. Wat er daarvoor is gebeurd is nog niet helemaal duidelijk. In 1635 hadden negen Friese steden de door de stadhouder benoemde vroedschapsleden naar huis gestuurd. Zij wensten, evenals Franeker en Leeuwarden, een vrije raadsbestelling. Op 5 november 1637 werden de zaken teruggedraaid, nadat de stadhouder Hendrik Casimir I had gedreigd Harlingen te bezetten. Enkel door militair ingrijpen en een interventie van de Raad van State<\/a> in 1637 lukte het om in Friesland de gemoederen te bedaren. Vervolgens zijn voor iedere stad regeringsreglementen<\/a> opgesteld, die in werking bleven tot 1748. <\/p>\n Na anderhalve eeuw ontstond er in de patriottentijd grote onenig\u00adheid over de uitleg en toepassing. De magistraat van Bolsward bestond volgens dat stadsregeringsreglement uit zes bur\u00adgemeesters, twee raadslie\u00adden \u00e8n 24 vroed\u00adschaps\u00adleden. Op grond van deze for\u00admulering namen de vroedschapsleden niet langer genoegen met haar beperkte rol. Ze wensten niet langer in afzondering te vergaderen, onderwerpen aan te kunnen snijden, die niet van te voren schriftelijk waren aangekondigd en vooral gehoord te worden bij belangrijke benoemingen.<\/p>\n De stadsregering van Bolsward werd beheerst door een door de stadhou\u00adder voorgedragen \u201cpremier\u201d Van Heemstra, die vrijwel alle macht naar zich toetrok bij de voordracht van kandidaten voor prestigieuze, stedelijke ambten. Van Heemstra kende de stadhouder van de jacht. Hij was in 1770 niet woonachtig in Bolsward, maar in Veenwouden bij zijn aantreding als burgemeester. Van Heemstra was dertien jaar onafgebroken volmacht in de provinciale staten en deinsde er niet voor terug bij gelegenheid op zichzelf te stemmen. De in de loop der jaren ingeslopen gewoonten en het misbruik van regels waren voor de vroedschap niet langer aanvaardbaar. De keuze van de beide volmachten naar de Friese Staten behoorde tot haar competentie en niet tot die van de stadhouder of van zijn premier!<\/p>\n In de laatste helft van de 18de eeuw was de bezetting van het buitenpropor\u00adtioneel grote aantal vroedschapzetels, niet alleen in Bolsward, maar ook in Staveren, Workum en Dokkum een pro\u00adbleem.36<\/a><\/sup> Aan de beslissing van bur\u00adgemeester Van Heemstra – in navolging van zijn collega Charles Bigot in Staveren – om de grootte van de vroed\u00adschap in Bolsward te verklei\u00adnen, wisten de patriotten onder leiding van de burgemeesters Elgersma, Tichelaar, Fockens en vroedman Van de Burg een einde te maken.<\/p>\n Uit de stukken aangaande de magistraatsbestelling werd duidelijk dat het eerste voorstel van S. van Heemstra uit 1773, aan het einde van zijn eerste ambtsperio\u00adde, erop was gericht om de vroedschap te halveren. Omdat de vroedschap protes\u00adteerde werd in een tweede voorstel uit 1777 overeengekomen dat maar acht i.p.v. twaalf zetels zouden verdwijnen. Toen een van de vroedschap\u00adleden alsnog tegenstemde, adviseerde Willem V in 1778 het voorstel te laten rusten. Burgemeester Van Heemstra liet in zijn derde ambtperiode in 1779 deson\u00addanks de vroed\u00adschap uitsterven. Die beslissing zette kwaad bloed en de gevolgen bleven niet achter\u00adwege.<\/p>\n De patriotten ergerden zich aan het koppel S. van Heemstra en P.A. Koopmans, dat zich vanaf 1779 naar de Friese Staten liet afvaardigen. Van Heemstra werd in december 1782 niet opnieuw genomineerd als burgemeester en enkele weken later bovendien als volmacht gepasseerd. Van Heemstra werd voor schurk uitgemaakt en opereerde als aangeschoten wild. De 45-jarige Van Heemstra had zich in een netelige positie gewerkt, aldus de stad\u00adhouder in een kort bericht. De patriotten in de raad van Bols\u00adward besloten in maart 1783 de vroed\u00adschap weer met een achttal leden uit te breiden. De uit\u00adbreiding nam maanden in beslag en verliep niet zonder strub\u00adbelingen.<\/p>\n Om de vroedschapsleden te vrijwaren van omkoopbaarheid zouden ooit financi\u00eble eisen zijn opgesteld. De betreffende missieve – volgens Van Heemstra uit 1682 – bleek na veel zoeken niet terug te vinden.37<\/a><\/sup> Bij voortdu\u00adring lieten oranjegezinde magistraats\u00adleden zich laatdunkend uit over sommige patriotse (en minder kapitaalkrachtige) vroedschapsleden. De presiderende, oranje\u00adgezinde bur\u00adgemeester sloot de zittingen voortijdig en met grappen. De \u201cfrivole pretexten<\/em>\u201d schoten de vroedschap in het verkeerde keelgat, zodat in april 1785 een protest bij de Friese Staten werd ingediend. Burgemeester van Heemstra moest in de raad zijn eigen veroordeling voorlezen.<\/p>\n Toen de prins in oktober 1785 in Friesland verbleef, kwamen de aanpassingen op de stadsrege\u00adrings\u00adregle\u00admen\u00adten ter sprake. Willem V had blijkbaar geen enkele behoefte zijn vingers te branden. De prins ging akkoord met de bestaande grootte van de vroedschap.38<\/a><\/sup> De formulering in de stadsregeringsreglementen werden aangepast.39<\/a><\/sup> De stadsregering zou voortaan bestaan uit magistraat en vroedschap. Aan nieuwe kandidaten voor de stadsregering werden uitdruk\u00adkelijk hoge financi\u00eble eisen gesteld: bepalend was de waarde van hun huis.<\/p>\n Bij stemmingen in de raadsvergaderingen krijgt men de indruk dat de oranjegezinde burgemeesters steeds vaker afwezig waren, mogelijk omdat de onderwerpen hen niet aanstonden. Bij benoemingen waren de meeste vroedschapsleden present. Van Heemstra kwam uiteraard speciaal voor die gelegenheid uit Oenkerk.<\/p>\n Op 3 april 1786 werd door de vroedschap een klacht behandeld, ingediend door enige turfdragers. Cnoop ging willekeurig te werk bij het aannemen van werkvolk, wanneer turf naar zijn suikerpot\u00adten\u00adfabriek de Hoop<\/em> moest worden aangevoerd. De vroedschap van Bolsward gaf aan Wopko Cnoop te kennen dat als hij gebruik maakte van de meester\u00adturfdrager hij ook de overigen moest aannemen.<\/p>\n Er zijn een aantal redenen te bedenken voor Cnoop’s handelswijze. Turfdragers waren doorgaans weduwen van verschillende gezindheden. Misschien dat hij een bepaalde religieuze voorkeur had. Turfdragers waren goed op de hoogte van wat zich in een stad, straat of huis af\u00adspeelde en hadden bij indiensttreding een eed op eer\u00adlijkheid moeten afleggen om bedrog tegen te gaan. Misschien dat Cnoop wat te verbergen had?<\/p>\n Sinds maart 1785 speelde in Bolsward een kwestie over de verhoging van de wachtgelden van het brandspuitgilde. Het brandspuitgilde werd gevormd door een veertigtal leden van het bier- en turfdragersgilde.40<\/a><\/sup> De spuitgasten werden bij brand geassisteerd door een even groot aantal le\u00adden van de stadsschutterij om het terrein af te zetten. Aan het einde van de 18de eeuw werd in vele steden de aan\u00adtrekkelijkheid van het lidmaatschap van het brandspuitgilde verbeterd door nieuwe regels op stellen, modern materiaal aan te schaffen en het wachtgeld te verho\u00adgen.<\/p>\n Een laatste verklaring heeft te maken met de krampach\u00adtige pogingen van de gilden hun po\u00adsitie op de lokale markt te beschermen tegen toenemende pogingen om de bepalingen te ontlo\u00adpen.41<\/a><\/sup> Vooral fabri\u00adkan\u00adten van producten met een meer dan lokale afzet hadden te maken met de strenge reglementen opgesteld door de gilden. Ze waren een rem op de economi\u00adsche ontwik\u00adkeling en oor\u00adzaak van het hoge loonpeil.42<\/a><\/sup> De gilden werden door de patriotten beschouwd als de \u201chechtste\u201d steun van de staat.43<\/a><\/sup><\/p>\n In mei 1786 vroegen drie vooraanstaande patriotten om ontslag uit de stadsschutterij. De vroed\u00adschap verleende J. Boltjes dit keer toestemming, maar burgemeester Van Heemstra eiste dat hij niet kon worden aangesteld bij de vrijwillige schutterij.44<\/a><\/sup> Ook Cornelis van den Burg kreeg, van\u00adwege zijn verhuizing binnen Bolsward naar een andere wijk, toestem\u00adming uit te treden. W. Lycklema \u00e0 Nijeholt gaf te kennen weinig zin te hebben om Van den Burg op te volgen. Hij werd enige weken later opgenomen in de vroedschap. Dat betekende dat hij zijn functie in de stads\u00adschutterij kon opgeven.<\/p>\n Uit de processtukken werd duidelijk dat Cornelis van den Burg in augustus 1786 naar Utrecht is geweest. Daar was de vierde nationale ver\u00adgadering van de vrij\u00adcorpsen georganiseerd. De verzamelde vrij\u00adcorpsen in Friesland, inmiddels ongeveer 2.500 man, hadden C.L. van Beyma, J. Roorda, A.C.J. de Beere en J.L. Huber als afgevaardigden gestuurd. Het was voor het eerst dat er afgevaar\u00addig\u00adden van de Friese exercitiegenootschappen en vrijcorpsen naar Utrecht afreisden, niettemin zonder opdracht, alleen om te horen en te zien.45<\/a><\/sup> In december 1784 en in februari en juni 1785 waren de Friezen nog niet van plan om samen te werken met de overige genootschappen, verzameld in Utrecht.<\/p>\n De Utrechtse exercitiegenoot\u00adschappen maakten handig gebruik van het bezoek van ruim 13.000 vrijcor\u00adporisten en zoveel kopstukken aan de stad, waaronder de bekende patriotten G. Paape, een plateelbakker uit Delft, P. de Vreede, een textielfabrikant uit Leiden en H.W. Daendels, een jonge jurist uit Hattem. Op woens\u00addag\u00adoch\u00adtend 2 augustus 1786 werden ten overstaan van de verzamelde exer\u00adcitiegenootschap\u00adpen zestien demo\u00adcratisch gekozen patriotten in de Utrechtse vroedschap be\u00ebdigd.46<\/a><\/sup> De afgevaar\u00addig\u00adden uit de provincies hebben die middag niet ver\u00adgaderd. Ik denk dat er werd geparadeerd en gefeest. President C.L. van Beyma vertrok de volgende dag, alhoewel de \u201crevolutionaire\u201d bijeenkomst, waarin werd besloten de invloed van het volk en con\u00adtrole op de regenten te vergroten, nog een dag langer duurde.<\/p>\n Cornelis van den Burg en de vrijwillige schutterij van Bolsward zijn vrijwel zeker ge\u00efn\u00adspireerd door de gebeurtenis\u00adsen in Utrecht. Als secretaris van de krijgsraad vroeg luitenant Wopko Cnoop op 23 augustus 1786 aan stadsregering om de oude handvesten en privileges ter hand te stellen. De officieren vroegen uitleg bij de af te leggen eed, waarin ze trouw moesten zweren aan de stadhouder, de Staten en de stadsregering. De afloop moet gunstig voor de patriotten zijn ge\u00adweest, want op 30 augustus 1786 zijn alle officieren van de vrijwillige schutterij, inclusief kolonel J. Boltjes, zonder noemenswaardige ophef be\u00ebdigd.<\/p>\n Op 2 september 1786 vroeg Achenbach, adjudant in de vrijwillige schutterij, zijn ontslag als school\u00admeester. Hij wilde na vier jaar priv\u00e9-onderwijs gaan geven.47<\/a><\/sup> Achenbach sollici\u00adteerde bovendien naar de functie als koster en voor\u00adzanger in de Martinikerk. De combinatie van de functies schoolmeester\/koster kwam veel voor. Zo’n combinatie gaf de mogelijkheid niet afgebrande kaarsen uit de kerk te gebruiken voor school. Ook priv\u00e9-onderwijs werd steeds vaker toegestaan om het karige traktement te verbeteren.48<\/a><\/sup> De patriotten waren van mening dat niet enkel de magistraat, maar de volledige stadsregering haar toestemming zou moeten geven. Omdat de nieuwe voorstellen omtrent stedelijke benoemingen, vastgelegd in het stadsregeringsreglement, in afwach\u00adting van goedkeuring bij de Friese Staten lagen, werd de beslissing uitgesteld.49<\/a><\/sup><\/p>\n Het zou mij echter niet verbazen als ooit zou blijken dat de ex-militair het liefst zo snel mogelijk naar Hattem of Elburg was afgereisd. In die twee steden hadden de patriotten enkele maanden eerder het stadsregerings\u00adreglement buiten werking gesteld.50<\/a><\/sup> De Gelderse Staten stuur\u00adden op 31 augustus stadhouder\u00adlijke troepen om de orde te herstellen. De patriotten in Friesland reageerden zeer opgewonden. Op 4 september wisten de vrijwillige schutterij en de bevolking, samen\u00adgekomen in de Broerekerk, de stadsrege\u00adring te bewegen tot een schriftelijke verklaring op verzoek en ten gunste van Elburg.51<\/a><\/sup><\/p>\n Tot vreugde van de patriotten werd Cornelis van den Burg op 11 september 1786 met meerderheid van stemmen tot bur\u00adge\u00admees\u00adter van Bolsward gekozen. De vrijwillige schutterij van Bolsward diende nog die zelfde dag een verzoek in bij de magi\u00adstraat om versterking van de wallen en aanvulling van ammunitie! Zij verwees naar de resolutie van 21 januari 1785, waarin tot op\u00adrichting van de vrijwillige schutterij en beveiliging van de stad was besloten. Zelfs de oranjegezin\u00adde burgemeester P.A. Koopmans moest dat toegeven. Hij verklaarde zijn steun als het daarbij bleef.<\/p>\n De onzekerheid in de Republiek moet toen wel heel groot zijn geweest. De militaire positie van de prins en de constitutie werden bedreigd. Na een crisisberaad in de Friese Staten werden eind september ook in Friesland drastische maatregelen van kracht: vrij\u00adheid van drukpers en vergade\u00adring werden beperkt. Het te hulp schieten van andere exer\u00adcitiegenoot\u00adschappen zou streng worden gestraft. De maatregelen werden door de patriotten geassocieerd met Alva’s bloedplak\u00adkaten.<\/p>\n Op 18 oktober behandelde de raad van Bolsward opnieuw het verzoek van de vrijwillige schutterij om ammunitie aan te schaffen: 500 pond kruit en 20.000 kogels voor geweren, 1.000 pond kruit voor de kanonnen en 120 kogels \u00e0 12 pond, 60 \u00e0 6 pond en 120 \u00e0 3 pond. De vrijwilli\u00adge schutterij had de versterking van de wallen als eis laten vervallen. Van de burgemeesters stemde uiteindelijk alleen burgemeester Eerdmans voor. Oud-burgemeester Elgersma had in september voor maatregelen tegen de Friese vrijcorpsen en exercitiegenootschappen gestemd. De volmacht voor Bolsward en financieel specialist in de Staten wijzigde nu ook in Bolsward zijn stem\u00adgedrag.<\/p>\n De uitgekookte burgemeester Van Heemstra verstuurde nog diezelfde avond een verzoek aan de prins om in het nieuwe jaar als secretaris van de Rekenkamer te worden aangesteld.52<\/a><\/sup> Hij was bang voor zijn positie nu Elgersma eveneens voor de Prins had gekozen. Willem V hield echter rekening met het met ingang van 1 januari 1785 door de Friese steden ingevoerde rooster, waarin provinciale functies steeds voor een periode van drie jaar waren verdeeld.53<\/a><\/sup> Van Heemstra en zijn familie zouden door de stadhouder t.z.t. worden bedacht. Notaris Elgersma, een aanzienlijk en kundig bestuurder, vol\u00adgens Van Heemstra in december 1782 in een brief aan de stadhouder nog de grootste \u201cdriever\u201d van de Bolswarder patriotten, behield zijn positie in het nieuwe jaar.<\/p>\n Op 4 november 1786 werd in de vroedschap een verzoek\u00adschrift van Wopko Cnoop behan\u00addeld om een wipbrug te bouwen over het Kruiswater. Een oude kwestie voor de bedrijfjes buiten de Sansterpoort.54<\/a><\/sup> Behalve om defensieve redenen zou de stad belastin\u00adgopbreng\u00adsten mislopen als uitbreiding buiten de muren zou worden toegestaan. De magistraat zal niet alleen om die redenen tegen uitbreiding buiten de stadswallen geweest zijn. Vanwege het grote aantal landlopers en rondtrekkende, Oost-Europese joden die in de Republiek een nieuw bestaan wilden opbouwen, wer\u00adden de stadspoorten streng gecontroleerd.<\/p>\n Op 3 januari 1787 opperde Cnoop om op eigen kosten een brug\u00adwachter aan te stellen. Een groot aantal leden van de vrijwillige schutterij steunde hem in zijn petitie. Op 26 februari herhaalde hij zijn verzoek, omdat gunstige bedrijfsont\u00adwik\u00adkelin\u00adgen werden belem\u00admerd. Cnoop & Compag\u00adnie verkreeg toestemming een wal af te steken, zodat turfschepen gemakkelijker konden keren en aanleggen.55<\/a><\/sup> Een mager succes voor Wopko Cnoop, die in de afgelopen maanden zowel zijn vrouw als zijn oom en compagnon Gerrit Cnoop naar het graf had gedragen.<\/p>\n Misschien dat de \u201cachterlijke staat van de stadslasten\u201d de exercitiemeester Achenbach heeft doen besluiten de vroedschap te verzoeken om op eigen kosten oud lood tot kogels te mogen omsmelten. Misschien was het idee op de bruiloft van Willem Lycklema \u00e0 Nijeholt met een doch\u00adter van Sjoerd Stapert, een rijke, patriotse reder uit Lemmer ontstaan. De stadsregering verleende haar toestemming, maar bleef beducht voor onlusten. Het maakte twee dagen later bekend dat de verjaardag van Zijne Doorluchtige Hoogheid prins Willem V op 8 maart niet uitbundig mocht worden gevierd. Evenals in voorafgaande jaren werd verboden vuurwerk af te steken en pistolen en geweren af te schieten. Als extra maatregel zou het stadhuis dit jaar niet worden ge\u00efllumineerd!<\/p>\n Op zaterdag 12 mei 1787 kwam het tot ongeregeldheden in Bolsward.56<\/a><\/sup> Er was ongetwij\u00adfeld veel volk op de been, want huur- of ar\u00adbeidscontracten liepen vanouds af op die dag. Wopko Cnoop riep op, zonder opdracht daartoe te hebben gehad, in zekere herberg een verzoekschrift te tekenen.57<\/a><\/sup> Naast de 600 woonhuizen in Bolsward zouden nu ook alle stallen en bedrijven, binnen en buiten de omwalling, worden aangeslagen. Bijna tweehonderd Bolswarders protesteerden tegen de invoering van een belasting, betreffende de aanschaf van een brandspuit en verhoging van de wachtgel\u00adden: oplopend tot drie of vier stuivers per week.<\/p>\n De bevolking voelde zich door deze belas\u00adtingver\u00adhoging uitermate gedu\u00adpeerd. Het zou besteed worden aan de weinig liberale en in zichzelf gekeerde gilden. Weigering tot betaling had verkoop van bezittingen tot gevolg, zonder enige vorm van proces. Behalve de onwettige wijze van invoering, zonder raadpleging van de vroed\u00adschap, kunnen de bezwaren van Wopko Cnoop te maken hebben ge\u00adhad met de waarschijnlijk ook in Bolsward bestaande regel dat de brandspuiten niet buiten de stadspoorten mocht worden gebruikt. Op 14 juni 1787 werd Wopko Cnoop, met een bedrijf buiten de stadswallen, veroor\u00addeeld tot het betalen van een boete van 50 goudgul\u00adden voor zijn handelwij\u00adze.58<\/a><\/sup><\/p>\n Uit de Leeuwarder Courant van 9 mei 1787 kwam naar voren dat Van den Burg op 14 mei in Makkum een openbare ver\u00adkoop in de herberg de Prins<\/em> leidde. In tegenstelling tot de voorman van de Friese patriotten, C.L. van Beyma, die in Leeuwarden wekelijks publieke verkopingen leidde, moet deze gebeurtenis voor Van den Burg inciden\u00adteel zijn geweest. Het is mogelijk dat Cornelis van den Burg heeft geprobeerd corrupte praktijken bij verkoop van stemhebbende huizen en landerijen te be\u00efnvloeden.<\/p>\n De verbittering onder de Friese patriotten was ten top gestegen, omdat het de hoogleraren en studenten in Franeker werd verboden nog langer aan de exercitiegenootschap\u00adpen deel te nemen. Toen eind mei in Friesland ook de aanschaf van wapens en munitie werd verboden, leek voor de patriotten de “ware vrijheid\u201c vermoord.<\/p>\n Burgemeester Dirk Eerdmans, meester\u00adlei\u00addek\u00adker en loodgieter, liet zich in juni tijdens een toespraak in Workum, laatdunkend uit over de \u201ctyrannen van Amers\u00adfoort”.59<\/a><\/sup> Eerdmans doelde op de prinsgezinde Staten van Utrecht, die in mei door de Friese Staten waren erkend. Justitie zag af van een proces, waarschijnlijk om de emoties niet verder op de spits te drijven.60<\/a><\/sup><\/p>\n Begin juli 1787 werd in Bolsward een commissie samengesteld om de opvolging van Mr H.J. Albarda te regelen. Na twee jaar gediend te hebben, bedankte hij als kolonel van de vrijwillige schutterij. Jan Boltjes werd benoemd tot zijn opvolger. De medicus\/chirurgijn Tjaard Kingma, woonachtig in Tzum\u00admarum, werd zonder enige ophef als nieuwe luitenant-kolonel ge\u00efnstalleerd. Frans de Boer, secretaris van de batalionskrijgsraad, adviseert in die kwaliteit, \u201cdat het Batalion in Wonseradeel denkt te exerceren en manoeuvreren Zondag 14 Juli 1787, \u2019s namiddags 1 uur te Pingjum.\u201d61<\/a><\/sup> <\/p>\n Op 20 augustus 1787 kreeg de vrijwillige schutterij een wachtplaats toegewe\u00adzen naast het stadhuis. In de Leeuwarder Courant werd bekend gemaakt dat op 22 augustus in Bolsward een veertiendaagse kermis begon. Kwakzalvers, draaiborden en lotterijspelen werden verboden; op de 27ste zou een harddraverij worden geor\u00adganiseerd. Of de draverij doorging is niet bekend. Wel is Franeker op die dag bezet door Court Lambertus van Beyma en zijn medestanders. <\/p>\n \u201cKritieke omstandigheden\u201d hebben ertoe geleid dat ook in Bolsward op 28 augustus 1787 een Defen\u00adsiewezen werd opgericht. Van de burgemeesters waren alleen Eerdmans en Van den Burg aanwezig. In totaal hielden 13 van de 24 vroedschapsleden de bijeenkomst voor gezien. Burge\u00admeester Boele Braaksma kreeg te horen dat hij, uit hoofde van zijn functie als president van het Fitsgerecht, in het Defensiewezen was opgenomen.62<\/a><\/sup><\/p>\n Op maandag 3 september, om drie uur ‘s nachts, werd de stadstimmer\u00adman Jan Minnes, wonend op Skilwijk, van zijn bed gelicht door de kleermaker L.R. Fockens om de Snekerbrug onklaar te maken. Ook aan de brug bij de St Janspoort trof men voor\u00adbereidin\u00adgen. Achenbach kreeg opdracht nieuwe batterijen op de omwalling uit te meten.<\/p>\n De Bolswarder patriotten raakten hun krachtige positie in de magistraat kwijt door het overlijden van Rondaan.63<\/a><\/sup> Hij had als enige burgemeester in 1785 voor de oprichting van de vrijwillige schutterij gestemd. Het zou me niet verbazen als die beslissing inmiddels zwaar op zijn schouders drukte. Ik ga ervan uit dat hij een dramatische beslissing nam. Burge\u00admeester Braaksma, be\u00efnvloed door de buitengewone ontwikkelingen, stelde zijn nieuwe functie niet langer op prijs. De gematigde burgemeester Folkertsma werd bereid gevonden zijn zetel in het Defensiewezen over te ne\u00admen.<\/p>\n Op 4 september werd het de vrijcorpsen en exercitiegenoot\u00adschappen in Friesland verboden met wapens rond te lopen. Omdat de vrijwillige schutterij in Bolsward met toestemming van het stadsbestuur was opgericht, voelden de leden zich tot niets verplicht. De vrijwillige schutterij ver\u00adzocht daarentegen bij de magistraat het intrekken van de legalisatie van exer\u00adcitiegenoot\u00adschap\u00adpen niet te publiceren. Het Defen\u00adsiewezen leende in die week 500 gulden van Taco Mesdag, de halfbroer van Wopko Cnoop, om op zater\u00addagavond de arbeiders in de herberg ‘t Fortuin<\/em> te kunnen uit\u00adbetalen.64<\/a><\/sup> Mr H.J. Alberda, die twee jaar lang geen wachtgeld voor de stadsschut\u00adterij had betaald, werd door de vroed\u00adschap gesommeerd dat alsnog te doen. De stokoude, oran\u00adjegezinde G. van Velzen diende een verzoek in bij Gedepu\u00adteer\u00adde Staten in Leeuwar\u00adden om het Defen\u00adsiewezen van Bolsward on\u00adwettig te laten verklaren.<\/p>\n Op zaterdag 8 september reed Cornelis van den Burg op zijn paard naar Makkum, waar belangrijke post, ammunitie en hulptroepen waren af\u00adgeleverd.65<\/a><\/sup> Aangeschoten Duitse huzaren of Gelderse jagers dwongen de plaat\u00adselijke schilder het uithangbord van de herberg de Prins<\/em> blauw te schilderen. Ze misdroe\u00adgen zich ook binnen in de gelagkamer. De meid, die de vloer schoon had moeten maken, getuigde van het voorval in het proces tegen Cornelis van den Burg. Een Makkumer kamaraad pleitte voor Van den Burg, die op die dag zijn diepe twijfel en zorg had geuit over het moreel van de troepen.<\/p>\n Op zondag 9 september werd een Pruisisch ultimatum bekend. Holland kreeg vier dagen de tijd de verwaande prinses Wilhelmina uit te nodigen en verontschuldigingen aan te bieden. Dat laatste weigerden Staten van Holland resoluut. Prinses Wilhelmina mocht komen als de rust en orde ge\u00adhandhaafd bleef.66<\/a><\/sup><\/p>\n Ook in Franeker vroeg men zich ondertussen af of de Friese steden bij een aanval afdoende zouden kunnen worden verdedigd. Het had er alle schijn van dat er sinds augustus 1786 zeker 1.000 vrijwilligers minder beschikbaar waren voor het vrijwillige, provinciale leger. Op maan\u00addag 10 september, vroeg in de avond, kreeg kolonel J. Boltjes, wonend op ‘t Hoog, bezoek van twee Franeker officieren. Klaas Riemers en Bernardus Jelgerhuis vertrokken aldus Boltjes’ vrouw uiterst ontevreden. Een detachement vrijwil\u00adligers van ongeveer vijftig man, dat buiten de poort had staan wachten, trok de stad binnen. Een vrouw, die haar huis oranje had geverfd, begon het onmiddellijk over te schilderen.<\/p>\n In de herberg ‘t Fortuin, <\/em>schuin tegenover het stadhuis, hebben een aantal officieren van de vrijwillige schutterij die avond een verklaring getekend. In het \u201cdeclara\u00adtoir\u201d, een pleidooi voor herstel van rechten en vrijheden, gaven zij te kennen geen andere staten te erkennen dan die binnen Franeker vergaderd waren. Er ontstond echter grote onenigheid onder de officieren, niet alleen omdat de herberg bleek te zijn omsingeld door het detachement vrijwil\u00adligers. Het personeel van Johannes Jonkman, die in eigen persoon tapte, hoorde binnen gevloek en getier. De Bolswarder officieren werden uitgemaakt voor stijf\u00adkoppen. Ze moesten het stuk niet lezen, maar tekenen. Het declaratoir moest namelijk nog diezelfde avond naar Franeker worden gebracht!<\/p>\n Het detachement vrijwilligers, toentertijd auxiliairen genoemd, is die nacht in de school van meester Achenbach ondergebracht. De majoor van het detachement, de Witmarsummer Frans de Boer, kreeg onderdak bij kolonel Jan Boltjes. Nadat Jonkman om tien uur zijn herberg had gesloten, meldde zich een aantal officieren aan het huis van Boltjes. Ze kregen koffie op de bovenkamer, maar Boltjes weigerde pertinent het declaratoir te tekenen. De mannen bleven nog tot diep in de nacht napraten.<\/p>\n De volgende dag hielden de vrijwillige schutterij en het detachement auxiliairen een gezamenlijke parade door de straten van Bolsward. Twee sergeanten uit de vrijwillige schutterij kregen de opdracht om de auxiliairen – voor het meren\u00addeel afkomstig uit Franeker en Barradeel – tegen betaling bij de bevolking in te kwartieren.<\/p>\n De vrijwillige schutterij eiste van de vroedschap de Franeker Staten erkennen. De uit Fra\u00adneker ontvangen plakkaten van 8 en 9 september zouden zonder uitstel moeten worden gepubli\u00adceerd. Ze verklaarden niet te kunnen instaan voor de gevolgen als onder\u00adtekening uitbleef. De on\u00advolledige raad besloot de gewichtige zaak uit te stellen tot in de namiddag.<\/p>\n De belastingontvanger Pier Westerbaan, raadsman in de vroedschap, reed na afloop met zijn vrouw in een sjees naar Leeuwarden. Al snel werd in Bolsward duidelijk wat zijn bedoeling was: het ge\u00efnde belastinggeld in Leeuwarden afgeven. Westerbaan werd door Willem Lycklema \u00e0 Nyeholt te paard en met nog vier man in een wagen, halverwege tussen Sneek en Leeuwarden, bij de tille in Oosterwie\u00adrum, achter\u00adhaald.67<\/a><\/sup> Nadat ze waren terug\u00adgekeerd in Bolsward sprak burgemeester Eerdmans het op straat verzamelde volk toe. Hij stelde voor het geld aan de Staten te Franeker over te dragen. Jan Boltjes, Tjaard Kingma en Willem Lycklema \u00e0 Nyeholt trokken na afloop in vol ornaat, met hoed, sjerp, stok en degen, naar het huis van Westerbaan op de Dijkstraat. Ze kwamen onderweg Achenbach tegen. Hij ging mee om de verklaring te schrijven die dan door Westerbaan zou moeten worden getekend. Westerbaan beloofde plechtig de belastingopbrengst aan niemand anders dan de Staten te Franeker af te geven. Als teken van goede wil trakteerde Westerbaan het gezelschap op een glaasje jenever.<\/p>\n Op 11 september kwam ook het omvangrijke werk aan de nieuwe batterijen op de omwal\u00adling ten einde. De stadspoorten werden gesloten, zonder toestemming kon niemand Bolsward uit of erin. De krijgsraad van de vrijwillige schutterij gelastte de stadstim\u00admer\u00adman kogels uit het maga\u00adzijn halen en die bij de kanonnen opstapelen. Bij alarm moest hij zich met vier knechten vervoegen op het stadhuis om nadere orders af te wachten.<\/p>\n ‘s Avonds rond tienen werden dubbele wachten bij de stadspoorten uitgezet. Tussen de wachten van de \u201csamenwerkende\u201d schutterijen ontstond ruzie toen een adelborst, een stadsschutter, het wachtwoord, dat hij bij het overhandigen van de sleutels van de presi\u00adderende burgemeester Braaksma had gekregen, niet wilde doorgeven. De volgende dag rappor\u00adteerde Wopko Cnoop, officier van de wacht, het voorval\u00ad bij zijn collega’s van het Defensiewezen. Het Defensiewezen besloot de stadsschutterij te bedanken en met onmiddel\u00adlijke ingang buiten werking te stellen.<\/p>\n Op donderdag 13 september besloot de magistraat van Bolsward de plakkaten, afkomstig van de Franeker Staten op de waagdeur te laten bevestigen. Dat was echter niet de gebruikelijke plaats. Op vrijdag, de wekelijkse marktdag, stond de deur van de waag altijd open. Een van de Franeker manschappen verzocht de beide boden binnen een nieuwe order te halen. Wopko Cnoop, die op de stoep van het huis van zijn zwager stond toe te kijken, gaf de man gelijk. De boden heb\u00adben het plakkaat in de daarvoor bestemde \u201ckouw\u201d opgehan\u00adgen: achter een rooster en over het jong\u00adste stadsregeringsregle\u00adment, dat op 1 juni jl. in werking was getreden!<\/p>\n ‘s Middags kwamen de burgerij en de vrijwillige schutterij bijeen in de Broerekerk. Het regende pijpenstelen. Wopko Cnoop en Arnold Siegmans, de stadstorenblazer, lazen een verklaring voor. Diegenen die zich niet wilden uitspreken voor de Franeker Staten mochten de kerk verlaten. \u201cSlechts een doodeenvoudig man ging heen\u201d.68<\/a><\/sup> Er werd besloten om drie per\u00adsonen uit de burgerij en drie uit de krijgsraad te kiezen om bij de vroedschap er\u00adkenning van de Franeker Staten te bewerk\u00adstel\u00adligen.69<\/a><\/sup><\/p>\n De vrijwillige schutterij van Bolsward was die dag niet het enige exercitiegenootschap dat niet vertegenwoordigd was op een bijeenkomst van de gezamenlijke Friese vrijcorpsen in Franeker.70<\/a><\/sup> In het onderhavige geval zal de weigering van kolonel Boltjes om het declaratoir te onder\u00adtekenen daar alles mee te maken hebben gehad.<\/p>\n De onvolledige stadsregering vergaderde de 14de en de 15de september tweemaal daags over de problemen. Ze werd op hoge toon door luitenant W. Cnoop en burgergecommitteerde D. van de Velde toe\u00adgesproken. De stadsregering bracht naar voren dat afwezige vroedschapsleden eerst op het stadhuis zouden moeten verschijnen om de verklaring ten gunste van de Staten van Franeker te ondertekenen.<\/p>\n Op maandagochtend 17 september had de vrijwillige schutterij genoeg van het gedraal van de stadsregering. Er was een grote toeloop van mensen verzameld voor het stadhuis. Het verbijsterende nieuws was dat de patriotten onder leiding van Salm-Grumbach<\/a> de vorige dag Utrecht hadden opgegeven. Onder lei\u00adding van luitenant-kolonel Tjaard Kingma stapte een zestal afgevaardigden van de vrijwillige schutterij de raadszaal binnen. Tegen een uur of elf besloten de aanwezige vroedschapsleden het hoogdravende declaratoir toch maar te tekenen. Voor burgemeester Boele Braaksma was door\u00adslaggevend dat het merendeel van de burgerij zich in de Broerekerk voor erkenning had uitgespro\u00adken. Burgemeester Dirk Eerdmans stemde toe ter voorkoming van verdere gevolgen. Het stand\u00adpunt van bur\u00adgemeester Van de Burg mag als bekend worden verondersteld. Voor de patriotten had in Bolsward de \u201cwaare Vaderlandsche partij gezegepraald\u201d.71<\/a><\/sup><\/p>\n Kapitein Jelgerhuis en Albert Lycklema \u00e0 Nijeholt, een handelaar in linnen (een jongere broer van Willem) vertrokken op 19 september naar het stadje Sloten. Ze hadden de opdracht of het plan gevat om de daar aanwezige kanonnen naar Lemmer te slepen.72<\/a><\/sup> Op 20 september verzamelden de vrijcorpsen onder De Beere en Tuinhout zich bij Stiens, met de bedoeling de militie van Leeuwarden aan te vallen; er vielen geen doden of gewonden. Er zijn geen aanwijzingen dat het genootschap in de wapenhandel uit Bolsward deel nam aan deze strijd.<\/p>\n Op vrijdag 21 september besloot de stadsregering het tweetal volmachten P.A Koopmans en N. Elgersma en burgemeester Van Heemstra, die al weken absent waren, te vervangen als zij die zondag niet op het stadhuis zouden verschijnen. Koopmans bleek niet onder de indruk. Hij verstuurde op die dag een feestelijk gedicht aan de in ‘s Graven\u00adhage teruggekeerde prins.73<\/a><\/sup><\/p>\n Op zaterdag 22 september nam de wanhoop bij de exercitiegenootschappen in Friesland toe. De exercitiegenoot\u00adschappen kregen van de Staten van Friesland acht dagen de tijd hun wa\u00adpens in te leveren. Op zondagmiddag, na de kerkdienst, werd besloten dat men beter kon vluchtten. Er was geen hulp uit Frankrijk komen opdagen, er was nauwelijks geld en de Franeker bevolking weigerde nog langer mee te werken. De aftocht uit Franeker verliep uitermate wanorde\u00adlijk. C.L. van Beyma en zijn medestanders liepen “huilend en kermend” door Franeker en vergaten de uiterst belastende declaratoiren mee te nemen. De provinciale troepen, onder commando van De Beere, vluchtten richting Makkum. De vrijwillige schutterij van Bolsward liet die zondagavond een kanon uit Workum aanrukken. De stadsregering van Bolsward, in grote spoed bijeen\u00adgekomen, besloot de keuze van de nieuwe volmachten uit te stellen. Wopko Cnoop leende honderd gulden aan Frans de Boer voor zijn vlucht, tezamen met Jan Boltjes, richting Hamburg.<\/p>\n Op maandagochtend konden de Bolswarders de kanonnen bij Sneek horen bulderen. In de stadsregering van Bolsward vond een discussie plaats, ditmaal om de erkenning van de Franeker Staten in te trekken. Burgemeester Cornelis van den Burg eiste meer bedenk\u00adtijd.Cornelis van den Burg werd in 1752 geboren. Zijn vader was ontvanger van de Convooi- en Licentgel\u00adden in Makkum. Hij trouwde in 1778 met Antje van der Zee uit Gaast. Na zijn oplei\u00adding (?) te hebben be\u00ebindigd in Leeuwarden, werd hij in 1780 aangesteld als gezworen klerk van de grietenij Wonseradeel.5<\/a><\/sup> Op 6 september 1784 werd hij in Bolsward benoemd als luitenant in de stads- of burgerschutterij.<\/pre>\n
![\"File:Plattegrond](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/59\/Plattegrond_van_J.Blaeu%2C_reproductie_uit_album_Rijksdienst_voor_de_Monumenten_Zorg_te_Zeist_-_Bolsward_-_20037399_-_RCE.jpg\/800px-Plattegrond_van_J.Blaeu%2C_reproductie_uit_album_Rijksdienst_voor_de_Monumenten_Zorg_te_Zeist_-_Bolsward_-_20037399_-_RCE.jpg\")
WOPKO CNOOP<\/h5>\n
De Donia State werd in 1752 door Gilles Hessels Mesdag en Riemke Coopmans gekocht van \"den hoog Ed. Geboren Heere Hendrik Grave van Moens, heere van Ravensberg, van Cronenburg, van Loenen, van Vrijenes, van Sluipwijk\", etc. De graaf van Moens was weduwnaar van mevrouw Lucia Emerentia van Burmania uit Goutum wier familie de state in het begin van de achttiende eeuw had verworven.13<\/a><\/sup><\/pre>\n
![\"\"](\"http:\/\/gameo.org\/images\/thumb\/3\/34\/BolswardExterior.jpg\/399px-BolswardExterior.jpg\")
BURGERSOCIETEITEN EN MILITIE<\/h5>\n
![\"File:Overzicht](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4d\/Overzicht_voorgevel_met_rijke_lijstgevels_-_Bolsward_-_20345949_-_RCE.jpg\/481px-Overzicht_voorgevel_met_rijke_lijstgevels_-_Bolsward_-_20345949_-_RCE.jpg\")
DE VRIJWILLIGE SCHUTTERIJ<\/h5>\n
![\"File:Twee](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/8\/85\/Twee_dorpsgezichten_te_Bolsward_Sint_Anthoniegasthuis_en_Weeshuis_St._Anthonies_Gasthuis_te_Bolswert_%28titel_op_object%29_T%27_weeshuis_te_Bolswert_%28titel_op_object%29%2C_RP-P-1905-2805.jpg\/500px-thumbnail.jpg?20191220025940\")
<\/p>\nHET STADSREGERINGSREGLEMENT<\/h5>\n
HET TURFDRAGERSGILDE<\/h5>\n
DE OFFICIEREN VAN DE VRIJWILLIGE SCHUTTERIJ<\/h5>\n
![\"Patriotten](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/97\/Patriotten_op_de_Neude.jpg\/1280px-Patriotten_op_de_Neude.jpg\")
![\"File:Vaart](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/04\/Vaart_huizen_en_kerktoren_gezien_vanuit_het_westen_-_Bolsward_-_20325645_-_RCE.jpg\/791px-Vaart_huizen_en_kerktoren_gezien_vanuit_het_westen_-_Bolsward_-_20325645_-_RCE.jpg\")
DE TROUBLES<\/h5>\n
![](\"http:\/\/d3kke69wvx39hz.cloudfront.net\/modules\/auctions\/15\/pics\/big\/479155880de1f765ea800638cb67f2fa4b47043b.jpg\")
<\/p>\n![\"hqdefault.jpg](\"https:\/\/i.ytimg.com\/vi\/BVHO7uCT_J0\/hqdefault.jpg\")
![](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/6\/6f\/CornelisvandenBurg.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/0\/04\/1750_0nder_de_pilaren.jpg\")
![\"File:Bolsward](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d7\/Bolsward_Stadhuis_5.jpg\/960px-Bolsward_Stadhuis_5.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d9\/Exercitiegenootschap_Sneek_by_Hermanus_van_der_Velde.jpg\/1920px-Exercitiegenootschap_Sneek_by_Hermanus_van_der_Velde.jpg\")