{"id":3940,"date":"2016-07-04T10:03:38","date_gmt":"2016-07-04T08:03:38","guid":{"rendered":"http:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=3940"},"modified":"2016-08-06T10:48:30","modified_gmt":"2016-08-06T08:48:30","slug":"verlichting-stroming","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/","title":{"rendered":"Verlichting (stroming)"},"content":{"rendered":"<div id=\"content\" class=\"mw-body\">\n<div id=\"bodyContent\" class=\"mw-indicators\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-content-ltr\" dir=\"ltr\" lang=\"nl\">\n<p>De <b>Verlichting<\/b> of <b>Eeuw van de Rede<\/b> was een <a title=\"Cultuur\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cultuur\">cultureel<\/a>&#8211;<a title=\"Filosofie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Filosofie\">filosofische<\/a> en <a title=\"Intelligentsia\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Intelligentsia\">intellectuele<\/a> <a class=\"mw-redirect\" title=\"School (stroming)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/School_%28stroming%29\">stroming<\/a> in <a class=\"mw-redirect\" title=\"Europa (continent)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Europa_%28continent%29\">Europa<\/a> die ruwweg samenviel met de <a title=\"18e eeuw\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/18e_eeuw\">18e eeuw<\/a>. Het was een reactie op het dogmatische autoriteitsgeloof. In deze periode ontstond een culturele <a title=\"Stroming (school)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Stroming_%28school%29\">stroming<\/a> of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de <a title=\"Rede\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Rede\">rede<\/a> en het filosoferen te bevorderen. De rede gaat alleen maar af op feiten, hoe verborgen die ook zijn.<sup id=\"cite_ref-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-1\">[1]<\/a><\/sup> De Verlichting stond aldus voor bevordering van de wetenschap en intellectuele uitwisseling. De propagandisten ervan bestreden het <a title=\"Bijgeloof\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bijgeloof\">bijgeloof<\/a>, <a title=\"Misbruik van recht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Misbruik_van_recht\">misbruik van recht<\/a> in kerk en staat, <a title=\"Tolerantie (maatschappij)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Tolerantie_%28maatschappij%29\">intolerantie<\/a> en kwamen op voor zekere <a class=\"mw-redirect\" title=\"Grondrecht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Grondrecht\">grondrechten<\/a>.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 329px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\" width=\"329\" height=\"438\" data-file-width=\"4390\" data-file-height=\"5852\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Antoine Laurent Lavoisier en Marie-Anne Pierrette Paulze door Jacques-Louis David 1788, Metropolitan Museum of Art, New York.<\/figcaption><\/figure>\n<p>De Verlichting als stroming wordt gezien als een van de pijlers onder de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Westerse beschaving\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Westerse_beschaving\">westerse beschaving<\/a> en zette grote wijzigingen in gang in het denken over religie, filosofie, kunst, wetenschap en politiek.<sup id=\"cite_ref-2\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-2\">[2]<\/a><\/sup> Tijdens de Verlichting zag men haar nog niet als een stroming of een afgebakend tijdperk, maar als een <a title=\"Vooruitgang\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vooruitgang\">maatschappelijk proces<\/a> waarvan de ontwikkeling kon worden nagestreefd en die nog voortduurt. De Verlichting gaf aanleiding tot modernisering van de samenleving door middel van <a title=\"Individualisering\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Individualisering\">individualisering<\/a>, <a title=\"Emancipatie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Emancipatie\">emancipatie<\/a>, <a title=\"Feminisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Feminisme\">feminisme<\/a>, <a title=\"Secularisering\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Secularisering\">secularisering<\/a> en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Globalisering\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Globalisering\">globalisering<\/a>. Het <a title=\"Gelijkheidsbeginsel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gelijkheidsbeginsel\">gelijkheidsbeginsel<\/a>, de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Mensenrechten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Mensenrechten\">mensenrechten<\/a> en de <a title=\"Burgerrechten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Burgerrechten\">burgerrechten<\/a> vinden er hun wortels, net zoals het <a title=\"Vrijdenkerij\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vrijdenkerij\">&#8216;vrijdenken&#8217;<\/a>, het <a class=\"mw-redirect\" title=\"Klassiek-liberalisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Klassiek-liberalisme\">klassiek-liberalisme<\/a>, het <a title=\"Socialisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Socialisme\">socialisme<\/a>, het <a title=\"Anarchisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anarchisme\">anarchisme<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<figure style=\"width: 604px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Wright_of_Derby,_The_Orrery.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d3\/Wright_of_Derby%2C_The_Orrery.jpg\/220px-Wright_of_Derby%2C_The_Orrery.jpg\" width=\"604\" height=\"422\" data-file-width=\"6527\" data-file-height=\"4581\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">De filosoof geeft uitleg bij een model van het zonnestelsel door Joseph Wright of Derby<\/figcaption><\/figure>\n<p>De Verlichting kent een kritische en een constructieve zijde. De kritische of radicale verlichters nemen het (ge\u00efnstitutionaliseerde) geloof en onredelijkheid op de korrel. Zij komen op voor een <a class=\"mw-redirect\" title=\"Scheiding tussen kerk en staat\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Scheiding_tussen_kerk_en_staat\">scheiding tussen kerk en staat<\/a> gebaseerd op rechtvaardigheid en democratie. De constructieve of gematigde verlichters, zoals <a title=\"Joseph Priestley\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Priestley\">Joseph Priestley<\/a> zoeken manieren om kennis (wetenschap) en religie met elkaar te verbinden.<\/p>\n<p>Niet alle 17e- en 18e-eeuwers beschouwden het tijdperk waarin zij leefden als <i>verlicht<\/i>, een periode waarin men het duistere verleden achter zich had gelaten. Tegenover de Verlichting stond het <a title=\"Obscurantisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Obscurantisme\">obscurantisme<\/a>. Het was eerder een tijd van <a title=\"Redelijkheid en billijkheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Redelijkheid_en_billijkheid\">redelijkheid<\/a> dan van rede; meer een houding, een doel of een <a title=\"Streven\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Streven\">streven<\/a> dan een filosofisch stelsel.<\/p>\n<div id=\"toc\" class=\"toc\">\n<div id=\"toctitle\">\n<h2>Inhoud<\/h2>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"content\" class=\"mw-body\">\n<div id=\"bodyContent\" class=\"mw-body-content\">\n<div id=\"mw-content-text\" class=\"mw-content-ltr\" dir=\"ltr\" lang=\"nl\">\n<div id=\"toc\" class=\"toc\">\n<ul>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-1\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#De_filosofen\"><span class=\"tocnumber\">1<\/span> <span class=\"toctext\">De filosofen<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-2\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Geschiedenis\"><span class=\"tocnumber\">2<\/span> <span class=\"toctext\">Geschiedenis<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-3\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Uitwerking\"><span class=\"tocnumber\">3<\/span> <span class=\"toctext\">Uitwerking<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-4\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#De_wetenschap_en_de_Encyclop.C3.A9die\"><span class=\"tocnumber\">3.1<\/span> <span class=\"toctext\">De wetenschap en de Encyclop\u00e9die<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-5\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Idee.C3.ABn.2C_ethiek_en_moraal\"><span class=\"tocnumber\">3.2<\/span> <span class=\"toctext\">Idee\u00ebn, ethiek en moraal<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-6\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Recht.2C_staat_en_politiek\"><span class=\"tocnumber\">3.3<\/span> <span class=\"toctext\">Recht, staat en politiek<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-7\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Geschiedschrijving.2C_literatuur.2C_architectuur\"><span class=\"tocnumber\">3.4<\/span> <span class=\"toctext\">Geschiedschrijving, literatuur, architectuur<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-8\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Schilderkunst_en_muziek\"><span class=\"tocnumber\">3.5<\/span> <span class=\"toctext\">Schilderkunst en muziek<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-9\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Religie_en_theologie\"><span class=\"tocnumber\">3.6<\/span> <span class=\"toctext\">Religie en theologie<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-10\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Verspreiding\"><span class=\"tocnumber\">3.7<\/span> <span class=\"toctext\">Verspreiding<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-11\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Vertegenwoordigers_van_de_Verlichting\"><span class=\"tocnumber\">4<\/span> <span class=\"toctext\">Vertegenwoordigers van de Verlichting<\/span><\/a>\n<ul>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-12\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Nederland\"><span class=\"tocnumber\">4.1<\/span> <span class=\"toctext\">Nederland<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-13\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Zuidelijke_Nederlanden\"><span class=\"tocnumber\">4.2<\/span> <span class=\"toctext\">Zuidelijke Nederlanden<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-14\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Frankrijk\"><span class=\"tocnumber\">4.3<\/span> <span class=\"toctext\">Frankrijk<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-15\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Engeland\"><span class=\"tocnumber\">4.4<\/span> <span class=\"toctext\">Engeland<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-16\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Schotland\"><span class=\"tocnumber\">4.5<\/span> <span class=\"toctext\">Schotland<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-17\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Duitsland\"><span class=\"tocnumber\">4.6<\/span> <span class=\"toctext\">Duitsland<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-2 tocsection-18\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Overige\"><span class=\"tocnumber\">4.7<\/span> <span class=\"toctext\">Overige<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-19\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Late_Verlichting_en_Kant\"><span class=\"tocnumber\">5<\/span> <span class=\"toctext\">Late Verlichting en Kant<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-20\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Kritiek\"><span class=\"tocnumber\">6<\/span> <span class=\"toctext\">Kritiek<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-21\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Literatuur\"><span class=\"tocnumber\">7<\/span> <span class=\"toctext\">Literatuur<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1 tocsection-22\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Externe_links\"><span class=\"tocnumber\">8<\/span> <span class=\"toctext\">Externe links<\/span><\/a><\/li>\n<li class=\"toclevel-1\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#Referenties\"><span class=\"tocnumber\">9<\/span> <span class=\"toctext\">Referenties<\/span><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<h2><span id=\"De_filosofen\" class=\"mw-headline\">De filosofen<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 220px\" class=\"wp-caption alignleft\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\/220px-Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_Ren%C3%A9_Descartes.jpg\" width=\"220\" height=\"251\" data-file-width=\"678\" data-file-height=\"774\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Ren\u00e9 Descartes was een uitgesproken rationalist, maar verwierp het geloof niet.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Het is niet mogelijk om het exacte begin en einde van de Verlichting aan te duiden, maar ruwweg duurde de Verlichting van 1650 tot Napoleon zichzelf als keizer kroonde (1804).<sup id=\"cite_ref-3\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-3\">[3]<\/a><\/sup><sup id=\"cite_ref-4\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-4\">[4]<\/a><\/sup> Het begin van de Verlichting zou volgens <a title=\"Stephen Toulmin\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Stephen_Toulmin\">Stephen Toulmin<\/a> kunnen liggen bij de ontdekkingen van <a title=\"Galileo Galilei\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Galileo_Galilei\">Galileo Galilei<\/a> of de boeken van <a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Ren\u00e9 Descartes<\/a>.<sup id=\"cite_ref-5\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-5\">[5]<\/a><\/sup> Engelsen zijn geneigd de Verlichting te zien als een gevolg van de publicatie van Newtons <a title=\"Philosophiae Naturalis Principia Mathematica\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Philosophiae_Naturalis_Principia_Mathematica\">Philosophiae Naturalis Principia Mathematica<\/a>, rond 1687.<\/div>\n<\/div>\n<p>Tijdens de Verlichting hadden geleerden en amateurs grote belangstelling voor de natuur. Het ging hun om het ontdekken van de wetmatigheden. In de zeventiende eeuw en nog lang daarna werd het begrip &#8216;filosofie&#8217; gewoonlijk gebruikt voor wat nu <a title=\"Natuurwetenschap\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurwetenschap\">natuurwetenschap<\/a> wordt genoemd.<sup id=\"cite_ref-6\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-6\">[6]<\/a><\/sup> De filosofen uit de <a title=\"Renaissance\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Renaissance\">Renaissance<\/a> hadden voornamelijk aandacht besteed aan God en de mens, en de natuur was daarbij verwaarloosd.<sup id=\"cite_ref-7\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-7\">[7]<\/a><\/sup><\/p>\n<p><a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Ren\u00e9 Descartes<\/a> legde met de uitspraak <i><a title=\"Cogito ergo sum\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cogito_ergo_sum\">Cogito ergo sum<\/a><\/i> het fundament voor de Verlichting. Alleen door het gebruik van de <a title=\"Rede\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Rede\">rede<\/a> en het gezonde <a title=\"Verstand\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Verstand\">verstand<\/a> komt men tot <a title=\"Waarheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Waarheid\">waarheid<\/a>.<sup id=\"cite_ref-8\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-8\">[8]<\/a><\/sup> <a title=\"Baruch Spinoza\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Baruch_Spinoza\">Baruch Spinoza<\/a>, die voortbouwde op het denkwerk van Descartes, accepteerde als een van de eersten <i>geen<\/i> andere verklaring dan die gebaseerd op de rede. Spinoza kreeg navolgers in Duitsland, zoals <a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Gottfried Wilhelm Leibniz<\/a> en <a title=\"Ehrenfried Walther von Tschirnhaus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ehrenfried_Walther_von_Tschirnhaus\">Ehrenfried Walther von Tschirnhaus<\/a>. Zijn boeken werden al snel vertaald in het Frans, maar zijn filosofie bleef een heikel punt: ze zou leiden tot <a title=\"Athe\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Athe%C3%AFsme\">athe\u00efsme<\/a> en <a title=\"Fatalisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Fatalisme\">fatalisme<\/a>, en is in bijna alle landen van Europa fel bestreden.<\/p>\n<p>In Engeland werd Spinoza volledig genegeerd. Daar ontwikkelde zich het <a title=\"Empirisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Empirisme\">empirisme<\/a> met het inzicht dat niet de rede, maar waarneming ten grondslag lag aan nieuwe kennis. In Frankrijk ontwikkelde zich met <a title=\"Denis Diderot\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Diderot\">Diderot<\/a>, <a title=\"Paul Henri Thiry d'Holbach\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Henri_Thiry_d%27Holbach\">Holbach<\/a> en <a title=\"Friedrich Melchior Grimm\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Melchior_Grimm\">Melchior Grimm<\/a> een <a title=\"Radicale verlichting\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Radicale_verlichting\">radicale richting<\/a>. Deze zette zich af tegen meer gematigde verlichtingsdenkers als <a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Rousseau<\/a> en <a class=\"\" title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a>, die een bepaalde vorm van religie accepteerden in hun filosofie. (Afhankelijk van de staatsvorm en de invloed van de vorst of kerk was deze vraag de kern van het debat in andere Europese landen, waar ofwel het katholieke, de anglicaanse, de calvinistische, de lutherse of Russisch-orthodoxe geloof werd beleden.) In Duitsland ontstond een nog gematigder richting, zich baserend op de voorzichtige Leibniz en diens navolger <a title=\"Christian Wolff (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Wolff_%28filosoof%29\">Christian Wolff<\/a>.<\/p>\n<p>Volgens de historicus <a title=\"Jonathan Israel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Israel\">Jonathan Israel<\/a> spitste de discussie tussen de strijdende partijen zich rond 1740 toe op het belang van en de uitwerking van Spinoza&#8217;s idee\u00ebn. De radicale periode was rond 1750 voorbij, waarna door de filosofen van de Verlichting een brug geslagen werd tussen wetenschap en geloof. &#8220;Een christelijke, tolerante of gematigde vorm van Verlichting overheerste.&#8221;<sup id=\"cite_ref-9\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-9\">[9]<\/a><\/sup> Daarna stond de Verlichting ook voor het ontwikkelen en analyseren van eigen en andermans emoties <sup id=\"cite_ref-10\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-10\">[10]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>In de eerste helft van de achttiende eeuw hielden de filosofen van de Verlichting zich bezig met het populariseren van de wetenschap, het zoeken naar <a title=\"Kennis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kennis\">kennis<\/a>, <a title=\"Waarheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Waarheid\">waarheid<\/a>, <a title=\"Geluk (emotie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Geluk_%28emotie%29\">geluk<\/a> en <a title=\"Volmaaktheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Volmaaktheid\">volmaaktheid<\/a>.<sup id=\"cite_ref-11\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-11\">[11]<\/a><\/sup> In de tweede helft van de achttiende eeuw werden de grondslagen gelegd voor <a title=\"Economie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Economie\">economie<\/a>, <a title=\"Sociologie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Sociologie\">sociologie<\/a>, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Pedagogie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pedagogie\">pedagogie<\/a>, <a title=\"Antropologie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Antropologie\">antropologie<\/a>, en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Geografie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Geografie\">land- en volkenkunde<\/a>.<\/p>\n<h2><span id=\"Geschiedenis\" class=\"mw-headline\">Geschiedenis<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 553px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Delftware_plaque_with_chinoiserie,_17th_c._%28bk-1971-117%29.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e4\/Delftware_plaque_with_chinoiserie%2C_17th_c._%28bk-1971-117%29.jpg\/220px-Delftware_plaque_with_chinoiserie%2C_17th_c._%28bk-1971-117%29.jpg\" width=\"553\" height=\"388\" data-file-width=\"1538\" data-file-height=\"1082\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Fascinatie voor Chinese cultuur. Delftse tegel in het Rijksmuseum<\/figcaption><\/figure>\n<p>Door de reisboeken en reisverslagen die Europa aan het eind van de zeventiende eeuw overspoelden, begon men te twijfelen aan de blanke en christelijke superioriteit, het <a title=\"Westerse cultuur\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Westerse_cultuur\">westerse denken<\/a>. Men kwam tot het inzicht dat andersgelovigen waardevolle culturen hadden, ondanks een moraal die niet christelijk is.<\/div>\n<\/div>\n<p>In 1687 was <a title=\"Philippe Couplet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Couplet\">Philippe Couplet<\/a> de leider van een groep jezu\u00efeten die de eerste bekende vertaling van een Chinees literair werk publiceerde, het <i>Confucius Sinarum Philosophus<\/i>.<sup id=\"cite_ref-12\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-12\">[12]<\/a><\/sup> Het werk handelde over het leven en het denken van de filosoof <a title=\"Confucius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Confucius\">Confucius<\/a> en bevatte onder andere een Latijnse vertaling van de <a title=\"Boek der Veranderingen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Boek_der_Veranderingen\">Yijing<\/a>. <a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Gottfried Wilhelm Leibniz<\/a> kon na het lezen ervan vaststellen dat het <a title=\"Binair\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Binair\">binair<\/a> systeem dat hij uitgevonden had, reeds sinds lange tijd in China bestond.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 312px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Shah_soleiman_safavi.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2c\/Shah_soleiman_safavi.jpg\/220px-Shah_soleiman_safavi.jpg\" width=\"312\" height=\"204\" data-file-width=\"640\" data-file-height=\"419\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Suleiman I<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Tussen 1704 en 1708 verscheen in Frankrijk een vertaling van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Duizend-en-\u00e9\u00e9n-nacht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Duizend-en-%C3%A9%C3%A9n-nacht\">Duizend-en-\u00e9\u00e9n-nacht<\/a>.<sup id=\"cite_ref-13\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-13\">[13]<\/a><\/sup> Het boek werd immens populair, met het gevolg dat ook de kijk op de Arabische wereld veranderde. In zijn fictieve reisverslag <i><a title=\"Perzische brieven\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Perzische_brieven\">Perzische brieven<\/a><\/i> (Lettres persanes), dat in 1721 anoniem in Amsterdam verscheen, experimenteerde Montesquieu met <a title=\"Cultuurrelativisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cultuurrelativisme\">cultuurrelativistische<\/a> idee\u00ebn.<sup id=\"cite_ref-14\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-14\">[14]<\/a><\/sup> Twee kritische Perzen reisden vanuit Isfahan naar Parijs en hielden zich zeven jaar lang in Frankrijk op (1713-1720). Ze staken in hun brieven de draak met de zeden aan het Franse hofcultuur, de politiek, de literatuur en de religie en beschreven de financi\u00eble chaos, veroorzaakt door <a title=\"John Law (econoom)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Law_%28econoom%29#De_Banque_G.C3.A9n.C3.A9rale\">John Law<\/a>. Het boek had een enorm succes. Voltaire schreef vervolgens zijn <i><a title=\"Lettres anglaises\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lettres_anglaises\">Lettres anglaises<\/a><\/i>, een lofrede op de Engelse cultuur, dat in 1734 publiekelijk werd verbrand op de binnenplaats van het Parijse paleis van justitie. De <a title=\"Jean-Baptiste Boyer, Marquis d'Argens\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_Boyer,_Marquis_d%27Argens\">markies d&#8217;Argens<\/a> publiceerde in 1738 in Den Haag zijn <i>Lettres juives<\/i>, een <a title=\"Briefroman\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Briefroman\">briefroman<\/a> waarin verschillende Europese regeringsvormen werden vergeleken.<\/p>\n<h2><span id=\"Uitwerking\" class=\"mw-headline\">Uitwerking<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 587px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/22\/An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby%2C_1768.jpg\/220px-An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby%2C_1768.jpg\" width=\"587\" height=\"440\" data-file-width=\"5639\" data-file-height=\"4226\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Een experiment met een vogel in een luchtpomp door Joseph Wright of Derby<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Rond 1700 was de helft van alle boeken die werden gepubliceerd nog gewijd aan de theologie, die echter steeds meer terrein verloor aan reisboeken.<sup id=\"cite_ref-15\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-15\">[15]<\/a><\/sup> Wetenschappers doorbraken met hun <a class=\"mw-redirect\" title=\"Empirie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Empirie\">empirische<\/a> kennis, opgedaan door middel van <a title=\"Vrij onderzoek\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vrij_onderzoek\">vrij onderzoek<\/a>, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Experimenten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Experimenten\">experimenten<\/a> en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Waarnemingen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Waarnemingen\">waarnemingen<\/a>, de eeuwenoude <a title=\"Hegemonie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Hegemonie\">hegemonie<\/a> van de theologie, en vervingen de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Traditionele\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Traditionele\">traditionele<\/a> kennis en gewoonten. Het idee dat in de natuur wetmatigheden staken die niet met de Bijbel konden worden verklaard, veroorzaakte een <a title=\"Wetenschappelijke revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wetenschappelijke_revolutie\">wetenschappelijke revolutie<\/a>.<\/p>\n<p>Isaac Newton toonde aan dat in het heelal te ontdekken wetten golden. Voor de filosofen golden die wetten op alle vlakken: van de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Natuurwetenschappen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurwetenschappen\">natuurwetenschappen<\/a> tot de <a title=\"Sociale wetenschappen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Sociale_wetenschappen\">sociale wetenschappen<\/a>. Meer wetenschap betekende meer macht en mogelijkheden om de maatschappij te veranderen. Vooruitgang door wetenschappelijk inzicht in natuur en technologie is tijdens de Verlichting een breed gedragen wens. De boekenproductie explodeerde na 1750. Er waren boeken op de markt waarin de verworvenheden werden uitgelegd in een voor iedereen begrijpelijke taal, in het bijzonder voor vrouwen. Het Latijn verloor zijn hegemonie, het gebruik van de landstaal nam in plaats daarvan toe onder de wetenschappers. Kenmerkend is de poging tot een kritisch en samenvattend overzicht van de stand van het weten via de beroemde <i><a title=\"Encyclop\u00e9die\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Encyclop%C3%A9die\">Encyclop\u00e9die<\/a><\/i>.<\/p>\n<h3><span id=\"De_wetenschap_en_de_Encyclop.C3.A9die\" class=\"mw-headline\">De wetenschap en de Encyclop\u00e9die<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 220px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/2\/2b\/Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg\/220px-Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg\" width=\"220\" height=\"360\" data-file-width=\"3133\" data-file-height=\"5120\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Titelpagina van het eerste deel van de Encyclop\u00e9die<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Deze encyclopedie kwam tot stand tussen 1750 en 1776 onder leiding van de <a title=\"Encyclopedist\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Encyclopedist\">Franse encyclopedisten<\/a> Denis Diderot en Jean Le Rond d&#8217;Alembert. Voltaire, Rousseau, Charles Montesquieu, <a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Turgot<\/a> en <a title=\"Cornelis de Pauw\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cornelis_de_Pauw\">Cornelis de Pauw<\/a> leverden artikelen. De Encyclop\u00e9die ondervond tegenstand en het koninklijk privilege werd in 1759 herroepen. De Encyclop\u00e9die bedreigde het sociale systeem van drie standen, adel, geestelijkheid, burgers, en daarmee de staat, door het bestrijden en beledigen van religie en door het uitdragen van een politieke visie, die het begrip &#8220;burger&#8221; gelijkstelde met &#8220;bezitter&#8221; &#8211; twee standen, rijk en arm, wat later tijdens de <a title=\"Franse Revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Franse_Revolutie\">Franse Revolutie<\/a> zal vertaald worden in &#8220;actieve&#8221; burgers en &#8220;passieve&#8221; &#8211; deze laatste (waaronder vrouwen) zonder stemrecht. Een aantal encyclopedisten, in het bijzonder <a title=\"Paul Henri Thiry d'Holbach\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Paul_Henri_Thiry_d%27Holbach\">d&#8217;Holbach<\/a> droegen athe\u00efstische idee\u00ebn uit, en toonden hoe mechanische wetmatigheden en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Natuurwetten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurwetten\">natuurwetten<\/a> de wereld sturen. Dit alles tot consternatie van menige intekenaar op de fraaie verzameling kennis, die ongevraagd geconfronteerd werd met polemische lemma&#8217;s, en met de vertragingen door de wrijving met de censuur.<\/p>\n<h3><span id=\"Idee.C3.ABn.2C_ethiek_en_moraal\" class=\"mw-headline\">Idee\u00ebn, ethiek en moraal<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1e\/Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg\/220px-Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1e\/Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg\/330px-Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/1\/1e\/Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg\/440px-Robinson_Crusoe_1719_1st_edition.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"190\" data-file-width=\"618\" data-file-height=\"534\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Eerste druk van Robinson Crusoe<\/div>\n<div class=\"thumbcaption\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>V\u00f3\u00f3r de Verlichting was men ervan uitgegaan dat de mens tot het kwade neigt en afhankelijk is van God en de kroon. De verlichte denkers zien de mens daarentegen als van nature goed, autonoom en onafhankelijk. Nuttigheid, de waardigheid van de mens en zijn streven naar geluk in dit aardse leven (en niet in het hiernamaals) vormden het uitgangspunt in de <a title=\"Ethiek\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ethiek\">ethiek<\/a>. De denkers streven naar een rationele en universele <a title=\"Moraal\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Moraal\">moraal<\/a>, geldig voor het handelen van alle mensen op aarde en onafhankelijk van een godsdienst, en opdat iedereen de vruchten van de Verlichting zou plukken, hechten ze waarde aan populariserende en pedagogische activiteiten. De nieuwe kennis kon het onderwijs verspreiden, waardoor er sprake zou zijn van morele vooruitgang.<\/p>\n<h3><span id=\"Recht.2C_staat_en_politiek\" class=\"mw-headline\">Recht, staat en politiek<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 220px\" class=\"wp-caption alignright\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Fragonard,_The_Reader.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Fragonard%2C_The_Reader.jpg\/220px-Fragonard%2C_The_Reader.jpg\" width=\"220\" height=\"277\" data-file-width=\"3182\" data-file-height=\"4000\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">La liseuse door Jean-Honor\u00e9 Fragonard<\/figcaption><\/figure>\n<p>In het recht en de staatsorganisatie werden onredelijke tradities bestreden en hervormingspogingen ondernomen. Verlichtingsdenkers keerden zich tegen macht die alleen op het goddelijke of de traditie berust: de aristocratie, de monarchie en de kerk. De afwijzing van goddelijk gezag introduceert de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Scheiding tussen kerk en staat\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Scheiding_tussen_kerk_en_staat\">scheiding tussen kerk en staat<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>In 1748 publiceerde Montesquieu zijn <i><a class=\"mw-redirect\" title=\"De L'Esprit des Lois\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De_L%27Esprit_des_Lois\">De L&#8217;Esprit des Lois<\/a><\/i>, waarin hij concludeert dat de scheiding der machten de vrijheid en gelijkheid van de burger garandeert. De <i><a title=\"Trias politica\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Trias_politica\">trias politica<\/a><\/i> bestaat uit drie elkaar controlerende machten: de <a title=\"Wetgevende macht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wetgevende_macht\">wetgevende macht<\/a>, de <a title=\"Uitvoerende macht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Uitvoerende_macht\">uitvoerende macht<\/a> en de <a title=\"Rechterlijke macht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Rechterlijke_macht\">rechtsprekende macht<\/a>. Het idee was niet nieuw: John Locke formuleerde de scheiding der machten al eerder. Deze nieuwe idee\u00ebn over recht, staat en politiek waren een inspiratiebron voor revoluties zoals de <a title=\"Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Amerikaanse_Onafhankelijkheidsoorlog\">Amerikaanse onafhankelijkheid<\/a>, de <a title=\"Franse Revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Franse_Revolutie\">Franse Revolutie<\/a> en de <a title=\"Belgische Revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Belgische_Revolutie\">Belgische Revolutie<\/a>, etc. De respectievelijke <a title=\"Grondwet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Grondwet\">grondwetten<\/a> zijn grotendeels op deze theorie gebaseerd.<\/p>\n<p>In plaats van het goddelijke gezag kwam de theorie van het maatschappelijke verdrag &#8211; het <i>contrat social<\/i> van <a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a>. De meeste Verlichtingsdenkers bepleitten de vervanging van de standenstaat door de <a title=\"Democratie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Democratie\">democratie<\/a>.<\/p>\n<p>Omdat iedereen verantwoordelijk is voor zijn leven en omdat men zich verzet tegen overge\u00ebrfd en van God gegeven gezag, verliest de monarchie haar <a title=\"Legitimiteit (politiek)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Legitimiteit_%28politiek%29\">legitimiteit<\/a>. De kritiek op de monarchie leidde doorgaans niet tot afschaffing maar tot aanpassingen van de leiderschapsstijl van de vorsten. Deze stijl, die men <i><a title=\"Verlicht despotisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Verlicht_despotisme\">verlicht despotisme<\/a><\/i> noemt, werd met name door <a class=\"mw-redirect\" title=\"Frederik de Grote\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Frederik_de_Grote\">Frederik de Grote<\/a>, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Catharina de Grote\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Catharina_de_Grote\">Catharina de Grote<\/a>, <a title=\"Keizer Jozef II\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Keizer_Jozef_II\">keizer Jozef II<\/a> en <a title=\"Adolf Frederik van Zweden\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adolf_Frederik_van_Zweden\">Adolf Frederik van Zweden<\/a> gepropageerd.<\/p>\n<h3><span id=\"Geschiedschrijving.2C_literatuur.2C_architectuur\" class=\"mw-headline\">Geschiedschrijving, literatuur, architectuur<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<div class=\"thumbcaption\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 595px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Bibliotheque_nationale_boul.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6d\/Bibliotheque_nationale_boul.jpg\/220px-Bibliotheque_nationale_boul.jpg\" width=\"595\" height=\"376\" data-file-width=\"1536\" data-file-height=\"973\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Megalomaan ontwerp voor een bibliotheek door \u00c9tienne-Louis Boull\u00e9e (1785)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Montesquieu en Voltaire vernieuwden de geschiedschrijving. V\u00f3\u00f3r de Verlichting golden de klassieken, zoals <a title=\"Publius Cornelius Tacitus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Publius_Cornelius_Tacitus\">Tacitus<\/a>, als betrouwbare bronnen voor geschiedschrijving. Volgelingen van Ren\u00e9 Descartes wezen erop dat deze bronnen vaak strijdig waren met archeologische vondsten, de Bijbel en <a title=\"Oude Egypte\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Oude_Egypte\">Egyptische<\/a> bronnen. De literatuur concentreerde zich op de actualiteit en het menselijke. De <a title=\"Satire\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Satire\">satire<\/a> (zowel <a title=\"Po\u00ebzie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Po%C3%ABzie\">po\u00ebzie<\/a> als <a title=\"Proza\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Proza\">proza<\/a>) ontwikkelde zich onder invloed van <a title=\"Alexander Pope\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Alexander_Pope\">Alexander Pope<\/a> en <a title=\"Jonathan Swift\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Swift\">Jonathan Swifts<\/a> <i>Gulliver&#8217;s Travels<\/i> tot een belangrijk genre. In de architectuur uitten de idealen van de Verlichting zich in burgerlijke gebouwen, ordelijk, sober streng en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Neo-classicisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Neo-classicisme\">neoclassicistisch<\/a>; stucwerk met wetenschappelijke instrumenten.<\/p>\n<h3><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 570px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pantheon-panini.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/69\/Pantheon-panini.jpg\/220px-Pantheon-panini.jpg\" width=\"570\" height=\"733\" data-file-width=\"1193\" data-file-height=\"1535\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Het interieur van het Pantheon (Rome) door Giovanni Paolo Pannini<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<h3><span id=\"Schilderkunst_en_muziek\" class=\"mw-headline\">Schilderkunst en muziek<\/span><\/h3>\n<p>In de schilderkunst richtte <a title=\"Giambattista Tiepolo\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Giambattista_Tiepolo\">Giambattista Tiepolo<\/a> zich op het werken met <a title=\"Pastelkleur\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pastelkleur\">pasteltinten<\/a> of exotische culturen; <a title=\"Jean Antoine Watteau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Antoine_Watteau\">Watteau<\/a> op een ge\u00efdealiseerd landleven.<\/p>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 572px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tiepolo,_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_Amerika.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/9b\/Tiepolo%2C_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_Amerika.jpg\/220px-Tiepolo%2C_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_Amerika.jpg\" width=\"572\" height=\"679\" data-file-width=\"2237\" data-file-height=\"2659\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Fresco in het trappenhuis van de residentie in W\u00fcrzburg door Tiepolo<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 575px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Tiepolo,_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_F%C3%BCrstin_Afrika_v.1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e8\/Tiepolo%2C_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_F%C3%BCrstin_Afrika_v.1.jpg\/220px-Tiepolo%2C_Giovanni_-_Deckenfresko_im_Treppenhaus_der_W%C3%BCrzburger_Residenz_-_Detail_F%C3%BCrstin_Afrika_v.1.jpg\" width=\"575\" height=\"630\" data-file-width=\"6109\" data-file-height=\"6686\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">Fresco in het trappenhuis van de residentie van W\u00fcrzburg door Tiepolo<\/figcaption><\/figure>\n<p>Veel componisten uit het tijdperk van de Verlichting baseerden hun muziek op oosterse verhalen, of uit de <a title=\"Nieuwe Wereld\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Nieuwe_Wereld\">Nieuwe Wereld<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Georg Friedrich H\u00e4ndel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Friedrich_H%C3%A4ndel\">Georg Friedrich H\u00e4ndel<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Montezuma (Graun)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Montezuma_%28Graun%29\">Montezuma (Graun)<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Wolfgang Amadeus Mozart\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wolfgang_Amadeus_Mozart\">Wolfgang Amadeus Mozart<\/a> componeerde Turkse marsen en de <a title=\"Die Entf\u00fchrung aus dem Serail\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Die_Entf%C3%BChrung_aus_dem_Serail\">Die Entf\u00fchrung aus dem Serail<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<p><a title=\"Johann Sebastian Bach\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Sebastian_Bach\">Johann Sebastian Bach<\/a> en H\u00e4ndel lieten zich inspireren door het <a title=\"Pi\u00ebtisme (kerkgeschiedenis)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%ABtisme_%28kerkgeschiedenis%29\">pi\u00ebtisme<\/a>, maar met toepassing van wiskundige principes, zoals het <a title=\"Contrapunt\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Contrapunt\">contrapunt<\/a>.<\/p>\n<p>Diverse componisten bootsten natuur- en vogelgeluiden na in hun muziek.<\/p>\n<ul>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Antonio Vivaldi (componist)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Antonio_Vivaldi_%28componist%29\">Antonio Vivaldi<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Georg Philipp Telemann\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Philipp_Telemann\">Georg Philipp Telemann<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Jean-Philippe Rameau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Philippe_Rameau\">Jean-Philippe Rameau<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Joseph Haydn\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Haydn\">Joseph Haydn<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<p>Onder invloed van de Verlichting zou de eindeloze barokmuziek plaatsmaken voor de <a title=\"Classicisme (muziek)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Classicisme_%28muziek%29\">Weense klassieken<\/a>. <a title=\"Tommaso Traetta\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Tommaso_Traetta\">Tommaso Traetta<\/a>, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Nicolo Piccinni\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Nicolo_Piccinni\">Nicolo Piccinni<\/a> en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Christoph Willibald von Gluck\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christoph_Willibald_von_Gluck\">Christoph Willibald von Gluck<\/a> baseerden zich na 1760 steeds meer op de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Griekse tragedie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Griekse_tragedie\">Griekse tragedie<\/a>; terug naar de bron.<\/p>\n<h3><span id=\"Religie_en_theologie\" class=\"mw-headline\">Religie en theologie<\/span><\/h3>\n<p>Religiekritiek is een pijler van de Verlichting. Het proces van <a title=\"Secularisering\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Secularisering\">secularisering<\/a> verdringt de religie uit de ethiek en de moraal, de politiek en de wetenschap. De &#8216;wetenschap&#8217; neemt gaandeweg de plaats in van &#8220;God&#8221; als <i>essentie der dingen<\/i>. Spinoza schreef in zijn <i>Theologisch-politiek Traktaat<\/i> uit 1670 dat <a title=\"Jodendom\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jodendom\">jodendom<\/a> en <a title=\"Christendom\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christendom\">christendom<\/a> historische fenomenen waren en niet berustten op iets absoluuts. Hij beschouwde de mens als een extern aangestuurde machine, terwijl de mens zelf zich vrij waant. John Lockes werk <i>Brieven over de Verdraagzaamheid<\/i> uit 1689 be\u00efnvloedde het idee van de gedachte- en geloofsvrijheid. Toland &#8211; een radicale Iers-Britse denker &#8211; beweerde in 1696 met zijn <i>Christianity Not Mysterious<\/i> dat de <a title=\"Bijbel (christendom)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bijbel_%28christendom%29\">Bijbel<\/a> een gedeeltelijke vervalsing was en dat de kerk het volk misleidde. Pierre Bayle doorprikte het bijgeloof in <a title=\"Komeet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Komeet\">kometen<\/a> die onheil voorspelden. Balthasar Bekker deed met de heksenprocessen hetzelfde.<\/p>\n<p>Hoewel de verlichtingsdenkers kritiek uitoefenden op religie, bleven de meesten geloven als <a title=\"De\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De%C3%AFsme\">de\u00efst<\/a> en zien God als de oorzaak en schepper die niet meer ingrijpt. Isaac Newton en zijn collega&#8217;s verklaarden het universum steeds nauwgezetter en mysteries die voorheen aan God werden toegeschreven, verklaarden ze mechanistisch. Vandaar dat Voltaire, c.q. het de\u00efsme, God als een horlogemaker ziet die zich na het fabriceren van een kunstig uurwerk had teruggetrokken. De vroege en radicale Verlichting, met Spinoza en Diderot als vertegenwoordigers, werd door tegenstanders beschreven als een a- en antireligieuze of <a title=\"Athe\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Athe%C3%AFsme\">athe\u00efstische<\/a> stroming. Nauwkeuriger is ze te bestempelen als <a title=\"Panthe\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Panthe%C3%AFsme\">panthe\u00efstisch<\/a> of de\u00efstisch. In de gematigde, latere Verlichting moderniseerde de religie zich en verloor haar centrale plaats. Religie werd toen niet meer gezien als een obstakel voor de vooruitgang.<\/p>\n<h3><span id=\"Verspreiding\" class=\"mw-headline\">Verspreiding<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<figure style=\"width: 589px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/cb\/Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg\/220px-Salon_de_Madame_Geoffrin.jpg\" width=\"589\" height=\"388\" data-file-width=\"1179\" data-file-height=\"776\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-caption-text\">De salon van madame Geoffrin. In de Franse salons, waarin ook voor vrouwen een rol was weggelegd, kwamen wetenschappers, letterkundigen en aristocraten bijeen. Sommigen traden op als beschermers voor wie in juridische of financi\u00eble moeilijkheden raakte.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>De Verlichting verschilde van land tot land, want er bestonden verschillende ontwikkelingen naast elkaar. &#8220;Elkaar bestrijdende filosofische stelsels tuimelden over elkaar heen&#8221; <sup id=\"cite_ref-16\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-16\">[16]<\/a><\/sup>, maar de Verlichting was overal een poging de heersende religieuze en politieke problemen te lijf te gaan. In Frankrijk was de Verlichting een reactie op het <a class=\"mw-redirect\" title=\"Absolutisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Absolutisme\">absolutisme<\/a> van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Lodewijk XIV\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lodewijk_XIV\">Lodewijk XIV<\/a>. Daar deed de strenge <a title=\"Censuur (informatie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Censuur_%28informatie%29\">censuur<\/a> velen vluchten of in de gevangenis belanden. In Amsterdam, Den Haag en Leiden, waar de <a title=\"Hugenoten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Hugenoten\">hugenoten<\/a> eerder al hun toevlucht zochten, waren er Franse drukkerijen, die hun drukwerk naar Frankrijk lieten smokkelen. Van de bijna dertig wetenschappelijke tijdschriften in Europa werden er achttien in Nederland gedrukt.<sup id=\"cite_ref-17\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-17\">[17]<\/a><\/sup><\/p>\n<p>Zowel Engeland als Frankrijk waren zeer rijk aan <a title=\"Genootschap\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Genootschap\">genootschappen<\/a>, maar telden meer algemene dan literaire genootschappen, terwijl in Nederland het omgekeerde het geval was.<sup id=\"cite_ref-18\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-18\">[18]<\/a><\/sup> De oprichting van de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Royal_Society_of_London_for_the_Improvement_of_Natural_Knowledge\">Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge<\/a> (1662) en de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Acad\u00e9mie des Sciences\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Acad%C3%A9mie_des_Sciences\">Acad\u00e9mie des Sciences<\/a> getuigen van de interesse voor nieuw onderzoek om de verouderde standpunten te vervangen. In Duitsland ontstond ook het <a title=\"Pi\u00ebtisme (kerkgeschiedenis)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pi%C3%ABtisme_%28kerkgeschiedenis%29\">pi\u00ebtisme<\/a>. Beide bewegingen be\u00efnvloedden elkaar. Mogelijk zijn gevoel en verstand geen tegenstellingen, maar vullen elkaar aan.<sup id=\"cite_ref-19\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-19\">[19]<\/a><\/sup> In Spanje drong de Verlichting nauwelijks door; in Rusland bleef zij beperkt tot een deel van de aristocratie, ondanks de inspanningen van de met Voltaire en Diderot bevriende tsarina Catharina de Grote. De beweging verspreidde zich naar de Europese kolonies en inspireerde de voor onafhankelijkheid strijdende Amerikanen Thomas Paine, Benjamin Franklin en Thomas Jefferson.<\/p>\n<p>De <a title=\"Aardbeving Lissabon 1755\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Aardbeving_Lissabon_1755\">aardbeving in Lissabon in 1755<\/a> veroorzaakte grote consternatie onder filosofen en theologen en bracht pennen in beweging. Voltaire en Rousseau kregen het met elkaar aan de stok. Op de financi\u00eble markten had de aardbeving tot gevolg dat er een tekort ontstond aan kasgeld en het gebruik van <a title=\"Wissel (bankdocument)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wissel_%28bankdocument%29\">wisselbrieven<\/a> beter gereguleerd zou worden.<\/p>\n<p>De verlichtingsidealen stonden haaks op de <a title=\"Slavernij\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Slavernij\">slavernij<\/a> en droegen bij tot de afschaffing ervan. Ze be\u00efnvloedden de Franse Revolutie in 1789 indirect, omdat de aanhangers eerder optimisten waren die geloofden in geleidelijke hervorming, niet in revolutie.<\/p>\n<h2><span id=\"Vertegenwoordigers_van_de_Verlichting\" class=\"mw-headline\">Vertegenwoordigers van de Verlichting<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Spinoza.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage alignright\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Spinoza.jpg\/220px-Spinoza.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Spinoza.jpg\/330px-Spinoza.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/ea\/Spinoza.jpg\/440px-Spinoza.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"256\" data-file-width=\"1377\" data-file-height=\"1600\" \/><\/a><span id=\"Nederland\" class=\"mw-headline\">Nederland<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Franciscus van den Enden\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Franciscus_van_den_Enden\">Franciscus van den Enden<\/a> was een van de eersten die een democratische staatsvorm verdedigden. Hij was de leermeester van Spinoza;<\/li>\n<li><a title=\"Baruch Spinoza\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Baruch_Spinoza\">Baruch Spinoza<\/a> was een filosoof die voor wonderen geen andere verklaringen accepteerde dan die gebaseerd op de rede. Hij was geen athe\u00efst, maar de grondlegger van het <a title=\"De\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De%C3%AFsme\">de\u00efsme<\/a>. Volgens Spinoza was God niet de schepper van de wereld, maar de wereld een onderdeel van het goddelijke.<sup id=\"cite_ref-20\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-20\">[20]<\/a><\/sup> Wonderen zijn niet het bewijs van goddelijke macht, maar van menselijke <a title=\"Onwetendheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Onwetendheid\">onwetendheid<\/a>. De aanwezigheid van God wordt niet bewezen door wonderen, maar door de orde in de natuur. Als we de oorzaken van ons handelen niet kennen, spreken we over de <a title=\"Vrije wil\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vrije_wil\">vrije wil<\/a>, maar voor Spinoza was dit ook een gevolg van onwetendheid. Volgens Spinoza is onwetendheid het voornaamste obstakel bij het nastreven van een deugdzaam leven, niet ego\u00efsme.<sup id=\"cite_ref-21\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-21\">[21]<\/a><\/sup> Goed en kwaad moeten volgens hem beschouwd worden als gelijkwaardig aan gezond en ongezond.<\/li>\n<li><a title=\"Balthasar Bekker\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Balthasar_Bekker\">Balthasar Bekker<\/a> bestreed in zijn boek <i>De betoverde weereld<\/i> het geloof in demonen;<\/li>\n<li><a title=\"Pierre Bayle\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Bayle\">Pierre Bayle<\/a>, de <a title=\"Scepticisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Scepticisme\">sceptische<\/a> filosoof uit Rotterdam, probeerde als een van de eersten geloof en wetenschap te scheiden. Bayle stelde zich op als <a class=\"mw-redirect\" title=\"Outside the box-denken\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Outside_the_box-denken\">&#8220;outsider&#8221;<\/a> en nam afstand van de filosofische en theologische conflicten. Hij vroeg zich af of een samenleving van enkel athe\u00efsten overlevingskansen had. De Chinese samenleving was voor hem het bewijs dat religie voor moraal en deugd niet nodig was.<sup id=\"cite_ref-22\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-22\">[22]<\/a><\/sup> Al zijn boeken waren verboden in Frankrijk; zijn <i>Dictionaire historique et critique<\/i> was een enorm succes;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Anthonie van Dale (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Anthonie_van_Dale&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Anthonie van Dale<\/a> was een Haarlemse arts, die <a title=\"Waarzeggerij\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Waarzeggerij\">waarzeggerij<\/a> en het geloof in <a title=\"Orakel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Orakel\">orakels<\/a> onderuithaalde;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Adriaen van Beverland (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Adriaen_van_Beverland&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Adriaen van Beverland<\/a> was een schrijver van theologische werken en hekelschriften;<\/li>\n<li><a title=\"Adriaen Koerbagh\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adriaen_Koerbagh\">Adriaen Koerbagh<\/a> verwierp de kerk en staat als onbetrouwbare attributen. Zijn broer Johannes publiceerde &#8220;goddeloze&#8221; boeken;<\/li>\n<li><a title=\"Lodewijk Meyer\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lodewijk_Meyer\">Lodewijk Meyer<\/a> betoogde dat de Bijbel &#8220;duister en twijfelachtig&#8221; was;<\/li>\n<li><a title=\"Bernard Mandeville\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Mandeville\">Bernard Mandeville<\/a> is het bekendst door zijn vaststelling dat de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Ondeugd\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ondeugd\">ondeugd<\/a> de eigenlijke bron van het algemeen welzijn is, terwijl de <a title=\"Deugd\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Deugd\">deugd<\/a> die juist kan schaden;<\/li>\n<li><a title=\"Burchard de Volder\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Burchard_de_Volder\">Burchard de Volder<\/a> was een hoogleraar in Leiden. Hij verzamelde allerlei instrumenten waarmee hij de werking van de natuurkunde kon demonstreren, onder meer de ontdekkingen van <a title=\"Robert Boyle\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Boyle\">Robert Boyle<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"Frederik van Leenhof\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Frederik_van_Leenhof\">Frederik van Leenhof<\/a> was een Zwolse dominee, die uit zijn ambt werd ontzet nadat hij in 1703 spinozistische idee\u00ebn had verkondigd in een publicatie;<\/li>\n<li><a title=\"Bernard Nieuwentijt\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_Nieuwentijt\">Bernard Nieuwentijt<\/a> was een volgeling van Descartes en een tegenstander van Spinoza. Hij schreef <i>Het regt gebruik der werelt beschouwingen, ter overtuiginge van ongodisten en ongelovigen<\/i> (1715), een boek dat vele herdrukken kende vanwege de wetenschappelijke onderbouwing;<\/li>\n<li><a title=\"Herman Boerhaave\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Herman_Boerhaave\">Herman Boerhaave<\/a> was een hoogleraar in Leiden die een tijdlang drie van de vijf leerstoelen van de medische faculteit bekleedde; hij stond bekend als begenadigd docent en was een van de bekendste mannen van Europa; zijn faam was zelfs tot in China doorgedrongen;<\/li>\n<li><a title=\"Justus van Effen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Justus_van_Effen\">Justus van Effen<\/a> gaf een tijdschrift uit waarin hij de strijd aanbond met de schoonmaakwoede van de Nederlandse huisvrouw, de zucht naar titels, overdreven <a title=\"Taalpurisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Taalpurisme\">purisme<\/a>, <a title=\"Obesitas\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Obesitas\">overmatig eten<\/a> en drinken, <a title=\"Chauvinisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Chauvinisme\">chauvinisme<\/a> en bekrompen provincialisme;<\/li>\n<li><a title=\"Willem Jacob 's Gravesande\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Willem_Jacob_%27s_Gravesande\">Willem Jacob &#8216;s Gravesande<\/a> gaf als eerste aanschouwelijk onderricht in de <a title=\"Experimentele natuurkunde\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Experimentele_natuurkunde\">experimentele natuurkunde<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"Isaac de Pinto\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_de_Pinto\">Isaac de Pinto<\/a> was een politiek en economisch specialist in <a class=\"mw-redirect\" title=\"Staatsschuld\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Staatsschuld\">staatsschuld<\/a>, evenals <a title=\"David Hume\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/David_Hume\">David Hume<\/a>. Pinto bestreed de Encyclopedisten in hun materialistische opvattingen.<\/li>\n<li><a title=\"Allard Hulshoff\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Allard_Hulshoff\">Allard Hulshoff<\/a> was een doopsgezinde dominee; hing democratische, patriottische en anti-orangistische standpunten aan.<\/li>\n<li><a title=\"Jan Wagenaar (historicus)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jan_Wagenaar_%28historicus%29\">Jan Wagenaar<\/a>, historicus, schreef over de <a title=\"Politieke geschiedenis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Politieke_geschiedenis\">politieke<\/a>, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Kerkgeschiedenis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kerkgeschiedenis\">kerk-<\/a> en <a title=\"Economische geschiedenis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Economische_geschiedenis\">economische geschiedenis<\/a> van Nederland. Wagenaar concludeerde dat niet van elke ramp gezegd kan worden dat het een straf van God is en ook niet dat elke zegen een beloning van God is;<\/li>\n<li><a title=\"Pieter Burman Junior\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pieter_Burman_Junior\">Pieter Burman Junior<\/a> verzamelde vanaf 1756 zijn vrienden in een gezelschap dat min of meer onbedoeld de trekken kreeg van een politieke beweging;<\/li>\n<li><a title=\"Petrus Camper\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Petrus_Camper\">Petrus Camper<\/a> was een chirurg en bioloog. Hij hield zich bezig met de techniek van het amputeren van ledematen. Zijn onderzoek naar de <a title=\"Orang-oetans\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Orang-oetans\">orang-oetans<\/a>, zijn publicaties over de kop van een <a title=\"Mosasaurus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Mosasaurus\">mosasaurus<\/a>, die hij voor een walvis hield, en de zang van de <a title=\"Kikkers\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kikkers\">kikker<\/a> maakten hem in heel Europa beroemd;<\/li>\n<li><a title=\"Belle van Zuylen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Belle_van_Zuylen\">Belle van Zuylen<\/a> was een schrijfster en componiste, die zich afzette tegen de standenmaatschappij, kerkelijke regels en vrouwendiscriminatie;<\/li>\n<li><a title=\"Joan Derk van der Capellen tot den Pol\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joan_Derk_van_der_Capellen_tot_den_Pol\">Joan Derk van der Capellen tot den Pol<\/a> (1741-1784) was een <a title=\"Politicus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Politicus\">politicus<\/a> die kritiek uitoefende op het politieke bestel en regentenstelsel; leider van de <a title=\"Patriotten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Patriotten\">Patriottenbeweging<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"Eise Eisinga\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Eise_Eisinga\">Eise Eisinga<\/a> was een <a title=\"Astronoom\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Astronoom\">amateur-astronoom<\/a> en bouwer van een <a title=\"Planetarium\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Planetarium\">planetarium<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Zuidelijke_Nederlanden\" class=\"mw-headline\">Zuidelijke Nederlanden<\/span><\/h3>\n<ul>\n<li><a title=\"Keizer Jozef II\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Keizer_Jozef_II\">Keizer Jozef II<\/a> voerde het burgerlijk huwelijk in en gaf de protestanten en joden rechten.<\/li>\n<li><a title=\"Zeger Bernhard van Espen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Zeger_Bernhard_van_Espen\">Zeger Bernhard van Espen<\/a>, hoogleraar in Leuven, die de voorrang van het burgerlijk gezag op het kerkelijke voorstond.<\/li>\n<li><a title=\"Febronius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Febronius\">Febronius<\/a> (Johann Nikolaus von Hontheim), hulpbisschop van Trier, die de wereldlijke macht van de paus aanviel en voorstellen deed om de macht van de paus over de plaatselijke kerken in te perken.<\/li>\n<li><a title=\"Philippe Joseph Jean Veranneman de Watervliet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Philippe_Joseph_Jean_Veranneman_de_Watervliet\">Philippe Joseph Jean Veranneman de Watervliet<\/a>, volgeling van Febronius en auteur van politiek-filosofisch werk.<\/li>\n<li><a title=\"Bernardus Detert\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bernardus_Detert\">Bernardus Detert<\/a>, uitgever van een verlicht spectatoriaal halfmaandelijks blad in Brugge.<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Franciscus Karel de Velbr\u00fcck\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Franciscus_Karel_de_Velbr%C3%BCck\">Franciscus Karel de Velbr\u00fcck<\/a>, prins-bisschop van Luik en beschermer van kunsten en wetenschappen.<\/li>\n<li><a title=\"Josse Le Plat\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Josse_Le_Plat\">Josse Le Plat<\/a>, een volgeling van Zeger Bernhard van Espen.<\/li>\n<li><a title=\"Charles-Lambert Doutrepont\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Charles-Lambert_Doutrepont\">Charles-Lambert Doutrepont<\/a>, een leerling van Le Plat.<\/li>\n<li><a title=\"Patrice-Fran\u00e7ois de Neny\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Patrice-Fran%C3%A7ois_de_Neny\">Patrice-Fran\u00e7ois de Neny<\/a>, verlicht bestuurder, in de geest van keizer Jozef II.<\/li>\n<li><a title=\"Karl Johann Philipp von Cobenzl\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Karl_Johann_Philipp_von_Cobenzl\">Karl Johann Philipp von Cobenzl<\/a>, gevolmachtigd minister, was sterk be\u00efnvloed door de publicaties van Cesare Beccaria en trachtte diens idee\u00ebn over berechtingspraktijken toe te passen.<\/li>\n<li><a title=\"Goswin de Fierlant\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Goswin_de_Fierlant\">Goswin de Fierlant<\/a>, president van de <a title=\"Grote Raad van Mechelen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Grote_Raad_van_Mechelen\">Grote Raad van Mechelen<\/a>, was van oordeel dat niemand in een correctiehuis mocht worden opgesloten, tenzij hij op een rechtmatige manier was veroordeeld, en hij schonk bijzondere aandacht aan het probleem van de preventieve hechtenis.<\/li>\n<li><a title=\"Jean Jacques Philippe Vilain XIIII\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Jacques_Philippe_Vilain_XIIII\">Jean Jacques Philippe Vilain XIIII<\/a>, voorzitter van de Staten van Vlaanderen, stelde de opvoeding en verbetering van de gedetineerden centraal.<\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Frankrijk\" class=\"mw-headline\">Frankrijk<\/span><\/h3>\n<table class=\"editmode\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg\/220px-Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg\/330px-Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/9\/92\/Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg\/440px-Pierre_Bayle_by_Louis_Ferdinand_Elle.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"283\" data-file-width=\"622\" data-file-height=\"800\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Pierre Bayle<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Montesquieu_1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fc\/Montesquieu_1.png\/220px-Montesquieu_1.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fc\/Montesquieu_1.png\/330px-Montesquieu_1.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/fc\/Montesquieu_1.png\/440px-Montesquieu_1.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"264\" data-file-width=\"800\" data-file-height=\"960\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles de Montesquieu\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Charles_de_Montesquieu\">Charles de Montesquieu<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Louis-Michel_van_Loo_001.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Louis-Michel_van_Loo_001.jpg\/220px-Louis-Michel_van_Loo_001.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Louis-Michel_van_Loo_001.jpg\/330px-Louis-Michel_van_Loo_001.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/a\/ad\/Louis-Michel_van_Loo_001.jpg\/440px-Louis-Michel_van_Loo_001.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"275\" data-file-width=\"1000\" data-file-height=\"1248\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Denis Diderot\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Diderot\">Denis Diderot<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re,_portrait_de_Voltaire,_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg\/220px-Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg\/330px-Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f2\/Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg\/440px-Atelier_de_Nicolas_de_Largilli%C3%A8re%2C_portrait_de_Voltaire%2C_d%C3%A9tail_%28mus%C3%A9e_Carnavalet%29_-002.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"248\" data-file-width=\"664\" data-file-height=\"750\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a>, 1718<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Allan_Ramsay_003.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0c\/Allan_Ramsay_003.jpg\/220px-Allan_Ramsay_003.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0c\/Allan_Ramsay_003.jpg\/330px-Allan_Ramsay_003.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/0c\/Allan_Ramsay_003.jpg\/440px-Allan_Ramsay_003.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"263\" data-file-width=\"1576\" data-file-height=\"1882\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a> in Armeense kledij door Allen Ramsey (1766) uit de periode dat hij in Engeland verbleef<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Alembert.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Alembert.jpg\/220px-Alembert.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Alembert.jpg\/330px-Alembert.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/df\/Alembert.jpg\/440px-Alembert.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"275\" data-file-width=\"512\" data-file-height=\"640\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Jean le Rond d&#8217;Alembert<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<ul>\n<li><a title=\"Isaac La Peyr\u00e8re\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_La_Peyr%C3%A8re\">Isaac La Peyr\u00e8re<\/a> was een voorloper van de Verlichting in Frankrijk. In 1655 publiceerde hij in Amsterdam zijn idee\u00ebn over de geschiedenis, en trok de Bijbel daarbij in twijfel. De zonen van <a title=\"Adam\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adam\">Adam<\/a> kenden de landbouw en de veeteelt; er moesten dus voorgangers zijn geweest. Het Chinese rijk moest al hebben bestaan v\u00f3\u00f3r de <a title=\"Zondvloed\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Zondvloed\">zondvloed<\/a>. Het werk leverde hem een gevangenisstraf op;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Fran\u00e7ois Bernier (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Fran%C3%A7ois_Bernier&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Fran\u00e7ois Bernier<\/a> was een Franse reiziger en lijfarts van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Shah\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Shah\">shah<\/a> <a title=\"Aurangzeb\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Aurangzeb\">Aurangzeb<\/a> die in 1684 als eerste de mensheid in vier <a title=\"Menselijk ras\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Menselijk_ras\">rassen<\/a> onderverdeelde. (Hij kon niet weten dat volkeren genetisch gezien gradueel in elkaar overlopen.)<sup id=\"cite_ref-23\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-23\">[23]<\/a><\/sup><\/li>\n<li><a title=\"Jean Meslier\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Meslier\">Jean Meslier<\/a> was een dorpspriester die na zijn dood een manuscript naliet waarin hij honderden interne tegenstrijdigheden en een groot aantal absurditeiten in de Bijbel aantoonde. Voltaire, Rousseau, Diderdot en anderen zijn be\u00efnvloed door dit werk.<\/li>\n<li><a title=\"Nicolas Malebranche\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Malebranche\">Nicolas Malebranche<\/a> verdedigde Descartes, maar had er ook kritiek op. Hij zag in de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Chinese filosofie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Chinese_filosofie\">Chinese filosofie<\/a> een vorm van spinozisme;<\/li>\n<li><a title=\"Antoine Arnauld\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Antoine_Arnauld\">Antoine Arnaulds<\/a> onuitputtelijke energie wordt het best uitgedrukt door zijn beroemde antwoord aan <a title=\"Pierre Nicole\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Nicole\">Pierre Nicole<\/a>, die klaagde dat hij moe was. &#8220;Moe!&#8221; herhaalde Arnauld: &#8220;Als je de gehele eeuwigheid hebt om uit te rusten?&#8221; Hij was een van de eersten die de filosofie van <a title=\"Ren\u00e9 Descartes\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ren%C3%A9_Descartes\">Ren\u00e9 Descartes<\/a> toepasten, hoewel met bepaalde orthodoxe voorbehouden. Tussen 1683 en 1685 voerde hij een langdurige strijd met <a title=\"Nicolas Malebranche\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Nicolas_Malebranche\">Nicolas Malebranche<\/a> over de relatie van de theologie tot de <a title=\"Metafysica\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Metafysica\">metafysica<\/a>. Arnauld was bovendien verwikkeld in een uitgebreide correspondentie met <a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Gottfried Wilhelm Leibniz<\/a> over hetzelfde onderwerp.<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Henri de Boulainvilliers (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Henri_de_Boulainvilliers&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Henri de Boulainvilliers<\/a> vertaalde de <i><a title=\"Ethica (Spinoza)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ethica_%28Spinoza%29\">Ethica<\/a><\/i>, een werk van Spinoza, in het Frans.<\/li>\n<li><a title=\"Pierre Bayle\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pierre_Bayle\">Pierre Bayle<\/a> schonk in zijn encyclopedie veel aandacht aan Spinoza; Bayles idee\u00ebn over <a title=\"Eugenie Kain\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Eugenie_Kain\">Kain<\/a>, gebaseerd op La Peyr\u00e8re, waren inmiddels geaccepteerd goed;<\/li>\n<li><a title=\"Bernard le Bovier de Fontenelle\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_le_Bovier_de_Fontenelle\">Bernard le Bovier de Fontenelle<\/a> schreef een boek over de <a title=\"Wetenschappelijke revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wetenschappelijke_revolutie\">wetenschappelijke revolutie<\/a>, waarin bij nachtelijke wandelingen in het park uitleg wordt gegeven aan een markiezin en haar dochter over de wonderen van de sterrenkunde, op basis van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Nicolaus Copernicus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Nicolaus_Copernicus\">Nicolaus Copernicus<\/a>, <a title=\"Galileo Galilei\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Galileo_Galilei\">Galileo Galilei<\/a>, <a title=\"Johannes Kepler\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johannes_Kepler\">Johannes Kepler<\/a> en Ren\u00e9 Descartes;<\/li>\n<li><a title=\"Abb\u00e9 de Saint Pierre\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Abb%C3%A9_de_Saint_Pierre\">Abb\u00e9 de Saint Pierre<\/a> verwierp een vrede gebaseerd op <a title=\"Machtsevenwicht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Machtsevenwicht\">machtsevenwicht<\/a>, en beargumenteerde dat vrede in Europa alleen kon worden bereikt als de Europese vorsten en leiders zich zouden verenigen in een groot congres, waarin geschillen op vreedzame wijze zouden moeten worden bijgelegd;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"F\u00e9nelon\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/F%C3%A9nelon\">F\u00e9nelon<\/a> uitte onverholen kritiek op de oorlogspolitiek en het absolutisme van Lodewijk XIV;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Charles de Secondat, baron de Montesquieu\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Charles_de_Secondat,_baron_de_Montesquieu\">Charles de Montesquieu<\/a> was een van de grondleggers van de sociologie. Zijn bekendste werk is <i>De L&#8217;Esprit des Lois<\/i> (De Geest der Wetten) over republiek, monarchie en <a title=\"Despotisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Despotisme\">despotisme<\/a>, hervorming van strafrecht van folteren naar proportionaliteitsbeginsel, geldstraffen en preventie. Hij maakte onderscheid tussen wereldlijke vergrijpen en vergrijpen tegen God. Hij be\u00efnvloedde Rousseau;<\/li>\n<li><a title=\"Fran\u00e7ois Quesnay\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois_Quesnay\">Fran\u00e7ois Quesnay<\/a> was een arts en econoom die in de <i>Encyclop\u00e9die<\/i> artikelen schreef over productie;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Fran\u00e7ois-Marie Arouet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Fran%C3%A7ois-Marie_Arouet\">Fran\u00e7ois-Marie Arouet<\/a> (vooral bekend als Voltaire) werd in 1717 opgesloten in de <a title=\"Bastille Saint-Antoine\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bastille_Saint-Antoine\">Bastille<\/a>, vanwege zijn aanstootgevende gedichten. Samen met zijn vriendin <a title=\"\u00c9milie du Ch\u00e2telet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89milie_du_Ch%C3%A2telet\">\u00c9milie du Ch\u00e2telet<\/a> propageerde hij de idee\u00ebn van <a title=\"Isaac Newton\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Newton\">Isaac Newton<\/a>. Hij was een gezaghebbend Verlichter, hield zich bezig met toneel, Bijbelkritiek en geschiedenis en maakte een fortuin met zijn boeken, waaronder <i><a title=\"Candide\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Candide\">Candide<\/a><\/i>. Hij schreef studies over Engeland en Frankrijk en een baanbrekend werk over wereldgeschiedenis waarin de joods-christelijke traditie niet centraal was gesteld. Hij kwam tot de conclusie dat geschiedenis een opsomming van misdaden en ellende is.<sup id=\"cite_ref-24\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-24\">[24]<\/a><\/sup> Volgens Voltaire in zijn <i>Filosofisch Woordenboek<\/i> was het nuttiger er een godsdienst op na te houden, zelfs als het de verkeerde is, dan helemaal <a title=\"Agnosticisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Agnosticisme\">geen godsdienst te hebben<\/a>. Hij was in dienst bij <a class=\"mw-redirect\" title=\"Frederik de Grote\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Frederik_de_Grote\">Frederik de Grote<\/a> en <a title=\"Madame de Pompadour\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Madame_de_Pompadour\">Madame de Pompadour<\/a>. Het debat tussen Voltaire en \u00c9lie Catherine Fr\u00e9ron, een tegenstander van de Verlichting, hield heel Europa bezig.<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Jean-Baptiste de Boyer, Marquis d'Argens\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Baptiste_de_Boyer,_Marquis_d%27Argens\">Jean-Baptiste de Boyer, Marquis d&#8217;Argens<\/a> legde het spinozisme uit middels een erotische roman;<\/li>\n<li><a title=\"Pierre-Louis de Maupertuis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pierre-Louis_de_Maupertuis\">Pierre-Louis de Maupertuis<\/a> deed opmetingen in <a title=\"Lapland\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lapland\">Lapland<\/a> samen met <a title=\"Anders Celsius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anders_Celsius\">Anders Celsius<\/a> en ontdekte dat de polen afgeplat waren;<\/li>\n<li><a title=\"Julien Offray de La Mettrie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Julien_Offray_de_La_Mettrie\">Julien Offray de La Mettrie<\/a> vond dat de mens niet wezenlijk van een machine verschilt en dat al ons denken en voelen tot eigenschappen van materie zijn te herleiden;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Georges-Louis_Leclerc,_Comte_de_Buffon\">Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon<\/a> kan worden beschouwd als een van de grondleggers van de biologie en de geologie;<\/li>\n<li><a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a> was een componist en medewerker aan de <i>Encyclop\u00e9die<\/i>. Hij leefde van zijn pen en schreef briljante verhandelingen over ongelijkheid, veroorzaakt door de toenemende welvaart, en de verhouding van de burger tot de staat. <i><a title=\"Het maatschappelijk verdrag\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Het_maatschappelijk_verdrag\">Het maatschappelijk verdrag<\/a><\/i> had veel invloed op de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Franse Grondwet van 1793\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Franse_Grondwet_van_1793\">Franse Grondwet van 1793<\/a>. <a title=\"Emile, of Over de opvoeding\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Emile,_of_Over_de_opvoeding\">Emile, of Over de opvoeding<\/a> is zijn invloedrijkste boek. Het werk is kort na verschijnen in beslag genomen. De controverse draaide om de geloofsbelijdenis van een <a class=\"mw-redirect\" title=\"Kapelaan\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kapelaan\">kapelaan<\/a> uit <a title=\"Hertogdom Savoye\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Hertogdom_Savoye\">Savoie<\/a>. Rousseau verwerpt centrale dogma&#8217;s uit de <a title=\"Rooms-katholieke Kerk\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Rooms-katholieke_Kerk\">rooms-katholieke<\/a> en <a title=\"Protestantisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Protestantisme\">protestantse<\/a> kerken en bepleit een alternatieve <a title=\"Natuurgodsdienst\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurgodsdienst\">natuurgodsdienst<\/a>.<br \/>\nRousseau wordt meestal tot het tijdperk van de Verlichting gerekend, maar is daarbinnen een afwijkend figuur en een onverteerbare brok.<sup id=\"cite_ref-25\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-25\">[25]<\/a><\/sup> Hij wordt ook tot de &#8220;Counter Enlightenmet&#8221; gerekend.<sup class='footnote'><a href='#fn-3940-1' id='fnref-3940-1' onclick='return fdfootnote_show(3940)'>1<\/a><\/sup> Rousseau zette met zijn &#8220;Julie&#8221; de aanstoot tot de <a title=\"Romantiek (stroming)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Romantiek_%28stroming%29\">Romantiek<\/a>. De vijfde brief uit de <i>Overpeizingen van een eenzame wandelaar<\/i> over zijn verblijf in 1765 aan het <a class=\"mw-redirect\" title=\"Bielermeer\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bielermeer\">Bielermeer<\/a> is een hoogtepunt in het Franse proza.<sup id=\"cite_ref-26\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-26\">[26]<\/a><\/sup> Rousseau schreef een autobiografie waarin hij als niemand tevoren zijn zielenroerselen blootlegde.<\/li>\n<li><a title=\"Denis Diderot\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Denis_Diderot\">Denis Diderot<\/a> was een <a title=\"Radicale verlichting\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Radicale_verlichting\">radicale verlichter<\/a>, samen met d&#8217;Holbach en Grimm. Hij was de aanzetgever tot de <i>Encyclop\u00e9die<\/i> samen met d&#8217;Alembert. Hij kreeg ruzie met zijn oude vriend Rousseau, die onvermurwbaar bleek. Al in 1765 kocht Catharina de Grote zijn bibliotheek, maar de boeken werden pas na zijn dood verscheept. Veel van zijn werk is eerst toen gepubliceerd;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Jean Le Rond d'Alembert\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean_Le_Rond_d%27Alembert\">Jean Le Rond d&#8217;Alembert<\/a> was een wiskundige en filosoof;<\/li>\n<li><a title=\"Claude Adrien Helv\u00e9tius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Claude_Adrien_Helv%C3%A9tius\">Claude Adrien Helv\u00e9tius<\/a> was een uitgesproken athe\u00efst; Frederik de Grote nam in dienst om de belastingen te hervormen.<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Baron d'Holbach\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Baron_d%27Holbach\">Baron d&#8217;Holbach<\/a> redigeerde de bijdragen in de <i>Encyclop\u00e9die<\/i> over de metallurgie, de geologie, de geneeskunde, de mineralogie en de chemie. Hij hield twee keer per week open huis, waar geleerden en schrijvers elkaar konden ontmoeten. In zijn <i>Essai sur les pr\u00e9jug\u00e9s<\/i> stelt hij dat volkeren zich zomaar laten uitbuiten, beroven en bereid zijn te vechten in zinloze oorlogen allereerst te verklaren is uit bijgeloof en onnozele gelovigheid, waardoor het denken van de mensen beneveld wordt met \u2018dwalingen\u2019 waardoor de grootste onderdrukker verandert in een \u2018godheid\u2019<sup id=\"cite_ref-27\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-27\">[27]<\/a><\/sup>.<\/li>\n<li><a title=\"Anne Robert Jacques Turgot\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anne_Robert_Jacques_Turgot\">Anne Robert Jacques Turgot<\/a> schreef verschillende artikelen voor de <i>Encyclop\u00e9die<\/i> en een pamflet waarin hij de religieuze tolerantie verdedigde. Als minister van Financi\u00ebn deed hij belangrijke voorstellen tot hervormingen, die werden weggestemd en aldus aanleiding vormden voor de Franse Revolutie;<\/li>\n<li><a title=\"Antoine Lavoisier\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Antoine_Lavoisier\">Antoine Lavoisier<\/a> was de vader van de moderne scheikunde;<\/li>\n<li><a title=\"Jacques Charles\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Charles\">Jacques Charles<\/a> was een natuurkundige die als de eerste mens de zon twee keer zag ondergaan, maar maakte nooit weer een vlucht in <a title=\"Luchtballon\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Luchtballon\">luchtballon<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jacques-Henri_Bernardin_de_Saint-Pierre\">Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre<\/a> was een Franse ingenieur, wereldreiziger, schrijver, botanicus, vegetari\u00ebr en professor <a class=\"mw-redirect\" title=\"Moraalfilosofie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Moraalfilosofie\">moraalfilosofie<\/a>. Bernardin was de belangrijkste vertegenwoordiger van Rousseaus idee\u00ebn; met zijn &#8220;<a title=\"Paul et Virginie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Paul_et_Virginie\">Paul et Virginie<\/a>&#8220;, waarin standsverschil, ongehuwd moederschap, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Voorzienigheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Voorzienigheid\">voorzienigheid<\/a> en slavernij werden behandeld, be\u00efnvloedde hij de romantische schrijvers van de negentiende eeuw;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Marquis de Condorcet\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Marquis_de_Condorcet\">Marquis de Condorcet<\/a> was de meest optimistische Verlichtingsfilosoof. Hij pleitte voor een liberale economie, vrij en gelijk publiek onderwijs, grondwettelijk recht, en gelijke rechten voor vrouwen en mensen van alle rassen. Zijn idee\u00ebn en geschriften hebben de Franse en de wereldpolitiek be\u00efnvloed en blijven invloedrijk tot aan de dag van vandaag;<\/li>\n<li><a title=\"Emmanuel Joseph Siey\u00e8s\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Emmanuel_Joseph_Siey%C3%A8s\">Emmanuel Joseph Siey\u00e8s<\/a> was een Franse <a title=\"Abb\u00e9\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Abb%C3%A9\">abb\u00e9<\/a>, politicus, grondwetspecialist en revolutionair;<\/li>\n<li><a title=\"Guillaume-Thomas Fran\u00e7ois Raynal\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Guillaume-Thomas_Fran%C3%A7ois_Raynal\">Abb\u00e9 Raynal<\/a> schreef samen met Diderot een van de meest gelezen boeken uit de late Verlichting over de handel met Oost- en West-Indi\u00eb. Het boek werd in 1770 gepubliceerd in Amsterdam. Tien jaar later werd het boek verboden en moest de schrijver zijn land ontvluchten;<\/li>\n<li>Ook de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Marquis de Sade\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Marquis_de_Sade\">Marquis de Sade<\/a> heeft de idee\u00ebn van de Verlichting gepropageerd in zijn pornografische werk;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Joseph-Alexandre-Victor Hupay de Fuveau (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Joseph-Alexandre-Victor_Hupay_de_Fuveau&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Joseph-Alexandre-Victor Hupay de Fuveau<\/a> was een schrijver en filosoof, die leefde in een commune, waar de idealen van de Verlichting in praktijk werden gebracht;<\/li>\n<li><a title=\"\u00c9tienne Bonnot de Condillac\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/%C3%89tienne_Bonnot_de_Condillac\">\u00c9tienne Bonnot de Condillac<\/a> was een filosoof, opvoeder en psycholoog, die zich bezighield met <a title=\"Kennistheorie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kennistheorie\">kennistheorie<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Engeland\" class=\"mw-headline\">Engeland<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg\/220px-John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg\/330px-John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f0\/John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg\/440px-John_Locke_by_Sir_Godfrey_Kneller%2C_Bt.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"271\" data-file-width=\"2400\" data-file-height=\"2951\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"John Locke (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke_%28filosoof%29\">John Locke<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg\/220px-Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg\/330px-Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/d\/d8\/Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg\/440px-Thomas_Hobbes_%28portrait%29.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"232\" data-file-width=\"1109\" data-file-height=\"1169\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Thomas Hobbes<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Thomas Hobbes\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Hobbes\">Thomas Hobbes<\/a> was een politiek filosoof en getuige van de <a title=\"Godsdienstoorlog\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Godsdienstoorlog\">godsdienstoorlogen<\/a>. Hij was een tijdgenoot van Descartes en Spinoza en legde de grondslag voor het priv\u00e9domein, waar de overheid niets te zeggen heeft. Hobbes vond dat de mens in de natuurstaat op voet van oorlog leefde en wetten hadden de samenleving er beter op gemaakt. De <a title=\"Oorlog van allen tegen allen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Oorlog_van_allen_tegen_allen\">Oorlog van allen tegen allen<\/a> kon enkel gestopt worden wanneer alle mensen vrijwillig via een <a title=\"Sociaal contract\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Sociaal_contract\">sociaal contract<\/a> hun vrijheid afstaan. Hobbes ontkende het bestaan van de menselijke <a title=\"Vrije wil\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vrije_wil\">vrije wil<\/a>. Volgens Diderot in zijn artikel in de <i>Encyclop\u00e9die<\/i> <sup id=\"cite_ref-28\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-28\">[28]<\/a><\/sup> was hij het tegendeel van Rousseau, die dacht dat de mens van nature goed is;<\/li>\n<li><a title=\"Robert Hooke\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Robert_Hooke\">Robert Hooke<\/a> was een natuurkundige en architect. Hij introduceerde de term &#8216;<a title=\"Cel (biologie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cel_%28biologie%29\">cel<\/a>&#8216; in de biologie na zijn <a title=\"Microscoop\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Microscoop\">microscopische<\/a> waarnemingen van <a title=\"Kurk (materiaal)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Kurk_%28materiaal%29\">kurkweefsel<\/a> en een theorie over de beweging van de planeten;<\/li>\n<li><a title=\"Isaac Newton\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Isaac_Newton\">Isaac Newton<\/a> (1643-1727) was een filosoof, natuurkundige, alchemist en theoloog. Newton beschreef onder andere de <a title=\"Gravitatiewet van Newton\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gravitatiewet_van_Newton\">zwaartekracht<\/a> en de drie <a title=\"Wetten van Newton\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wetten_van_Newton\">wetten van Newton<\/a>, waardoor hij de grondlegger van de <a title=\"Klassieke mechanica\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Klassieke_mechanica\">klassieke mechanica<\/a> werd. Hij ontwikkelde een theorie over kleuren, gebaseerd op het <a title=\"Prisma (optica)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Prisma_%28optica%29\">prisma<\/a>, dat van wit licht een zichtbaar spectrum maakt. Hij wordt beschouwd als de grootste geleerde in de hele <a title=\"Wetenschapsgeschiedenis\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Wetenschapsgeschiedenis\">geschiedenis van de wetenschap<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"John Toland (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Toland_%28filosoof%29\">John Toland<\/a> schreef honderden boeken, waarvan het merendeel is gewijd aan kritiek op kerkelijke instituten. Hij was een van de grondleggers van de <a title=\"Panthe\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Panthe%C3%AFsme\">natuurlijke godsdienst<\/a>. Het is onduidelijk in hoeverre dit <a title=\"De\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De%C3%AFsme\">de\u00efsme<\/a> is ontstaan uit een confrontatie met de klassieke <a class=\"mw-redirect\" title=\"Chinese filosofie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Chinese_filosofie\">Chinese filosofie<\/a>;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Anthony Ashley Cooper (3e graaf van Shaftesbury)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anthony_Ashley_Cooper_%283e_graaf_van_Shaftesbury%29\">Anthony Ashley Cooper<\/a> was op school een matige leerling, maar eenmaal op reis in het buitenland begon hij zich te ontwikkelen en voor van alles te interesseren. Hij was een tegenstander van religies, maar niet geheel areligieus. Lord Ashley woonde jarenlang in Rotterdam;<\/li>\n<li><a title=\"John Locke (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke_%28filosoof%29\">John Locke<\/a> was een lijfarts van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Lord Ashley\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lord_Ashley\">Lord Ashley<\/a> en politiek filosoof; woonde eveneens in Rotterdam. Hij gaf de achttiende eeuw de naam de Eeuw van de Rede;<\/li>\n<li><a title=\"Gilbert White\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gilbert_White\">Gilbert White<\/a>, natuurvorser en de eerste <a class=\"mw-redirect\" title=\"Ecoloog\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ecoloog\">ecoloog<\/a>. White observeerde en registreerde het weer, de stand van de gewassen, de trek van de vogels, het gedrag van zijn schildpad en de goudvissen in een kom van een gastheer. Zijn aantekeningen bevatten gedetailleerde gegevens over het klimaat en de veranderingen van planten en dieren onder de wisselende omstandigheden. White was geobsedeerd door de jaarlijkse aankomst en het vertrek van de zwaluwen, waarvoor hij nog geen verklaring had.<\/li>\n<li><a title=\"Jethro Tull (landbouwwetenschapper)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jethro_Tull_%28landbouwwetenschapper%29\">Jethro Tull<\/a> was een Engels landbouwwetenschapper voor de <a title=\"Industri\u00eble revolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Industri%C3%ABle_revolutie\">Industri\u00eble revolutie<\/a>. Hij wordt gezien als een van de eersten die de landbouw wetenschappelijk en empirisch benaderde.<\/li>\n<li><a title=\"Joseph Priestley\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Priestley\">Joseph Priestleys<\/a> natuurwetenschap was een integraal onderdeel van zijn theologie. Hij probeerde consequent om het <a title=\"Rationalisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Rationalisme\">rationalisme<\/a> van de Verlichting te fuseren met het christelijke <a title=\"The\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/The%C3%AFsme\">the\u00efsme<\/a>.<sup id=\"cite_ref-29\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-29\">[29]<\/a><\/sup> In zijn metafysische teksten probeerde Priestley om <a title=\"The\u00efsme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/The%C3%AFsme\">the\u00efsme<\/a>, <a title=\"Materialisme (filosofie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Materialisme_%28filosofie%29\">materialisme<\/a> en <a title=\"Determinisme (filosofie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Determinisme_%28filosofie%29\">determinisme<\/a> te combineren, een project dat wel &#8220;gedurfd en origineel&#8221; is genoemd.<sup id=\"cite_ref-Tap314_30-0\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-Tap314-30\">[30]<\/a><\/sup> Hij geloofde dat een goed begrip van de natuurlijke wereld de vooruitgang zou bevorderen en uiteindelijk zou leiden tot het <a class=\"mw-redirect\" title=\"Millennialisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Millennialisme\">Christelijke Millennium<\/a>.<sup id=\"cite_ref-Tap314_30-1\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-Tap314-30\">[30]<\/a><\/sup> Priestley geloofde sterk in de een vrije en open uitwisseling van idee\u00ebn. Hij bepleitte tolerantie en gelijke rechten voor <a title=\"Engelse dissenters\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Engelse_dissenters\">religieuze dissenters<\/a>.<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"James Burnett, Lord Monboddo\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/James_Burnett,_Lord_Monboddo\">James Burnett<\/a> was een filosoof en <a class=\"mw-redirect\" title=\"Lingu\u00efst\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lingu%C3%AFst\">lingu\u00efst<\/a>, die zich bezighield met de ontwikkeling van de eerste concepten van <a title=\"Evolutie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Evolutie\">evolutie<\/a>, en wordt gezien als de voorloper van het idee van het principe van de <a title=\"Natuurlijke selectie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurlijke_selectie\">natuurlijke selectie<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"Daniel Defoe\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Daniel_Defoe\">Daniel Defoe<\/a> schreef <i><a title=\"Robinson Crusoe\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Robinson_Crusoe\">Robinson Crusoe<\/a><\/i> over een &#8220;wilde&#8221; die geaccepteerd zou moeten worden zoals hij was. Het boek werd een van de meest gelezen en vertaalde werken. Voor <a title=\"Jean-Jacques Rousseau\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jean-Jacques_Rousseau\">Jean-Jacques Rousseau<\/a> was <i>Robinson Crusoe<\/i> het enige boek dat zijn pupil Emile mocht lezen.<\/li>\n<li><a title=\"George Berkeley\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/George_Berkeley\">George Berkeley<\/a> betoogde dat de natuur slechts opgevat kan worden als een stel tekens of symbolen die door de Schepper aan de mens ter ontcijfering wordt aangeboden;<\/li>\n<li><a title=\"Samuel Johnson (schrijver)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Samuel_Johnson_%28schrijver%29\">Samuel Johnson (schrijver)<\/a> was een Engelse <a class=\"mw-redirect\" title=\"Lexicograaf\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lexicograaf\">lexicograaf<\/a>, dichter, essayist en literatuurcriticus;<\/li>\n<li><a title=\"Samuel Richardson\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Samuel_Richardson\">Samuel Richardson<\/a> was een van de auteurs op de <a title=\"Index librorum prohibitorum\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Index_librorum_prohibitorum\">Index librorum prohibitorum<\/a>, een door de paus vastgestelde lijst van boeken die katholieken niet mochten lezen;<\/li>\n<li><a title=\"Edmund Burke\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Edmund_Burke\">Edmund Burke<\/a> was een Engels parlementslid en de grondlegger van het moderne <a title=\"Conservatisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Conservatisme\">conservatisme<\/a>. Hij bestreed de denkbeelden van de Verlichting en de Franse Revolutie;<\/li>\n<li><a title=\"Edward Gibbon\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Edward_Gibbon\">Edward Gibbon<\/a> was een historicus, die bekend werd vanwege zijn uitzonderlijke beschrijving van de ondergang van het Romeinse Rijk: <a title=\"The History of the Decline and Fall of the Roman Empire\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/The_History_of_the_Decline_and_Fall_of_the_Roman_Empire\">The History of the Decline and Fall of the Roman Empire<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"Mary Wollstonecraft\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Mary_Wollstonecraft\">Mary Wollstonecraft<\/a> was een schrijfster, filosofe en feministe. Ze werd gegrepen door de revolutionaire ontwikkelingen in Frankrijk en in 1792 vertrok ze naar Parijs om de Franse Revolutie van nabij mee te maken.<\/li>\n<li><a title=\"Joseph Addison\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Addison\">Joseph Addison<\/a> was een Engelse politicus, die bekendstond om zijn passie voor goed onderwijs. Dit liet hij onder meer blijken door het volgende citaat: <i>Wat beeldhouwwerk is voor een stuk marmer, dat is onderwijs voor de menselijke ziel.<\/i><\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Schotland\" class=\"mw-headline\">Schotland<\/span><\/h3>\n<ul>\n<li><a title=\"Francis Hutcheson\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Francis_Hutcheson\">Francis Hutcheson<\/a> baseerde zijn morele filosofie niet op de Bijbel, maar op de menselijke natuur;<\/li>\n<li><a title=\"Thomas Reid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Reid\">Thomas Reid<\/a> vond dat je de rede moest gebruiken om Gods openbaring uit te kunnen leggen;<\/li>\n<li><a title=\"Adam Ferguson\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adam_Ferguson\">Adam Ferguson<\/a> was een van de grondleggers van de sociologie;<\/li>\n<li><a title=\"David Hume\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/David_Hume\">David Hume<\/a> was een politiek filosoof. Hij vond dat absolutisme armoede in de hand werkte. Hume was een <a class=\"mw-redirect\" title=\"Agnosticus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Agnosticus\">agnosticus<\/a>, maar sloot niet uit dat er een God bestond. Al zijn boeken werden in 1761 door de paus verboden;<\/li>\n<li><a title=\"Adam Smith\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adam_Smith\">Adam Smith<\/a> was de vader van de moderne economie en samen met John Locke promotor van het <a class=\"mw-redirect\" title=\"Klassiek-liberalisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Klassiek-liberalisme\">klassiek-liberalisme<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"James Boswell\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/James_Boswell\">James Boswell<\/a> was een geniale dagboekschrijver, die de Corsicaanse onafhankelijkheidsstrijder <a title=\"Pasquale Paoli\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Pasquale_Paoli\">Pasquale Paoli<\/a> steunde;<\/li>\n<li><a title=\"Richard Price (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Richard_Price_%28filosoof%29\">Richard Price<\/a> steunde de Amerikaanse revolutie;<\/li>\n<li><a title=\"Joseph Black\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Joseph_Black\">Joseph Black<\/a> was een van grondleggers van de <a title=\"Atoomtheorie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Atoomtheorie\">atoomtheorie<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"James Hutton\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/James_Hutton\">James Hutton<\/a> ging in tegen het idee dat gesteenten waren ontstaan tijdens de <a title=\"Zondvloed\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Zondvloed\">zondvloed<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"John Playfair\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Playfair\">John Playfair<\/a> was een geoloog, die over de traagheid van de geologische processen publiceerde.<\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Duitsland\" class=\"mw-headline\">Duitsland<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/6\/6a\/Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg\/220px-Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/6\/6a\/Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/6\/6a\/Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"278\" data-file-width=\"316\" data-file-height=\"400\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Gottfried Wilhelm von Leibniz\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz\">Gottfried Wilhelm von Leibniz<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg\/220px-Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg\/330px-Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg\/440px-Immanuel_Kant_%28painted_portrait%29.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"317\" data-file-width=\"964\" data-file-height=\"1388\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Immanuel Kant\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Immanuel_Kant\">Immanuel Kant<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Oer-Weimarer_Musenhof.jpg\/220px-Oer-Weimarer_Musenhof.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Oer-Weimarer_Musenhof.jpg\/330px-Oer-Weimarer_Musenhof.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/5b\/Oer-Weimarer_Musenhof.jpg\/440px-Oer-Weimarer_Musenhof.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"170\" data-file-width=\"3168\" data-file-height=\"2448\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a class=\"mw-redirect\" title=\"Friedrich Schiller\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Schiller\">Schiller<\/a> is aan het voorlezen in een park buiten <a title=\"Weimar (Th\u00fcringen)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Weimar_%28Th%C3%BCringen%29\">Weimar<\/a>; <a title=\"Christoph Martin Wieland\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christoph_Martin_Wieland\">Wieland<\/a> en <a title=\"Johann Gottfried von Herder\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Gottfried_von_Herder\">Herder<\/a> zitten links, <a class=\"mw-redirect\" title=\"Johann Wolfgang Goethe\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Wolfgang_Goethe\">Goethe<\/a> staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/04\/Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg\/220px-Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/04\/Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg\/330px-Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/0\/04\/Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg\/440px-Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"121\" data-file-width=\"3786\" data-file-height=\"2084\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Een onderwijzer schrikt zijn leerlingen af door te wijzen op de <a title=\"Hel (mythologie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Hel_%28mythologie%29\">hel<\/a>, <a title=\"Satan\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Satan\">satan<\/a>, de <a class=\"mw-redirect\" title=\"Duivel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Duivel\">duivel<\/a> en <a title=\"Adam en Eva\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adam_en_Eva\">Adam en Eva<\/a>. Gravure door <a class=\"new\" title=\"Daniel Niclaus Chodewiecki (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Daniel_Niclaus_Chodewiecki&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Daniel Niclaus Chodewiecki<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Gottfried Wilhelm Leibniz\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gottfried_Wilhelm_Leibniz\">Gottfried Wilhelm Leibniz<\/a> was een wiskundige, filosoof, logicus, natuurkundige, historicus, rechtsgeleerde en diplomaat. Hij liep ver vooruit op zijn tijdgenoten en zag als een van de eersten het belang in van de theorie van Newton. Hij was een voorstander van de gematigde vorm van Verlichting en streefde zijn hele leven naar harmonie op zo veel mogelijk fronten. Hij trachtte zo veel mogelijk wetenschappers tot samenwerking te bewegen en ondernam pogingen om alle christelijke kerken nader tot elkaar te brengen;<\/li>\n<li><a title=\"Christian Thomasius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Thomasius\">Christian Thomasius<\/a> droeg door zijn pleidooi voor een <a title=\"Humanisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Humanisme\">humaan<\/a> <a title=\"Strafrecht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Strafrecht\">strafrecht<\/a> wezenlijk bij aan de afschaffing van de <a title=\"Europese heksenvervolging\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Europese_heksenvervolging\">heksenprocessen<\/a> in Duitsland; schreef voor alle standen en beide geslachten;<\/li>\n<li><a title=\"Christian Wolff (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christian_Wolff_%28filosoof%29\">Christian Wolff<\/a> publiceerde over de filosofie van <a title=\"Confucius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Confucius\">Confucius<\/a> en vergeleek hem met Mozes, Christus en Mohammed; hij werd daarvoor in 1723 verbannen, maar in 1740 gerehabiliteerd. Hij was voorstander van de meer gematigde Verlichting;<\/li>\n<li><a title=\"Johann Gottfried von Herder\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Gottfried_von_Herder\">Johann Gottfried von Herder<\/a> leverde recensies voor het tijdschrift de <i>Allgemeine Deutsche Bibliothek<\/i>, maar werd een van de grondleggers van de Duitse Romantiek, die kritiek uitoefende op de Verlichting;<\/li>\n<li><a title=\"Immanuel Kant\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Immanuel_Kant\">Immanuel Kant<\/a> hield zich, net als vele andere filosofen voor hem, bezig met de vraag of filosofie even verklarend kon zijn als theologie voorheen; hij geldt als grondlegger van de moderne filosofie en behoort tot de late Verlichting. Kant was een van de eersten die zijn (weliswaar foutieve) gedachten over de oorzaken van de <a title=\"Aardbeving\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Aardbeving\">aardbeving<\/a> op papier zetten;<\/li>\n<li><a title=\"Thomas Abbt\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Abbt\">Thomas Abbt<\/a> werkte aan de popularisering van de filosofie;<\/li>\n<li><a title=\"Moses Mendelssohn\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Moses_Mendelssohn\">Moses Mendelssohn<\/a> pleitte voor <a title=\"Scheiding van kerk en staat\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Scheiding_van_kerk_en_staat\">scheiding van kerk en staat<\/a>; stond model voor <i>Nathan de Wijze<\/i>; woordvoerder van de <a title=\"Haskala\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Haskala\">Haskala<\/a>, de joodse vorm van de Verlichting;<\/li>\n<li><a title=\"Christoph Martin Wieland\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Christoph_Martin_Wieland\">Christoph Martin Wieland<\/a> was een romanschrijver en vertaler van <a class=\"mw-redirect\" title=\"Shakespeare\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Shakespeare\">Shakespeare<\/a>; hij zocht naar een evenwicht tussen religie en wetenschap, tussen ernst en lichtzinnigheid, en tussen morele plicht en levensgenieten;<\/li>\n<li><a title=\"Gotthold Ephraim Lessing\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gotthold_Ephraim_Lessing\">Gotthold Ephraim Lessing<\/a> was een schrijver van toneelstukken, o.a. <i>Nathan de Wijze<\/i>. Zijn werk stond in het teken van de religieuze tolerantie en hij wees fanatisme en onverdraagzaamheid af;<\/li>\n<li><a title=\"Johann Winckelmann\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Winckelmann\">Johann Winckelmann<\/a> was de grondlegger van de (klassieke) archeologie vanwege zijn studies over klassieke kunst (m.n. over de ontdekkingen in <a class=\"mw-redirect\" title=\"Herculaneum (Oudheid)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Herculaneum_%28Oudheid%29\">Herculaneum<\/a>);<\/li>\n<li><a title=\"Johann Christoph Gottsched\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Christoph_Gottsched\">Johann Christoph Gottsched<\/a> hervormde het Duitse theaterwezen;<\/li>\n<li><a title=\"Adam Weishaupt\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Adam_Weishaupt\">Adam Weishaupt<\/a> (1748\u20131830) pleitte voor het afschaffen van alle georganiseerde religies en alle staten;<\/li>\n<li><a title=\"Georg Christoph Lichtenberg\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Georg_Christoph_Lichtenberg\">Georg Christoph Lichtenberg<\/a> was de eerste Duitse hoogleraar <a title=\"Experimentele natuurkunde\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Experimentele_natuurkunde\">experimentele natuurkunde<\/a>. Hij perfectioneerde wat hij noemde de <a title=\"Bliksemafleider\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bliksemafleider\">angstafleider<\/a>. Lichtenberg schreef op een luchtiger wijze over de Verlichting dan de meeste Duitse filosofen;<\/li>\n<li><a title=\"Friedrich Melchior Grimm\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Friedrich_Melchior_Grimm\">Friedrich Melchior Grimm<\/a> was een schrijver en diplomaat, die voor de Franse <i>Encyclop\u00e9die<\/i> artikelen leverde over muziek en verschillende vorstenhoven inlichtte over het intellectuele leven in Parijs;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Christian Felix Wei\u00dfe (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Christian_Felix_Wei%C3%9Fe&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Christian Felix Wei\u00dfe<\/a> was een pedagoog uit de Verlichting en schreef jeugd- en kinderboeken;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Friedrich Nicolai (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Friedrich_Nicolai&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Friedrich Nicolai<\/a> was een uitgever (het tijdschrift <i>Allgemeine Deutsche Bibliothek<\/i>);<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Christian Garve (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Christian_Garve&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Christian Garve<\/a> behoort evenals Kant, zijn tegenstander, tot de late Verlichting.<\/li>\n<\/ul>\n<h3><span id=\"Overige\" class=\"mw-headline\">Overige<\/span><\/h3>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Benoit_XIV.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f9\/Benoit_XIV.jpg\/220px-Benoit_XIV.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f9\/Benoit_XIV.jpg\/330px-Benoit_XIV.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f9\/Benoit_XIV.jpg\/440px-Benoit_XIV.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"254\" data-file-width=\"1709\" data-file-height=\"1975\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Paus Benedictus XIV. <a title=\"Voltaire\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Voltaire\">Voltaire<\/a> droeg zijn toneelstuk <i>Mahomet<\/i> aan hem op<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<dl>\n<dt>Verenigde Staten<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a title=\"William Penn\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/William_Penn\">William Penn<\/a> stelde een handvest op waarin de vrijheid van de Amerikaanse kolonisten werd vastgelegd, evenals het recht op een eerlijke berechting, vrije verkiezingen en godsdienstvrijheid;<\/li>\n<li><a title=\"Benjamin Franklin\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Benjamin_Franklin\">Benjamin Franklin<\/a> (1706\u20131790) gaf de belangrijkste krant uit in de Amerikaanse kolonie en richtte een boekenuitleen op; hij is het bekendst als medeopsteller van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring (1776);<\/li>\n<li><a title=\"Thomas Paine\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Paine\">Thomas Paine<\/a> schreef <i><a title=\"The Age of Reason\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/The_Age_of_Reason\">The Age of Reason<\/a><\/i>, een aanval op de georganiseerde religie. Hij verwierp de Bijbel, onder andere omdat hij veel van het bloedvergieten in de Bijbel niet moreel gerechtvaardigd vond;<\/li>\n<li><a title=\"Thomas Jefferson\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Thomas_Jefferson\">Thomas Jefferson<\/a> ontwierp de grondslagen van de VS: &#8216;alle mensen zijn gelijk geschapen&#8217;, volkssoevereiniteit, het recht op verzet tegen de overheid wanneer die zichzelf niet aan de wet zou houden, en het &#8216;natuurlijke&#8217; recht op individuele vrijheid, leven en &#8216;the pursuit of happiness&#8217;, het nastreven van geluk. Deze basiswaarden had hij voor een deel opgedaan uit geschriften van de Engelse liberale Verlichtingsfilosoof <a title=\"John Locke (filosoof)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/John_Locke_%28filosoof%29\">John Locke<\/a>, bij wie hij het principe &#8216;<a title=\"Natuurrecht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Natuurrecht\">natuurrecht<\/a>&#8216; vond.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Rusland<\/dt>\n<\/dl>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg\/220px-Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b3\/Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg\/330px-Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/b\/b3\/Boris_Chorikov_-_Elizabeth_and_Lomonosov.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"256\" data-file-width=\"413\" data-file-height=\"480\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Elisabeth van Rusland\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Elisabeth_van_Rusland\">Elisabeth van Rusland<\/a> en Lomonosov<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a title=\"Antiochus Kantemir\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Antiochus_Kantemir\">Antiochus Kantemir<\/a> vertaalde een boek van <a title=\"Bernard le Bovier de Fontenelle\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Bernard_le_Bovier_de_Fontenelle\">Fontenelle<\/a> in het Russisch over de theorie\u00ebn van Copernicus, Kepler, Galilei en Descartes, uitgelegd aan vrouwen. Het werd vanwege de censuur in 1740 gedeeltelijk uitgegeven;<\/li>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Mikhail Lomonosov\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Mikhail_Lomonosov\">Mikhail Lomonosov<\/a> was een veelzijdig Russisch geleerde en schrijver;<\/li>\n<li><a title=\"Aleksandr Radisjtsjev\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Aleksandr_Radisjtsjev\">Aleksandr Radisjtsjev<\/a> stelde de Russische verhoudingen onder <a class=\"mw-redirect\" title=\"Catharina de Grote\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Catharina_de_Grote\">Catharina de Grote<\/a> aan de kaak;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Ekaterina Dashkova (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Ekaterina_Dashkova&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Ekaterina Dashkova<\/a> was het hoofd van de <a title=\"Russische Academie van Wetenschappen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Russische_Academie_van_Wetenschappen\">Russische Academie van Wetenschappen<\/a>;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Mikhailo Shcherbatov (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Mikhailo_Shcherbatov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Mikhailo Shcherbatov<\/a> was een exponent van de Russische Verlichting;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Nikolay Novikov (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Nikolay_Novikov&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Nikolay Novikov<\/a> (1744\u20131818) was een Russische schrijver, filantroop en uitgever.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Itali\u00eb<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a title=\"Francesco Algarotti\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Francesco_Algarotti\">Francesco Algarotti<\/a> schreef een boek over de theorie van Newton, uitgelegd voor vrouwen;<\/li>\n<li><a title=\"Cesare Beccaria\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cesare_Beccaria\">Cesare Beccaria<\/a> (1738-1794), politicus en strafrechtdeskundige; pleitte voor afschaffing van de <a title=\"Doodstraf\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Doodstraf\">doodstraf<\/a>;<\/li>\n<li><a title=\"Paus Benedictus XIV\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Paus_Benedictus_XIV\">Paus Benedictus XIV<\/a> was de eerste paus die het huwelijk tussen protestanten en katholieken erkende;<\/li>\n<li><a title=\"Giambattista Vico\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Giambattista_Vico\">Giambattista Vico<\/a> was een geschiedschrijver, die over de opkomst en neergang van beschavingen publiceerde; grondlegger van de <a title=\"Cultuurwetenschappen\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cultuurwetenschappen\">cultuurwetenschappen<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Spanje<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a class=\"new\" title=\"Benito Jer\u00f3nimo Feij\u00f3o y Montenegro (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Benito_Jer%C3%B3nimo_Feij%C3%B3o_y_Montenegro&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Benito Jer\u00f3nimo Feij\u00f3o y Montenegro<\/a> (1676\u20131764) was een voorloper van de Spaanse Verlichting;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Gaspar Melchor de Jovellanos (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Gaspar_Melchor_de_Jovellanos&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Gaspar Melchor de Jovellanos<\/a>, prominent staatsman;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Leandro Fern\u00e1ndez de Morat\u00edn (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Leandro_Fern%C3%A1ndez_de_Morat%C3%ADn&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Leandro Fern\u00e1ndez de Morat\u00edn<\/a> (1760\u20131828), toneelschrijver.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Zweden<\/dt>\n<\/dl>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/56\/Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg\/220px-Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/56\/Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg\/330px-Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/5\/56\/Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg\/440px-Carolus_Linnaeus_by_Hendrik_Hollander_1853.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"307\" data-file-width=\"1498\" data-file-height=\"2091\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Linnaeus in <a title=\"Lapland\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Lapland\">Lapse kledij<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li><a class=\"mw-redirect\" title=\"Carl Linnaeus\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Carl_Linnaeus\">Carl Linnaeus<\/a>, botanicus;<\/li>\n<li><a title=\"Emanuel Swedenborg\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Emanuel_Swedenborg\">Emanuel Swedenborg<\/a> (1688\u20131772) was de eerste die voorstelde het <a title=\"Metriek stelsel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Metriek_stelsel\">metriek stelsel<\/a> in te voeren in heel Europa;<\/li>\n<li><a title=\"Anders Celsius\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Anders_Celsius\">Anders Celsius<\/a> is het bekendst vanwege de Celsius-temperatuurschaal, die hij in 1742 invoerde.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Polen<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a title=\"Ignacy Krasicki\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Ignacy_Krasicki\">Ignacy Krasicki<\/a> (1735\u20131801) was een dichter en vertaler. Van hem is de bekende zin <i>Het is beter van mening te verschillen in vrijheid dan akkoord te zijn achter de tralies<\/i>;<\/li>\n<li><a class=\"new\" title=\"Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Hugo_Ko%C5%82%C5%82%C4%85taj&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj<\/a> (1750\u20131812), Polen.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Denemarken<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a title=\"Johann Friedrich Struensee\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Friedrich_Struensee\">Johann Friedrich Struensee<\/a> zette zich met name in voor de ongehuwde moeders en hun kinderen, en voor de vaccinatie tegen pokken.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Portugal<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a class=\"new\" title=\"Sebasti\u00e3o de Melo, Marquis van Pombal (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Sebasti%C3%A3o_de_Melo,_Marquis_van_Pombal&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Sebasti\u00e3o de Melo, Marquis van Pombal<\/a> (1699-1782) werkte als diplomaat in Engeland en Oostenrijk. Hij hervormde het land en hief de orde van de <a title=\"Jezu\u00efeten\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jezu%C3%AFeten\">jezu\u00efeten<\/a> op, maar verbood de publicatie van boeken van Spinoza.<\/li>\n<\/ul>\n<dl>\n<dt>Zwitserland<\/dt>\n<\/dl>\n<ul>\n<li><a title=\"Albrecht von Haller\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Albrecht_von_Haller\">Albrecht von Haller<\/a> was een arts, botanicus en dichter;<\/li>\n<li><a title=\"Johann Samuel K\u00f6nig\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Samuel_K%C3%B6nig\">Johann Samuel K\u00f6nig<\/a> werd na zijn verbanning uit Bern hoogleraar aan de hogeschool van Franeker.<\/li>\n<li><a title=\"Johann Kaspar Lavater\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Johann_Kaspar_Lavater\">Johann Kaspar Lavater<\/a> schreef een dubieus boek over <a class=\"mw-redirect\" title=\"Fysiognomie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Fysiognomie\">fysiognomie<\/a>.<\/li>\n<\/ul>\n<h2><span id=\"Late_Verlichting_en_Kant\" class=\"mw-headline\">Late Verlichting en Kant<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tleft\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png\/220px-KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png\/330px-KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/f\/f3\/KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png\/440px-KantWasIstAufkl%C3%A4rung.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"298\" data-file-width=\"808\" data-file-height=\"1096\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\">Habe Muth, dich deines eigenen Verstandes zu bedienen! Uit het pamflet <i>Wat is Verlichting?<\/i> van <a title=\"Immanuel Kant\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Immanuel_Kant\">Immanuel Kant<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>De drie <i>Kritieken<\/i> van de Duitse verlichtingsfilosoof en laatste <a title=\"Universalisme (theologie)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Universalisme_%28theologie%29\">universalist<\/a>, <a title=\"Immanuel Kant\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Immanuel_Kant\">Kant<\/a>, gelden vanwege hun intellectuele diepgang als een mijlpaal in de westerse wijsbegeerte. Zijn meest toegankelijke tekst is het pamflet &#8220;<i><a title=\"Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl\u00e4rung?\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Beantwortung_der_Frage:_Was_ist_Aufkl%C3%A4rung%3F\">Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl\u00e4rung?<\/a><\/i>&#8221; (<i>De beantwoording van de vraag: wat is de verlichting?<\/i>) uit <a title=\"1784\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/1784\">1784<\/a>. Het was zijn bijdrage aan een <a title=\"Prijsvraag\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Prijsvraag\">prijsvraag<\/a>. Uit dat werk komt de bekendste definitie van de verlichting. Kant zegt:<\/p>\n<dl>\n<dd>&#8220;<i>Aufkl\u00e4rung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbstverschuldeten Unm\u00fcndigkeit. Unm\u00fcndigkeit ist das Unverm\u00f6gen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen.<\/i>&#8220;<\/dd>\n<\/dl>\n<dl>\n<dd>(Verlichting is het uittreden van de mens uit de onmondigheid die hij aan zichzelf te wijten heeft. Onmondigheid is het onvermogen zich van zijn verstand te bedienen zonder de leiding van de ander.) <sup id=\"cite_ref-31\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-31\">[31]<\/a><\/sup><\/dd>\n<\/dl>\n<p>Deze onmondigheid is geen gebrek aan verstand, maar aan een gebrek aan moed en vastberadenheid en het blind vasthouden aan overgeleverde waarden.<\/p>\n<p>De <a class=\"new\" title=\"Zinspreuk (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Zinspreuk&amp;action=edit&amp;redlink=1\">zinspreuk<\/a> van de verlichting is &#8216;<a title=\"Sapere aude\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Sapere_aude\">Sapere aude<\/a>: <b>Durf je van je eigen verstand te bedienen<\/b> <sup id=\"cite_ref-32\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-32\">[32]<\/a><\/sup>, maar je moest volgens Immanuel Kant, bij het nadenken over alles en bediscussi\u00ebren van ieder denkbaar onderwerp, <a title=\"Gehoorzaamheid\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Gehoorzaamheid\">gehoorzaamheid<\/a> niet uit het oog verliezen.<\/p>\n<h2><span id=\"Kritiek\" class=\"mw-headline\">Kritiek<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png\/220px-AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png\/330px-AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/c\/c3\/AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png\/440px-AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"144\" data-file-width=\"1067\" data-file-height=\"696\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"Max Horkheimer\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Max_Horkheimer\">Max Horkheimer<\/a> (links vooraan) en <a title=\"Theodor Adorno\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Theodor_Adorno\">Theodor Adorno<\/a> (rechts vooraan) in 1965.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Zowel in de achttiende, negentiende als twintigste eeuw kwam er fundamentele kritiek. Sommigen hanteren begrippen zoals <i>contraverlichting<\/i> of <i>tegenverlichting<\/i> om de kritiek onder een noemer te brengen. Het <a title=\"Conservatisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Conservatisme\">conservatisme<\/a> en de <a title=\"Romantiek (stroming)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Romantiek_%28stroming%29\">romantiek<\/a> zijn vroege reacties. In de twintigste eeuw bekritiseerde <a title=\"Louis-Ferdinand C\u00e9line\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Louis-Ferdinand_C%C3%A9line\">Louis-Ferdinand C\u00e9line<\/a> in zijn <i><a title=\"Reis naar het einde van de nacht\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Reis_naar_het_einde_van_de_nacht\">Reis naar het einde van de nacht<\/a><\/i> de vooruitgangsgedachte. <a title=\"Max Horkheimer\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Max_Horkheimer\">Max Horkheimer<\/a> en <a title=\"Theodor Adorno\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Theodor_Adorno\">Theodor Adorno<\/a> deden dit met hun <i><a title=\"De dialectiek van de Verlichting\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De_dialectiek_van_de_Verlichting\">De dialectiek van de Verlichting<\/a>.<\/i> Recenter positioneert het <a title=\"Postmodernisme\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Postmodernisme\">postmodernisme<\/a> zich tegenover de Verlichting en verwerpt radicaal de zekere kennis in de wetenschap, de moraal, de politiek en religie en de daarop gebaseerde hoop.<\/p>\n<ul>\n<li>Verlichtingsdenkers gaan uit van de redelijke vermogens van de mens, dat kennis op te bouwen is en dat handelen op basis hiervan vooruitgang brengt. Tradities en instituties worden daarom geactualiseerd en dreigen zo te verdwijnen.<\/li>\n<li>De kritiek gaat ervan uit dat de rede en het kenvermogen van de mens beperkt is. Ingrijpen in de maatschappelijke werkelijkheid blijft dus moeilijk en kan aldus gevaarlijk zijn.<\/li>\n<li>De Verlichting en de moderne wetenschap persen mensen in een keurslijf en leiden tot nieuwe vormen van onvrijheid en onderwerping.<\/li>\n<li>Het idee dat de moderne wetenschappelijke kennis tot doorzichtigheid en beheersbaarheid van de maatschappij leidt, is volgens de kritiek niet juist. Rede, kennis en rationaliteit leiden tot vooruitgang op het wetenschappelijke en technische vlak en niet in de moraal, de politiek en het mens-zijn.<\/li>\n<\/ul>\n<h2><span id=\"Literatuur\" class=\"mw-headline\">Literatuur<\/span><\/h2>\n<div class=\"thumb tright\">\n<div class=\"thumbinner\">\n<p><a class=\"image\" href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"thumbimage\" src=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b9\/Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg\/220px-Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg\" srcset=\"\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b9\/Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg\/330px-Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg 1.5x, \/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/b\/b9\/Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg\/440px-Goya-El_sue%C3%B1o_de_la_raz%C3%B3n.jpg 2x\" alt=\"\" width=\"220\" height=\"329\" data-file-width=\"631\" data-file-height=\"944\" \/><\/a><\/p>\n<div class=\"thumbcaption\"><a title=\"De slaap van de rede brengt monsters voort\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/De_slaap_van_de_rede_brengt_monsters_voort\">De slaap van de rede brengt monsters voort<\/a>, het bekendste werk uit de Los Caprichos door <a class=\"mw-redirect\" title=\"Francisco de Goya\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Francisco_de_Goya\">Francisco de Goya<\/a>.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<ul>\n<li>Paul Hazard (1990). <i>Crisis in het Europese denken<\/i>. Europa op de drempel van de Verlichting 1680-1715. Amsterdam: Agon.<\/li>\n<li>Ulrich im Hof (1994). <i>Europa en de Verlichting<\/i>. Europese contouren onder redactie van <a title=\"Jacques Le Goff\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jacques_Le_Goff\">Jacques Le Goff<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"Jonathan Israel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Israel\">Jonathan Israel<\/a> (2001). <i>Enlightenment Contested. Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670-1752<\/i>. Oxford: University Press.<\/li>\n<li><a title=\"Jonathan Israel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Israel\">Jonathan Israel<\/a> (2005). <i>Radicale Verlichting<\/i>. Franeker: Van Wijnen.<\/li>\n<li><a title=\"Jonathan Israel\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Jonathan_Israel\">Jonathan Israel<\/a> (2011). <i>Revolutie van het denken<\/i> <small>Radicale verlichting en de wortels van onze Democratie<\/small>. Franeker: Van Wijnen.<\/li>\n<li>Het licht der rede. De Verlichting in brieven, essays en verhalen. Samengesteld en ingeleid door <a title=\"Cyrille Offermans\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cyrille_Offermans\">Cyrille Offermans<\/a>.<\/li>\n<li><a title=\"Carel Peeters\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Carel_Peeters\">Carel Peeters<\/a> (2008). <i>Gevoelige idee\u00ebn; over de andere Verlichting<\/i>. Amsterdam: De Harmonie.<\/li>\n<li>David Sorkin (2008). <i>The Religious Enlightenment. Protestants, Jews and Catholics from London to Vienna<\/i>. Princeton: University Press.<\/li>\n<li>Claire Carlysles artikelen in <i>The Guardian<\/i><sup id=\"cite_ref-33\" class=\"reference\"><a href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;printable=yes#cite_note-33\">[33]<\/a><\/sup><\/li>\n<\/ul>\n<h2><span id=\"Externe_links\" class=\"mw-headline\">Externe links<\/span><\/h2>\n<ul>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/gutenberg.spiegel.de\/kant\/aufklae\/aufkl001.htm\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">&#8220;Beantwoording van de vraag: wat is verlichting?&#8221;<\/a> (Immanuel Kant, originele (Duitse) tekst)<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.english.upenn.edu\/%7Emgamer\/Etexts\/kant.html\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">&#8220;Beantwoording van de vraag: wat is Verlichting?&#8221;<\/a> (Immanuel Kant, Vertaling in het Engels)<\/li>\n<li><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/diderot.alembert.free.fr\/\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">De encyclop\u00e9die van Diderot online<\/a><\/li>\n<li>Website <a title=\"Vrijmetselarij\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Vrijmetselarij\">vrijmetselarij<\/a> <a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.aqua-antwerpen.be\/verlichting.html\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Aantekeningen over Licht en Verlichting<\/a><\/li>\n<li>Website vrijmetselarij <a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.aqua-antwerpen.be\/licht.html\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Verlichting met en zonder kapitaal<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<table class=\"toccolours\">\n<tbody>\n<tr>\n<td><b>Bronnen, noten en\/of referenties<\/b><\/p>\n<h2><span id=\"Referenties\" class=\"mw-headline\">Referenties<\/span><\/h2>\n<div>\n<ol class=\"references\">\n<li id=\"cite_note-1\"><span class=\"reference-text\">Introductie bij een oosterse speurdersnovelle van de hand van Voltaire <i>De hond en het paard.<\/i> (1980)<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-2\"><span class=\"reference-text\">Encyclopaedia Britannica, <a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.britannica.com\/EBchecked\/topic\/188441\/Enlightenment\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Enlightenment<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-3\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/www.protestant.nl\/encyclopedie\/themas\/filosofie\/verlichting\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/www.protestant.nl\/encyclopedie\/themas\/filosofie\/verlichting<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-4\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/martinfrost.ws\/htmlfiles\/enlightenment_age.html\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/martinfrost.ws\/htmlfiles\/enlightenment_age.html<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-5\"><span class=\"reference-text\">Stephen Toulmin, <a class=\"external text\" href=\"http:\/\/books.google.nl\/books?hl=nl&amp;id=6bYgQ26xGXMC&amp;pg=PR9\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Cosmopolis: the hidden agenda of modernity<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-6\"><span class=\"reference-text\">Clark, G. (1959) De zeventiende eeuw, p. 227.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-7\"><span class=\"reference-text\">Clark, G. (1959) De zeventiende eeuw, p. 229.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-8\"><span class=\"reference-text\">Kennismaking met vreemd gedachtegoed was daarbij niet echt nodig en zijn volgelingen, de cartesianen, hadden weinig belangstelling voor vreemde culturen. In: Leibniz. Over de Natuurlijke Theologie van de Chinezen, p. 42. Vertaald en ingeleid door <a title=\"Karel van der Leeuw\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Karel_van_der_Leeuw\">Karel L. van der Leeuw<\/a> (2006).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-9\"><span class=\"reference-text\">Vries, M. de (2001) Beschaven! Letterkundige genootschappen in Nederland 1750-1800, p. 157.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-10\"><span class=\"reference-text\">Vries, M. de (2001) Beschaven! Letterkundige genootschappen in Nederland 1750-1800, p. 314.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-11\"><span class=\"reference-text\">Vries, M. de (2001) Beschaven! Letterkundige genootschappen in Nederland 1750-1800, p. 158.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-12\"><span class=\"reference-text\">Nicholas Dew, <i>Orientalism in Louis XIV&#8217;s France<\/i>. Oxford: Oxford University Press, 2009 (<a class=\"internal mw-magiclink-isbn\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Speciaal:Boekbronnen\/9780199234844\">ISBN 978-0199234844<\/a>), pp. 205-233.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-13\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"new\" title=\"Antoine Galland (de pagina bestaat niet)\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Antoine_Galland&amp;action=edit&amp;redlink=1\">Antoine Galland<\/a> had een aantal verhalen toegevoegd die niet in het origineel voorkomen.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-14\"><span class=\"reference-text\">Het licht der rede. De Verlichting in brieven, essays en verhalen, p. 26. Samengesteld en ingeleid door <a title=\"Cyrille Offermans\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Cyrille_Offermans\">Cyrille Offermans<\/a>.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-15\"><span class=\"reference-text\">J.H. Plumb (1975) England in the Eighteenth Century, p. 30.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-16\"><span class=\"reference-text\">Pierre Bayle. Over Spinoza, p. 23. Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis. 2006.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-17\"><span class=\"reference-text\">Israel, J. (2001) p. 171<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-18\"><span class=\"reference-text\">Vries, M. de (2001) Beschaven! Letterkundige genootschappen in Nederland 1750-1800, p. 317.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-19\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/www.felix-en-sofie.nl\/boeken\/726\/carel-peeters--gevoelige-ideeen\/\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/www.felix-en-sofie.nl\/boeken\/726\/carel-peeters&#8211;gevoelige-ideeen\/<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-20\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/www.guardian.co.uk\/commentisfree\/belief\/2011\/feb\/07\/spinoza-philosophy-god-world\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/www.guardian.co.uk\/commentisfree\/belief\/2011\/feb\/07\/spinoza-philosophy-god-world<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-21\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/www.guardian.co.uk\/commentisfree\/belief\/2011\/mar\/21\/spinoza-ethics-of-the-self?INTCMP=SRCH\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/www.guardian.co.uk\/commentisfree\/belief\/2011\/mar\/21\/spinoza-ethics-of-the-self?INTCMP=SRCH<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-22\"><span class=\"reference-text\">Leibniz. Over de Natuurlijke Theologie van de Chinezen, p. 40. Vertaald en ingeleid door Karel L. van der Leeuw (2006).<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-23\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"http:\/\/www.kennislink.nl\/publicaties\/ras-als-duikelaar\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Ras als duikelaar<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-24\"><span class=\"reference-text\">Voltaire (1767) <i>De Argeloze. Een ware geschiedenis ontleend aan de geschriften van pater Quesnel<\/i><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-25\"><span class=\"reference-text\"><a title=\"R.F. Beerling\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/R.F._Beerling\">Beerling, R.F.<\/a> (1977) Het cultuurprotest van Jean-Jacques Rousseau. Studies over het thema pathos en nostalgie, p. 10.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-26\"><span class=\"reference-text\">Het licht der rede. De Verlichting in brieven, essays en verhalen, p. 260-261. Samengesteld en ingeleid door Cyrille Offermans.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-27\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external text\" href=\"https:\/\/books.google.nl\/books?id=y-sFAAAAQAAJ&amp;hl=nl&amp;pg=PA26#v=onepage&amp;q&amp;f=false\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">Baron d\u2019Holbach, Essai sur les pr\u00e9jug\u00e9s, p. 26.<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-28\"><span class=\"reference-text\">Het licht der rede. De Verlichting in brieven, essays en verhalen, p. 186-187. Samengesteld en ingeleid door Cyrille Offermans.<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-29\"><span class=\"reference-text\">Tapper, 10<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-Tap314-30\"><span class=\"reference-text\">Tapper, 314<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-31\"><span class=\"reference-text\">Immanuel Kant: &#8216;Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl\u00e4rung?&#8217; Essay uit 1784<\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-32\"><span class=\"reference-text\">Arnold Heumakers in de NRC <a class=\"external text\" href=\"http:\/\/retro.nrc.nl\/W2\/Nieuws\/2000\/11\/03\/Vp\/bk2.html\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">De Verlichting driemaal doorgelicht<\/a><\/span><\/li>\n<li id=\"cite_note-33\"><span class=\"reference-text\"><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/amsterdamsespinozakring.nl\/literatuur\/artikelen-en-lezingen\/367-artikelen-clare-carlisle-in-the-guardian\" target=\"_blank\" rel=\"nofollow\">http:\/\/amsterdamsespinozakring.nl\/literatuur\/artikelen-en-lezingen\/367-artikelen-clare-carlisle-in-the-guardian<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<div class=\"printfooter\">Overgenomen van &#8220;<a dir=\"ltr\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_%28stroming%29&amp;oldid=47029453\">https:\/\/nl.wikipedia.org\/w\/index.php?title=Verlichting_(stroming)&amp;oldid=47029453<\/a>&#8220;<\/div>\n<div id=\"catlinks\" class=\"catlinks\" data-mw=\"interface\">\n<div id=\"mw-normal-catlinks\" class=\"mw-normal-catlinks\">\n<p><a title=\"Categorie:Alles\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Categorie:Alles\">Categorie\u00ebn<\/a>:<\/p>\n<ul>\n<li><a title=\" \" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Categorie:De_verlichting\">De verlichting<\/a><\/li>\n<li><a title=\"Categorie:Politieke filosofie\" href=\"https:\/\/nl.wikipedia.org\/wiki\/Categorie:Politieke_filosofie\">Politieke filosofie<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"visualClear\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div id=\"footer\">\n<ul id=\"footer-info\">\n<li id=\"footer-info-lastmod\">Deze pagina is het laatst bewerkt op 3 jul 2016 om 17:59.<\/li>\n<li id=\"footer-info-copyright\">De tekst is beschikbaar onder de licentie <a href=\"http:\/\/creativecommons.org\/licenses\/by-sa\/3.0\/deed.nl\">Creative Commons Naamsvermelding\/Gelijk delen<\/a>, er kunnen aanvullende voorwaarden van toepassing zijn. Zie de <a href=\"https:\/\/wikimediafoundation.org\/wiki\/Gebruiksvoorwaarden\">gebruiksvoorwaarden<\/a> voor meer informatie.<br \/>\nWikipedia\u00ae is een geregistreerd handelsmerk van de <a href=\"http:\/\/www.wikimediafoundation.org\">Wikimedia Foundation, Inc.<\/a>, een organisatie zonder winstoogmerk.<\/li>\n<\/ul>\n<div><\/div>\n<\/div>\n<div class='footnotes' id='footnotes-3940'>\n<div class='footnotedivider'><\/div>\n<ol>\n<li id='fn-3940-1'> https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Counter-Enlightenment <span class='footnotereverse'><a href='#fnref-3940-1'>&#8617;<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n<p id=\"pvc_stats_3940\" class=\"pvc_stats all  \" data-element-id=\"3940\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\" data-prefix=\"far\" data-icon=\"chart-bar\" role=\"img\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\" class=\"svg-inline--fa fa-chart-bar fa-w-16 fa-2x\"><path fill=\"currentColor\" d=\"M396.8 352h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V108.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v230.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm-192 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V140.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v198.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm96 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V204.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v134.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zM496 400H48V80c0-8.84-7.16-16-16-16H16C7.16 64 0 71.16 0 80v336c0 17.67 14.33 32 32 32h464c8.84 0 16-7.16 16-16v-16c0-8.84-7.16-16-16-16zm-387.2-48h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8v-70.4c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v70.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8z\" class=\"\"><\/path><\/svg><\/i> <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif\" border=0 \/><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>De Verlichting of Eeuw van de Rede was een cultureel&#8211;filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw. Het was een reactie op het dogmatische autoriteitsgeloof. In deze periode ontstond een culturele stroming of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de rede en het filosoferen te bevorderen. De &hellip; <a href=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/\" class=\"more-link\">Lees verder <span class=\"screen-reader-text\">Verlichting (stroming)<\/span> <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n<p id=\"pvc_stats_3940\" class=\"pvc_stats all  \" data-element-id=\"3940\" style=\"\"><i class=\"pvc-stats-icon medium\" aria-hidden=\"true\"><svg aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\" data-prefix=\"far\" data-icon=\"chart-bar\" role=\"img\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 512 512\" class=\"svg-inline--fa fa-chart-bar fa-w-16 fa-2x\"><path fill=\"currentColor\" d=\"M396.8 352h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V108.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v230.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm-192 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V140.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v198.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zm96 0h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8V204.8c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v134.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8zM496 400H48V80c0-8.84-7.16-16-16-16H16C7.16 64 0 71.16 0 80v336c0 17.67 14.33 32 32 32h464c8.84 0 16-7.16 16-16v-16c0-8.84-7.16-16-16-16zm-387.2-48h22.4c6.4 0 12.8-6.4 12.8-12.8v-70.4c0-6.4-6.4-12.8-12.8-12.8h-22.4c-6.4 0-12.8 6.4-12.8 12.8v70.4c0 6.4 6.4 12.8 12.8 12.8z\" class=\"\"><\/path><\/svg><\/i> <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"16\" height=\"16\" alt=\"Loading\" src=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-content\/plugins\/page-views-count\/ajax-loader-2x.gif\" border=0 \/><\/p>\n<div class=\"pvc_clear\"><\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-3940","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"a3_pvc":{"activated":true,"total_views":8475,"today_views":0},"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v27.3 (Yoast SEO v27.5) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>Verlichting (stroming) - Taco Tichelaar<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"nl_NL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Verlichting (stroming)\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"De Verlichting of Eeuw van de Rede was een cultureel&#8211;filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw. Het was een reactie op het dogmatische autoriteitsgeloof. In deze periode ontstond een culturele stroming of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de rede en het filosoferen te bevorderen. De &hellip; Lees verder Verlichting (stroming) &rarr;\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Taco Tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2016-08-06T08:48:30+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Geschatte leestijd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"41 minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/\",\"name\":\"Verlichting (stroming) - Taco Tichelaar\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/4e\\\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\\\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\",\"datePublished\":\"2016-07-04T08:03:38+00:00\",\"dateModified\":\"2016-08-06T08:48:30+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/4e\\\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\\\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/4e\\\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\\\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/verlichting-stroming\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Verlichting (stroming)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\",\"name\":\"Taco Tichelaar\",\"description\":\"geschiedenis, huisonderzoek\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"nl-NL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\"},\"description\":\"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\",\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/taco.tichelaar\",\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/taco-tichelaar-a01036221\\\/\",\"https:\\\/\\\/en.wikipedia.org\\\/wiki\\\/User:Taksen\"],\"knowsAbout\":[\"18e eeuw\"],\"knowsLanguage\":[\"duits\",\"engels\",\"nederlands\",\"fries\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Verlichting (stroming) - Taco Tichelaar","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/","og_locale":"nl_NL","og_type":"article","og_title":"Verlichting (stroming)","og_description":"De Verlichting of Eeuw van de Rede was een cultureel&#8211;filosofische en intellectuele stroming in Europa die ruwweg samenviel met de 18e eeuw. Het was een reactie op het dogmatische autoriteitsgeloof. In deze periode ontstond een culturele stroming of beweging van intellectuelen met als doel het gebruik van de rede en het filosoferen te bevorderen. De &hellip; Lees verder Verlichting (stroming) &rarr;","og_url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/","og_site_name":"Taco Tichelaar","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","article_modified_time":"2016-08-06T08:48:30+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg","type":"","width":"","height":""}],"twitter_misc":{"Geschatte leestijd":"41 minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/","name":"Verlichting (stroming) - Taco Tichelaar","isPartOf":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg","datePublished":"2016-07-04T08:03:38+00:00","dateModified":"2016-08-06T08:48:30+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/#breadcrumb"},"inLanguage":"nl-NL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/#primaryimage","url":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg","contentUrl":"https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/4e\/David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg\/220px-David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/verlichting-stroming\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Verlichting (stroming)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/","name":"Taco Tichelaar","description":"geschiedenis, huisonderzoek","publisher":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"nl-NL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","caption":"admin"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g"},"description":"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d","sameAs":["https:\/\/tacotichelaar.nl","https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","https:\/\/www.linkedin.com\/in\/taco-tichelaar-a01036221\/","https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/User:Taksen"],"knowsAbout":["18e eeuw"],"knowsLanguage":["duits","engels","nederlands","fries"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3940","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3940"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3940\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}