{"id":5357,"date":"2017-11-26T09:43:55","date_gmt":"2017-11-26T07:43:55","guid":{"rendered":"http:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=5357"},"modified":"2022-08-05T18:23:45","modified_gmt":"2022-08-05T16:23:45","slug":"frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/","title":{"rendered":"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)"},"content":{"rendered":"
\n

De financiering van de Zevenjarige oorlog is een ingewikkelde zaak. Zeker is dat Frederik de Grote vijf keer zijn munt liet devalueren en dat Engeland vanaf 1758 tot 1761 via Amsterdam en Hamburg subsidie overmaakte, bestaande uit goud en zilver. Dat is door Frederik gebruikt voor het slaan van Kriegsgeld <\/em> en verspreid in Saksen, Silezi\u00eb, Polen, Bohemen en Koerland. Zijn soldaten, marketentsters en kooplieden in vee, graan en zout brachten het Kriegsgeld<\/em> op markten en beurzen in omloop.[Schr\u00f6tter, p. 32] Het is Frederik gelukt te zijn een oorlog te voeren zonder zich in de schulden te steken, of de belastingen in Pruisen te verhogen,1<\/a><\/sup> en zijn doel bereikte middels devaluatie van de munt.2<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n

\"Frederick<\/p>\n

Een <\/span>devaluatie van de munt middels het in omloop brengen van inferieur geld was een (beproefd) middel om een oorlog te financieren.[Von feinem Silber Der Versuch, mit gutem Geld schlechtes zu verdr\u00e4ngen<\/a>] In 1750 had Frederik Johann Philipp Graumann<\/a> aangesteld om nieuw Pruisisch (courant)geld<\/a> met een meer billijk en lager zilvergehalte te introduceren; er waren teveel verschillende soorten geld in omloop in Duitsland (d.w.z. Heilige Roomse Rijk). De introducering van de Reichsfuss in 1737 voldeed niet, en schepte nog meer chaos en verwarring..[“Oordeelkundige verdeediging”, rapport van een [Duitser], waarin hij de in een “Grondige beproeving” tegen de voorstellen van Johan Philip Grauman geuite bezwaren weerlegt; met als aanhangsel een verhandeling over de oorzaken van de koerswisselingen van goud en zilver; afschriften<\/span> [1752]<\/span><\/a>]  Kooplieden gebruikten koerslijsten om de waarde van een bepaalde munt (en de vervalsingen) op een bepaalde plaats te bepalen; alles moest worden omgerekend in Bankotaler<\/a>. De Leipziger muntvoet uit 1687 of 1690 was verouderd en onvoordelig, want het zilver verdween naar het buitenland. Frederik wilde dat stoppen door het goudgehalte van de dubbele, de hele en de halve Friedrichd’or met 10% te verlagen. Er moest bovendien meer kleingeld – de hele, halve, zesde, kwart en twaalfde van de zilveren Reichstaler – in omloop komen om het verlies op grotere munten te beperken. <\/span><\/p>\n

In 1750 haalde Frederik de Grote Graumann naar Berlijn, die de gouden Friedrichd’or mocht slaan, weliswaar met het juiste gewicht, maar van slechter allooi. Frederik richtte in september 1753 een Giro- en Wisselbank op, die werd gedwarsboomd door Hamburgse kooplieden.[Nationaal Archief<\/a>. 3.20.33-inv. 297<\/span> Octrooi van Frederik, koning van Pruissen, voor het oprichten van een Giro- en Wisselbank te Berlijn; drukwerk.<\/a><\/span> 23 september 1753<\/span> ] Hadden ze bezwaren tegen zijn muntpolitiek of waren er te weinig handelshuizen in Pruisen om de bank in stand te houden? Het project verdween in een la. In juni 1755 kwam Frederik de Grote incognito naar Amsterdam om schilderijen te kopen en zich mogelijk bij Isaac de Pinto<\/a> over de monetaire hervorming en financiering te informeren. Volgens De Pinto ontstond er in 1747, tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog al een tekort aan “klinkende munt” in de Republiek,3<\/a><\/sup> maar er heerste ook muntchaos in West-Europa.4<\/a><\/sup> Bovendien steeg de prijs van zilver ten opzichte van goud.[J.G. van Dillen, p. 592] <\/span><\/span>In 1755 was de chaos compleet in het Heilige Roomse rijk; geld wisselen was een kunst geworden.[Entdeckte Ursachen des verderbten M\u00fcnzwesens in Teutschland : nach ihren ersten und wahren Quellen ; wobey zugleich neue und wirksame Mittel dagegen vorgeschlagen werden, die ein jeder Reichsstand vor sich, ohne Mitwirkung des Reichs, und ohne Recesse mit seinem Mitst\u00e4nden, in Aus\u00fcbung bringen kann <\/a>von Johann Heinrich Gottlob von Justi (1755) Leipzig, Breitkopf.]. Er waren in 1755 verschillende muntvoeten in zwang: sinds 1690 de oude Leipziger Fu\u00df of de Oostenrijkse 18-Gulden-Fu\u00df en sinds 1738 de Reichsfu\u00df; de Graumannscher M\u00fcnzfu\u00df of 21-Gulden-Fu\u00df (sinds 1750); de Oostenrijkse Konventionsfu\u00df of 20-Guldenfu\u00df (sinds 1753) (en de Beierse 24-Guldenfu\u00df). <\/p>\n

Volgens de Resolutien der Heeren Staaten<\/em> begonnen de problemen met het muntmateriaal in 1755.5<\/a><\/sup> <\/a>De dagelijkse stijging in de prijzen van muntmateriaal zou het gevolg zijn van een geringe aanvoer van zilver en de grote uitvoer.6<\/a><\/sup> <\/a>Zelfs d<\/span>e VOC zette haar bankgeld om, iets dat nog nooit eerder was gebeurd. De “schuldenlast was enorm gestegen door de Oostenrijkse successieoorlog, en dat was zelfs \u00e9\u00e9n van de redenen dat Nederland het zich niet kon veroorloven om partij te kiezen in de Zevenjarige oorlog, …”7<\/a><\/sup><\/del> Het goud was veelal afkomstig uit Brazili\u00eb, het zilver uit Mexico en Peru, en werd exporteerd naar resp. Portugal en Spanje.[The Manila-Acapulco Galleons : the Treasure Ships of the Pacific by Shirley Fish<\/a>] Het is niet onwaarschijnlijk dat de aanvoer van zilver uit Mexico tijdelijk terugliep.[John J. TePaske, A new world of gold and silver, p. ?] Het meeste zilver kwam uiteindelijk in Amsterdam terecht, het goud in Londen.[Artur Attman (1983) <\/span>Dutch Enterprise in the World Bullion Trade 1550-1800<\/i>, p. 28, 30, 55] Een derde werd doorgevoerd naar Azi\u00eb, een vijfde naar de Baltische staten of de Levant.[POWER AND PLENTY TRADE, WAR, AND THE WORLD ECONOMY IN THE SECOND MILLENNIUM by Ronald Findlay & Kevin H. O\u2019Rourke, p. 218-219<\/a>] <\/span><\/p>\n

Het gewicht en allooi van alle, sommige of enkel de twee kleinste munten (2 en 4 Groschen) – de munten die enkel uit koper bestonden – werd niet vastgelegd en zou aanleiding geven tot bedrog.[M. Polak (1998) Historiografie en economie van de ‘muntchaos’. De muntproductie van de Republiek (1606-1795), p. 112 ] Het kwam op de kwantiteit van de munten aan en niet de kwaliteit.[Schr\u00f6tter, II. Band, p. 148] Goed geld moest tot dan toe worden ingevoerd en tegen agio of opgeld worden aangeschaft. <\/span>Gouden munten zoals de oude Louis d’or (1641-1709), Hollandse Dukaten, Zuid-Nederlandse Albertusthaler, waarmee het buitenland bij voorkeur betaalde, vanwege de winst op het koersverschil, zou buiten de grenzen moeten worden gehouden,[Schr\u00f6tter, II. Band, p. 171, 188, 271] hetgeen meer orde zou scheppen. (Het gebruik van Hollands dukaten in Oost-Friesland, Tecklenburg en Lingen werd formeel toegestaan.[Schr\u00f6tter, p. 200-201]) Frederik was bereid meer voor het zilver betalen, zodat er meer naar Pruisen kwam en uiteindelijk alleen daar nog munten zouden worden geslagen.[Die Werke Friedrichs des Gro\u00dfen : in deutscher \u00dcbersetzung; 7 Das politische Testament von 1752, Dom\u00e4nenkasse<\/a>] Hij dwong Graumann op een lage wisselkoers aan te sturen, vanwege de import van zilver, maar ook om Oostenrijk tegen te werken. Frederik had diverse conflicten met Graumann over de te volgen politiek en de teleurstellende winstgevendheid van de Pruisische munthuizen. Omdat Graumann er niet slaagde in met de Hollandse munthuizen te concurreren, in 1754 werden diverse munthuizen gesloten, mogelijk vanwege een gebrek aan edelmetaal, [M. North (1994) Kleine Geschichte des Geldes: vom Mittelalter bis heute, p. 127] besloot Frederik hem in 1755 op non-actief te stellen, [Vom Anfang des Jahrs 1751 und folgenden Zeiten<\/a>] en zelf de contracten betreffende zilverleveranties te sluiten.[Schr\u00f6tter, II. Band, p. 123, 132, 143] <\/span><\/p>\n

In de eerste helft van de 18e eeuw veranderde de waardeverhouding tussen goud en zilver. Door de toegenomen aanvoer van goud werd dit relatief goedkoop.[M. Polak, p. 43] Ook de volgende informatie komt uit het proefschrift van Menno Polak: Historiografie en economie van de ‘muntchaos’. De muntproductie van de Republiek (1606-1795)<\/span>. Met grote waarschijnlijkheid gaan ze ook op voor Pruisen. <\/span><\/p>\n

Als bezitters van het muntrecht waren de muntheren gerechtigd belasting te heffen over het vermunte edelmetaal, de zogeheten sleischat of seigneurage. Zij hadden dan ook een financieel belang bij de vaststelling van de omvang van de productie.[M. Polak, p. 109] Ten slotte werden de bedragen aan sleischat, vermeerderd met eventuele boeten, voortvloeiend uit de geconstateerde tekorten in gewicht en gehalte, bij elkaar opgesteld om het totale bedrag vast te stellen dat de muntmeester over de onderzochte periode aan de muntheer schuldig was.[M. Polak, p. 137] Waar sprake is van volwaardige munten, gaat het in werkelijkheid om overwegend of nagenoeg volwaardige munten.[M. Polak, p. 147] De aanmunting van edelmetaal was vrij, hetgeen wil zeggen dat ieder die over edelmetaal beschikte dat kon laten vermunten.[M. Polak, p. 152] Men was, kortom, veeleer gepreoccupeerd met de productie van vermunt edelmetaal dan met de productie van geld.{M. Polak, p. 216] Voor zover de geschiedenis een afwisseling te zien geeft van perioden van inflatie, uit politiek of economisch oogpunt, noodzakelijk waren om een nieuwe periode van stabiliteit mogelijk te maken.[M. Polak, p. 221] In alle gevallen gelden de muntmeesters als boosdoeners omdat zij, uit op eigenbaat, gebruik wisten te maken van hun positie.[M. Polak, p. 226] Waar de prijs die voor ongemunt edelmetaal betaald moest worden, veruit de omvangrijkste kosten post uitmaakte, had de muntmeester er belang bij zo weinig mogelijk zuiver edelmetaal te verwerken tot zoveel mogelijk munten van een bepaald type. Het aandeel van de muntheer, de sleischat, bestond uit een vast bedrag per gewichtseenheid zuiver<\/em> edelmetaal.[M. Polak, p. 231] Hoeveel edelmetaal .. per muntstuk gebruikt werd, was de muntheer dus onverschillig. Hij trok geen voordeel uit het verzwakken van de munt, wat voor de muntmeester eventueel voordelig kon zijn.[M. Polak, p. 232] Het is echter niet uitgesloten dat de muntpolitiek er primair op gericht was munten die vooral voor het internationale betalingsverkeer geschikt waren, te produceren dat de productie van binnenlands geld slechts een bijkomstigheid was.[M. Polak, p. 245]<\/pre>\n
De muntmeesters Daniel Itzig (1723-1799) en Veitel Heine Ephraim (1703-1775) speelden vanaf 6 oktober 1755 daarbij een belangrijke rol.<\/span><\/p>\n
So kam es vor, dass in seinen Pr\u00e4geanstalten unter konspirativen Bedingungen fremdes Geld hergestellt wurde, um es im Ausland profitabel abzusetzen. Alle Beteiligten mussten sich zu absolutem Stillschweigen verpflichten, anderenfalls sie allerschwerste Strafen zu erwarten hatten. Auf keinen Fall sollten die \u201egeheimen Ausm\u00fcnzungen\u201c von russischen, \u00f6sterreichischen und holl\u00e4ndischen Silber- und Goldm\u00fcnzen publik werden, denn der K\u00f6nig war sehr auf sein Renommee bedacht und tat alles, sich als ehrlicher Landesf\u00fcrst darzustellen.[Wie Preu\u00dfen bei Kasse gehalten wurde - Neuer Standardkatalog \u00fcber die M\u00fcnzen und Geldpolitik Friedrichs des Gro\u00dfen von Helmut Caspar<\/a>] <\/em><\/span><\/pre>\n
Op 16 januari 1756 sloten Engeland en Pruisen het Verdrag van Westminster<\/a>, waarbij Engeland beloofde Oostenrijk niet te hulp te schieten (in het geval dat het Silezi\u00eb wilde terugveroveren) en het binnendringen van vreemde troepen in Duitsland te verhinderen. Oostenrijk sloot op 1 mei een bondgenootschap met Frankrijk (Verdrag van Versailles (1756)<\/a>). Beide landen beloofden elkaar steun als de ander zou worden aangevallen.  Op 22 januari 1757 verbond Rusland zich met Oostenrijk. <\/p>\n
Ephraim<\/h2>\n
Vanaf 1756 pachtte Ephraim alle Pruisische en Saksische munthuizen, in Berlijn, Breslau, Kleve, Aurich, K\u00f6nigsberg, Magdeburg, Stettin, Dresden en Leipzig.[Bron: Schr\u00f6tter, p. ?] Hij betaalde daarvoor sleischat aan Frederik (in 1755 5%, in 1762 13%, gemiddeld 6 miljoen taler per jaar); een vaste afdracht per afgeleverde partij munten, gebaseerd op het verschil tussen de nominale waarde van de munt en de inhoud aan edelmetaal minus de kosten van slaan van de munten. Frederik had er dus belang bij dat de muntmeester een zo groot mogelijke productie bereikte. Hij zou zijn Zevenjarige oorlog nooit hebben kunnen winnen zonder de hulp van Itzig en Ephraim.8<\/a><\/sup> [Rachel & Wallich, p. 319] De enorme winsten die op de uitgifte van munten werden gemaakt, vloeiden hoofdzakelijk naar de schatkist, maar ook voor de muntmeester was de muntslag van munten zeer lucratief. <\/span>De auteurs lijken Engeland te vergeten, Pruisens enige bondgenoot, dat vanaf april 1758 vier keer subsidie in de vorm van goud- en zilverbaren verstrekte; 2x in 1758, en 1x in 1759 en 1x in 1760.[The Works of Thomas Carlyle, p. 342<\/a>] Of Carlyle het bij het juiste eind had, is onduidelijk; andere bronnen houden het stopzetten van de subsidie op december 1761, na de val van William Pitt in het Lagerhuis.[Die schlesischen Kriege<\/a>] Ook de val van Thomas Pelham-Holles, een half jaar later, had te maken met het Engelse parlement dat op 30 april 1762 weigerde nog langer subsidie te verstrekken aan Pruisen, dat al onderhandelde met Frankrijk en op 5 mei vrede sloot met Rusland.[The French Navy and the Seven Years’ War by Jonathan R. Dull, p. 230<\/a>]<\/span><\/p>\n
Thus, Britain borrowed the funds, amounting to approximately \u00a358 million. Soon, prominent citizens were questioning the reasons for entering the war with France and debating the war's necessity.[Eloranta, Jari & Land, Jeremy. (2018). Hollow Victory: Britain's National Debt and the Seven Years' War.<\/a> p. 17] <\/pre>\n<\/div>\n
Er [Friedrich] verf\u00fcgte beim Friedensschluss von 1763 immer noch \u00fcber einen Kassenbestand von knapp 23 Millionen Reichstalern.[Wie Preu\u00dfen bei Kasse gehalten wurde - Neuer Standardkatalog \u00fcber die M\u00fcnzen und Geldpolitik Friedrichs des Gro\u00dfen von Helmut Caspar<\/a>] <\/em><\/pre>\n
\n
Im Siebenj\u00e4hrigen Krieg 1756-1763 setzte Friedrich seine neuen M\u00fcnzgrunds\u00e4tze au\u00dfer Kraft. Alle M\u00fcnzst\u00e4tten in Preu\u00dfen und im besetzten Sachsen wurden an j\u00fcdische Unternehmer (M\u00fcnzentrepreneurs) verpachtet, die dem K\u00f6nig einen hohen Schlagschatz zu zahlen, ansonsten aber praktisch freie Hand hatten. Bekanntester dieser M\u00fcnzentrepreneurs ist der Berliner Bankier Veitel Ephraim, der es durch die massenhafte Produktion unterwertiger und r\u00fcckdatierter M\u00fcnzen mit dem Bildnis des s\u00e4chsischen Kurf\u00fcrsten und polnischen K\u00f6nigs Friedrich August, der sog. Ephraimiten, zu Reichtum und beim Berliner Volksmund zu dem Vierzeiler brachte: \u201eVon au\u00dfen sch\u00f6n \/ von innen schlimm \/ von au\u00dfen Friedrich \/ von innen Ephraim\u201c.[F\u00fcr 8 Groschen ist\u2019s genug. Friedrich der Gro\u00dfe in seinen M\u00fcnzen und Medaillen von Bernd Kluge<\/a>]\r\n\r\nZitat, das Friedrich II. v. Preu\u00dfen<\/a> zugeschrieben wird: \u201eSachsen ist wie ein Mehlsack, egal wie oft man draufschl\u00e4gt, es kommt immer noch etwas heraus.<\/pre>\n<\/div>\n
\"File:Berlin,
Das Palais Ephraim an der Ecke Poststra\u00dfe\/M\u00fchlendamm im Nikolaiviertel in Berlin-Mitte. Das Geb\u00e4ude war ein Rokoko-Palais, und wurde von Friedrich Wilhelm Diterichs 1762-1766 f\u00fcr den Bankier Veitel Ephraim gestaltet. Die den Balkon tragenden Monolithen hatte der K\u00f6nig sein G\u00fcnstling von dem gr\u00e4flich Br\u00fclschen Schlosse geschenkt, das w\u00e4hrend des Siebenj\u00e4hrigen Krieges zerst\u00f6rt wurde.[Rachel & Wallich, S. 312]<\/figcaption><\/figure>De muntmeesters in Duitsland hebben gedurende de hele Zevenjarige oorlog waarschijnlijk meer dan 300 ton zilver geimporteerd (een klein vrachtschip vol) dat in Amsterdam voornamelijk werd betaald met wisselbrieven, en in Hamburg met Kriegsgeld<\/em>.[Schr\u00f6tter, II. Band, p. 218-219] Het zilver is gebruikt om 40 miljoen nieuwe munten te slaan, die in Saksen, en Silezi\u00eb, maar ook in Hongarije, Polen, en Kurland in omloop werd gebracht.9<\/a><\/sup> <\/span>De “M\u00fcnzjuden” Itzig en Ephraim, etc. waren contractueel verplicht zich aan de nieuwe muntvoet vast te houden en niet meer te produceren dan afgesproken was.[Schr\u00f6tter, p. 239-246] In oktober 1756 werd het duidelijk, dat er bedrog werd gepleegd door Ephraim, die de munt in Leipzig hadden gepacht. Er waren munten in omloop die niet in Leipzig waren geslagen, maar toch dat stempel droegen (en het jaar 1753, 1754 of 1756).[Schr\u00f6tter, p. 35, 249] (Leipzig is pas eind augustus 1756 veroverd door het Pruisische leger. Het was een actie met voorbedachte rade.) De uitvoer van deze munten naar Polen (over water) mocht niet worden gehinderd.[S. Stern, p. 294-295, 304]<\/del> Frederik wist af van het bedrog, en stemde ermee in, want ze betaalden hem sleischat, maar het gaf ook Itzig en Ephraim een aantal maanden groot financieel voordeel. Toen Kleve, waar Ephraims zoon sinds augustus 1755 de leiding had, in 1757 werd bezet door het Franse leger, zijn die muntactiviteiten voortgezet in Maagdeburg en Berlijn. Zweden was niet bereid Pommeren aan Frederik af te staan en verklaarde Pruisen de oorlog in september.<\/del> In Dresden is minderwaardig geld geslagen, toen Ephraim daar tot muntmeester werd benoemd. In Breslau en Koningsberg werden Poolse munten geslagen, waarvoor Saksische (en Bernburgische) stempels werden gebruikt.[Schr\u00f6tter, p. 29] Zelfs het Oostenrijkse leger kocht Saksische munten op om de crediteuren of soldaten te kunnen betalen.[Rachel und Wallich, p. 300] In Pruisen zelf was het gebruik van Saksisch Kriegsgeld<\/em> tot 1760 verboden.[Rachel & Wallich, p. 303] [Die Russen in K\u00f6nigsberg: Ein numismatisches Zeugnis des Siebenj\u00e4hrigen Krieges<\/a>] <\/span> <\/p>\n
\n
<\/p>\n
King Augustus III of Poland v<\/i>on Pietro Rotari – www.wga.hu (Gallery: Gem\u00e4ldegalerie, Dresden), Gemeinfrei, Wikipedia Commons<\/a><\/p>\n
Gouden en zilveren munten werden zeldzaam, niet alleen de Republiek, maar ook Engeland, Frankrijk, Zweden en Denemarken verstuurden de munten naar Azi\u00eb, waar het nog meer opbracht. De prijs van zilver op de Amsterdamse beurs steeg; het omsmelten van Hollandse en Zeeuwse zilveren munten om het zilver uit te voeren, werd een lucratieve bezigheid. Ook het kleingeld was zo krap voor handen, dat de soldaten, die minder dan een gulden (8 Gute Groschen) per week verdienden, nauwelijks betaald konden worden. (Met behulp van soldijbewijzen, die na de oorlog uitbetaald zouden worden, schijnt het probleem tijdelijk zijn opgelost.10<\/a><\/sup>)<\/p>\n
1758<\/span><\/h3>\n
In januari 1758 werden Saksen en Mecklenburg gedwongen contributies te betalen.[De Jong-Keesing, p. 38] In april 1758 gaf Frederik opdracht de Pruisische voorraad aan (tafel)zilver in Friedrich d’or<\/em> om te zetten.[Schr\u00f6tter, p. 21, 24, 25, 27, 42, 46] [De Jong-Keesing, p. 46] Frederik liet in december ook heimelijk Hollandse dukaten namaken; de Republiek reageerde door meer dukaten te laten vervangen door gouden rijders? De dukaten werden gebruikt om betalingen aan het buitenland, en het transport en leveringen aan het leger te betalen. (Gotzkowsky vermeldt in zijn autobiografie dat hij na de inval in Saksen met de nieuwe Friedrich d’or (met een waarde van vijf Thaler) werd betaald.[Gotzkowsky, Geschichte eines patriotischen Kaufmanns, p. 15<\/a>] Het staat buiten kijf dat Frederik heeft geprobeerd in de veroverde gebieden, zijn achterland, of in Oost-en Midden Europa het nieuwe courantgeld, de Friedrichd’or en de Reichtaler, met een verlaagd zilvergehalte in te voeren.[“Oordeelkundige verdeediging”, rapport van een [Duitser], waarin hij de in een “Grondige beproeving” tegen de voorstellen van Johan Philip Grauman geuite bezwaren weerlegt; met als aanhangsel een verhandeling over de oorzaken van de koerswisselingen van goud en zilver; afschriften [1752] 1 katern<\/a>] “Alleen als de legers in vijandelijke landen stonden mochten de entrepreneurs voor het muntverbruik aldaar het slechtere geld slaan.”[De Jong-Keesing, p. 46]<\/p>\n
Er glaubte aber, da\u00df es vorteilhafter sei, wenn er an die Stelle der vielen kleinen Lieferanten, die f\u00fcr die Judenschaften Preu\u00dfens das Silber aufzubringen hatten, einige wenige reiche, angesehene und im M\u00fcnzwesen erfahrenen Juden setzte, die den Edelmetallmarkt beherrschten und durch ihren Namen und ihre ausl\u00e4ndischen Gesch\u00e4ftsbeziehungen f\u00fcr eine p\u00fcnktliche Lieferung b\u00fcrgten. Die \u00fcbrigen Versprechungen aber, durch das neue Geld den holl\u00e4ndischen Dukaten zu verdr\u00e4ngen, den preu\u00dfischen Friedrichd’or zum Weltgeld zu machen, j\u00e4hrlich f\u00fcr 20 Millionen Taler Geld auszupr\u00e4gen und dem K\u00f6nig davon einen Schlagschatz von einer Million zu bezahlen, habe der Generalm\u00fcnzdirektor [Graumann] nicht erf\u00fcllen k\u00f6nnen, weil Preu\u00dfen weder wirtschaftlich noch finanziell imstande gewesen sei, mit den alten Geldl\u00e4ndern zu konkurrieren und sich das f\u00fcr eine so gro\u00dfe Ausm\u00fcnzung n\u00f6tige Edelmetall zu verschaffen.[S. Stern, p. 232-233]<\/em><\/p>\n
Het Pruisische Kriegsgeld<\/em> was van betere kwaliteit, het was in trek vanwege zijn hogere waarde. Ook omringende vorstendommen (inclusief Zweden) gingen over tot het slaan van Kriegsgeld <\/em>om de uitvoer van het hoogwaardig geld te beperken. Vanaf december 1758 zou slecht geld (of zilver?) vanuit Holland naar Hamburg zijn getransporteerd en vandaar uit verspreid.[Schr\u00f6tter, p. 279-281]<\/del> Graumann waarschuwde voor de gevolgen.[De Jong-Keesing, p. 47] In 1758 werd een fictieve brief gepubliceerd “Der gerechtfertigte Ephraim. Oder, Historische und beurtheilende Nachrichten \u00fcber den vergangenen, gegenw\u00e4rtigen und k\u00fcnftigen Zustand des S\u00e4chsischen Finanz-Wesens : Nebst einer Vergleichung der Preu\u00dfischen und S\u00e4chsischen Oeconomie … durch den Juden Ephraim zu Berlin an seinen Vetter Manasses in Amsterdam<\/i>” door Jean-Henri Maubert de Gouvest<\/a>. Daarin richtte hij zich tot een portugese jood, genaamd Andreas de Pinto, met een expos\u00e9 over het tekort aan geld in Saksen, Pruisen, Frankrijk en de problematische financi\u00eble situatie in Engeland, dat steeds leende, alhoewel het grote schulden had.11<\/a><\/sup> <\/span><\/p>\n
1759<\/span><\/h3>\n
In februari 1959 stuurde Ephraim zijn zoon (Benjamin?) naar Hamburg om voor 9 miljoen Taler goud in te kopen.[De Jong-Keesing, p. 47] In augustus 1759 werd Dresden heroverd door de Oostenrijkers, en het plaatselijke munthuis, onder leiding van Ephraim, hield op te bestaan. In september volgde een arrestatiebevel tegen Ephraim in Hamburg, maar die wist dat te vermijden door zich te beroepen op Deense staatsburgerschap.[Schr\u00f6tter, p. 151] Op 25 juli is het Mecklenburgse geld verboden zodat Frederik zijn eigen geld kon introduceren. De produktie in Leipzig van nieuw muntmateriaal werd verhoogd. (Frederik viel Polen binnen.) De Friedrich d’or en de August d’or moesten als betalingsmiddel worden aangenomen,[S. Stern, p. 309] en mochten niet omgesmolten worden. De Engelsen hebben in 1759-1761 steeds meer kapitaal (of zilver) in Amsterdam geleend.[De Jong-Keesing, p. 42-44] [Roberds & Quinn, p. ?] Vanwege de desastreuze financiele situatie in 1759 heeft Frederik de door de munthuizen te betalen sleischat verhoogd.<\/p>\n
1760<\/span><\/h3>\n
Op 2 januari 1760 verzochten Itzig en Ephraim & Zonen om een verbod op doorvoer van slecht muntgeld en de uitvoer van goede munten. Frederik liet weten dat buitenlands geld in Pruisen werd toegestaan, maar niet geaccepteerd zou worden door zijn koninklijke kas. Enkele weken later maakte hij bekend dat al het geld dat het land binnenkwam gecontroleerd moest worden en dat valsemunters zouden worden berecht. Moses Isaac zag af van samenwerking met Ephraim en zijn zwager Itzig,[S. Stern, p. 317-318] en vestigde zich in Bernburg. In maart was het voor de bevolking op het platteland nauwelijks mogelijk om de belasting, etc. in Pruisische munten te betalen; deze werd betaald met voornamelijk Saksische munten. Frederik liet verordonneren dat de M\u00fcnzjuden goede munten mochten inzamelen, maar zich niet langer mochten bezig houden met omwisselen van muntmateriaal.[S. Stern, p. 319-321] In Quedlinburg ontstonden problemen toen kooplieden uit Maagdeburg daar een munthuis pachtten?<\/del> Itzig en Ephraim verzochten de koning inkopers van muntmateriaal uit te sluiten van de nieuwe regels. (“Schwere Silberm\u00fcnzen wurden durch Wiegen aussortiert und von der Waage (Wippe) gekippt, um sie einzuschmelzen und das Edelmetall mit Kupfer zu strecken<\/em>.”[“Schlagt tot das lose Pack”<\/a>]) In mei verzochten Ephraim en Itzig om een verbod op invoer en doorvoer van niet-Pruisische of niet-Saksische munten. Ze kregen echter een verbod op omsmelten opgelegd.<\/del> Vanaf mei zijn handelaren aan de grens gekontroleerd op het bezit van muntmateriaal; verdacht geld werd opgeslagen, is verzegeld of teruggezonden. In juni hoopten Itzig en Ephraim dat het gebruik van Saksische munten bij de geallieerde legers in gebruik zou blijven. Een maand later verzochten de twee muntmeesters om extra maatregelen, zoals meer paarden bij de posthuizen, zodat het geldtransport sneller zou verlopen. Eind augustus volgde een verbod op de uitvoer van 8-Groschen munten.[S. Stern, p. 327, 329, 330] <\/p>\n
\"\"
Acht Gute Groschen (ein Drittel) wurden zur klassischen M\u00fcnzsorte des Siebenj\u00e4hrigen Krieges (1756\u20131763). Von 1756 bis 1763 wurden die M\u00fcnzen schrittweise geringerwertig ausgebracht. Nach Beendigung des Krieges wurden die Kriegspr\u00e4gungen in den Jahren bis 1770 wieder eingezogen.[Arthur Suhle: Die M\u00fcnze. Von den Anf\u00e4ngen bis zur europ\u00e4ischen Neuzeit, Leipzig 1969, p. 180.] Afbeelding afkomstig van Von Classical Numismatic Group, Inc.<\/a> <\/figcaption><\/figure>
\nIn juli 1760 werd bijna dagelijks zilver en goed geld met een hoog zilverpercentage naar Hamburg getransporteerd, omgezet in (Zweeds?) Kriegsgeld<\/em>, en van daaruit verspreid. De Neufville stuurde zilver naar Altona, een Deense voorstad van Hamburg.[De Jong-Keesing, p. 116] (Ook de betalingen van Frankrijk aan Zweden en Denemarken en van Oostenrijk aan Rusland verliepen over Amsterdam en Hamburg.) Frederik dwong ettelijke concurerende munthuizen (in Saksen-Anhalt, Mecklenburg en Schwerin) hun deuren te sluiten, waarop zij hun produktie verlegden. De Habsburgse keizer stelde een maand later een verbod in op de zilverhandel, waardoor de prijs van zilver steeg.[H. Rachel & P. Wallich, p. 304] (Het had bovendien tot gevolg dat ook het Kriegsgeld<\/em> ongerechtvaardigd in waarde vermeerderde.) De stad Hamburg, neutraal tijdens de Zevenjarige Oorlog, kreeg een verbod opgelegd hoogwaardig geld uit te voeren, alleen met toestemming; de doorvoer van inferieur geld bleef buiten schot. <\/div>\n
 <\/div>\n
\n
Voor het einde van het jaar waren in Saksen Zweedse munten in omloop, de Poolse koning waarschuwde zijn landgenoten. Vanaf oktober 1760 werd het slaan van munten in Berlijn tijdelijk onderbroken, vanwege de Russische bezetting op 8 oktober. Gotzkowsky vermeldt dat de M\u00fcnzjuden hem begin oktober 1760 vrachten geld toestuurden, die hij liet opslaan in zijn kelder.[Gotzkowsky, p. 21]<\/del> De Russen eisten 4 miljoen Reichsthaler contributie, te betalen in oude, hoogwaardige munten.[Gotzkowsky, p. 25] Generaal Von Totleben, een Duitser in russische dienst, dreigde Pruisische fabrieken en magazijnen te verwoesten en Itzig en Ephraim in gijzeling te nemen.[Gotzkowsky, p. 36] Ephraim en zijn zoon Benjamin zijn afgereisd naar Maagdenburg om dat te vermijden. Op 11 oktober wist Gotzkowsky het bedrag naar 1,7 miljoen terug te brengen. Hij beloofde de Russen te zullen betalen met baargeld en een wisselbrief ter waarde van een miljoen Thaler, lopend tot februari 1761.[Gotzkowsky, p. 41, 46] [Schepkowski, p. 261] [F. Lenz & O. Unholz (1902) De Geschichte des Bankhauses Gebr\u00fcder Schickler, p. 70] Op 12 oktober trokken de Russen zich terug. Begin november vond de slag bij Torgau plaats, waardoor de kansen voor Frederik keerden, ook al omdat eind november bij Strehlen een aanslag op hem werd verijdeld. Eind oktober begon de produktie van geld om de Russen en de Oostenrijkers af te betalen.{Gotzkowsky, p. 29-30]<\/del> <\/p>\n
1761<\/span><\/h3>\n
Frederik bezette Meissen, waar de productie van Saksisch porselein plaats vond. Hij gaf Gotzkowsky het bevel in Pruisen een porseleinfabriek op te starten met materiaal en personeel uit Meissen.[Gotzkowsky, p. 65] Gotzkowsky keerde terug naar Berlijn, maar wist nog steeds niet hoe hij de Russen zou kunnen betalen. Hij gaf de firma Stenglin de opdracht 150.000 Thaler paraat te houden.[Gotzkowsky, p. 71] Gotzkowsky zou 100.000 Thaler naar Hamburg opsturen. (De Russen kregen slechts 57.437 Thaler in de allerslechtste Saksische munten toegestuurd.[Schepkowski, p. 264]) Frederik verordoneerde dat de stad Leipzig 1,1 miljoen Thaler contributie zou moeten opbrengen en liet de raad gevangen zetten.[Gotzkowsky, p. 76] Gotzkowsky sloot met hen een wisselcontract, terug te betalen in Hollandse dukaten. Ook De Neufville schijnt toen ingeschakeld te zijn. (Het is onduidelijk of het om gouden dukaten ging ter waarde van vijf gulden, of zilveren dukaten ter waarde van een rijksdaalder). (In het voorjaar van 1761 weigerde de Dordtse muntmeester dukaten of staven te leveren, alleen tegen opgeld.) Leipzig bleek niet in staat dat bedrag op te brengen. Gotzkowsky probeerde de Russen tevreden te houden met het sturen van kostbare geschenken, zoals tabaksdozen. (Gotzkowsky reisde in die winter drie keer naar de Russische legerstaf in Pommeren.) In de zomer 1761 wist hij (vrijwel zeker bij Schimmelmann, maar Gotzkowsky noemt zijn naam niet) 400.000 Thaler los te peuteren in Hamburg, die zouden worden betaald in Pl\u00f6ner of Zerbster munten.[Gotzkowsky, p. 111] Daarmee zou Leipzig de contributie aan Frederik kunnen betalen.<\/p>\n
Eind 1761, begin 1762 dreigde de toelevering van zilver door Engeland op te drogen; de banken in Hamburg zouden afhankelijk raken van Amsterdam. Officieel kon het zilver niet worden verstrekt door de Wisselbank, die was verboden daarmee handel te drijfen.[Stadsarchief Amsterdam 1124: Archief van de Familie Sch\u00f6ne<\/a>] Zij was verplicht een derde te laten vermunten. Het aantal makelaars en kassiers, dat voor zichzelf begon, nam toe.[J.G. van Dillen, p. 600] ( De vier kassiers bij de Wisselbank, hadden 52 filialen.[De Jong-Keesing, p. 153]) <\/span><\/div>\n<\/div>\n
 Eind 1760 was een nieuw proced\u00e9 uitgevonden koper te zuiveren van het gesteente.[S. Stern, p. 55] Het is onduidelijk waarop Stern doelde, mogelijk op het gebruik van steenkool door Justi? Het percentage aan koper in nieuw geslagen munten is door Itzig en Ephraim heimelijk verhoogd. De nieuwe (nog slechtere) munten waren evenwel gemakkelijk herkenbaar o.a. aan hun kleur en dikte. Er ontstond zowel in binnen- als buitenland wantrouwen en tegenstand tegen allerhande munten. o.a. de twee miljoen Neu-August d’or, die nog maar een derde van waarde hadden als voorheen. In september 1761 ontstonden problemen omtrent wissels getrokken op joden.[S. Stern, p. 349]<\/del> Gotzkowsky probeerde vervolgens een deel van die munten bij de geallieerden in Minden af te zetten.[Gotzkowsky, p. 113] Hij werd aangehouden in Bielefeld met het geld uit Rethwisch, ter waarde van 50.000 Thaler.[Schr\u00f6tter, p. 95] [Rachel & Wallich, p. 447] <\/span>Het gebruik van laagwaardig geld uit Rethwisch, dat van Hamburg via Leipzig naar Minden was vervoerd, moest worden tegengehouden. Frederik liet weten dat het niet als wettelijk betalingsmiddel zou worden geaccepteerd.[Schr\u00f6tter, p. 63, 65] Op 23 november lieten Itzig en Ephraim vanuit Maagdeburg weten, dat ze geinteresseerd waren in de inbeslaggenomen munten uit Rethwisch. Ze zouden naar Berlijn moeten worden opgestuurd.[Gotzkowsky, p. 115] Op 2 december protesteerde de Pruisische minister Von Gotter<\/a> tegen de gang van zaken. Hij beschuldigde Gotzkowsky\/c.q. de M\u00fcnzjuden (?)<\/del> van landverraad, omdat de muntoperatie zou worden verstoord en ondergraven.[Gotzkowsky, p. 120] Gotzkowsky voelde zich bedrogen (door Schimmelmann?); de zaak moest volgens hem beter onderzocht worden.[Gotzkowsky, p. 121] Frederik antwoordde vanuit Breslau dat de zucht naar winst niet verder aangewakkerd moest worden; ook de doorvoer van Mecklenburger en Stralsunder (Zweeds?) geld werd verboden.[Gotzkowsky, p. 123] Leipzig werd in januari 1762 gedwongen nog eens drie miljoen aan contributie op te brengen. Volgens Gotzkowsky waren ze zelfs niet in staat om 100 Thaler bijelkaar te brengen; Saksen was uitgeput en het bedrag is bijgesteld naar 1,1 miljoen. Opnieuw schreef Gotzkowsky een wissel uit op de stad Leipzig, terug te betalen voor 1771 in gouden hoogwaardige munten. Hij zou daarbij 30 tot 50% winst kunnen maken. <\/div>\n
 <\/div>\n
\n
In september 1761 trouwde de kroonprins George III van Engeland met de 17-jarige Sopie Charlotte van Mecklenburg-Strelitz. Het is niet onmogelijk dat zijn oog op haar viel, toen hij vernam van haar brief op poten aan Frederik II over de gang van zaken in Mecklenburg. Na het overlijden van George II, de oom van Frederik, in oktober en de publicatie van het pamflet Considerations on the Present German War <\/i>door Israel Mauduit in november ontstond protest in Engeland over de steun aan Pruisen. De Engelse troepen in Duitsland zouden zich moeten terugtrekken. Frankrijk, Oostenrijk en Saksen zouden de Russen vragen hetzelfde te doen. Einde 1761 moest Frederik toegeven dat de oorlog bijna verloren was.[F.A.J. Szabo (2008)  The Seven Years War in Europe, p. 426]<\/span><\/p>\n
1762<\/span><\/h3>\n
De indruk wordt gewekt dat Frederik ook zijn muntexperiment in januari 1762 als mislukt beschouwde; de oude muntvoet van 1750 zou moeten worden hersteld.[S. Stern, p. 350] Het Engelse parlement en zijn neef, de Engelse koning George III dreigde de subsidie stop te zetten, omdat men daar niet goed wist wat Frederik met nog meer geld van plan was. Frederik besloot de loterijexpert Gian Antonio di Calzabigi in dienst te nemen. <\/p>\n
In maart 1762 schreef Mendelsohn aan zijn verloofde: <\/span>\"Unsere M\u00fcnze wird noch besser als Banko, die ganze Welt wird Sicherheit in Berlin suchen, und unsere B\u00f6rse wird ber\u00fchmt sein vom Schlo\u00dfplatz bis an unser Haus.\"[DIE HERAUSBILDUNG EINES PREUSSISCHEN JUDENTUMS 1671\u2014 1815 von StefiJersch-Wenzel]<\/a><\/pre>\n
By 1762, [Swedish] money was worth so little that even small amounts were exported \u2013 the price of copper on the Hamburg metal market exceeded the coins\u2019 nominal value in Sweden.<\/del> Ephraim maakte plannen zich in Berlijn te vestigen. Hij stuurde zijn zoon Benjamin naar Weesp of Amsterdam om zijn oom Marcus Ephraim te assisteren. Benjamin legde kontakten met de bankiers Harman of Jan van de Poll  en Theodorus en Raymond de Smeth.12<\/a><\/sup> 13<\/a><\/sup> De gebroeders De Smeth stonden voor 318.750 gulden bij De Neufville in het krijt.[De Jong-Keesing, p. 110] In april gaf Frederik het Pruisische leger opdracht Bratislava te bezetten en de bevolking zoveel mogelijk goud en zilver afhandig te maken, maar de opmars mislukte.[F.A.J. Szabo (2008)  The Seven Years War in Europe, p. 390-391, 395]<\/span> In mei verzochten Ephraim en Itzig dringend om toestemming om muntmateriaal te smelten. Er vond een proces plaats tegen joodse kooplieden over de uitbetaling van wissels in baar geld.[S. Stern, p. 370-371]<\/del> In juni 1762 bedreigde Denemarken de stad Hamburg met een klein leger, alle toevoerwegen werden afgezet.[J.G. van Dillen, p. 603] Hamburg weigerde Denemarken een miljoen Thaler te lenen.[Die hamburgische Neutralit\u00e4t im Siebenj\u00e4hrigen Krieg, p,.107-109<\/a>] In mei is vrede met Rusland en Zweden gesloten; de Tsaar was bereid tot samenwerking en gaf Oost-Pruisen terug. (De Britse regering besloot op 30 april 1762 Frederik niet langer subsidie te verlenen.[A history of the Right Honorable William Pitt, Earl of Chatham: containing … by Francis Thackeray<\/a>] [George III: King and politicians 1760-1770 by Peter D. G. Thomas<\/a>]) omdat het vrede met Rusland zou sluiten, Rusland zou steunen bij een oorlog tegen Denemarken en Engeland een oorlog tegen Spanje wilde beginnen. Engeland wilde troepen naar Portugal sturen, omdat het door Spanje was bezet.[R. Middleton (1985) The Bells of Victory. The Pitt-Newcastle Ministry and the Conduct of the Seven Years’ War 1757-1762, p. 203-208.] [F.A.J. Szabo (2008)  The Seven Years War in Europe, p. 385-388] Frederik werd niet langer beschouwd als vriend, maar als vijand. Toen de Russen zich hadden teruggetrokken uit Oost-Pruisen wilde Ephraim afreizen naar K\u00f6nigsberg. De muntmeesters vroegen toestemming om in Voor- en Achterpommeren hoogwaardig geld in te kopen.[S. Stern, p. 377-378] Frederik gaf de muntmeesters opdracht met grote spoed Russische en Danziger munten te slaan voor de aankoop van graan; de Russen zouden zich later nog wreken op het misbruik van Russische stempels.[Schr\u00f6tter, 61-62] Was het toen dat Ephraim het Holsteinse munthuis in Rethwisch in handen wist te krijgen?[K. Schneider, p. 69] Op 9 juli werd Tsaar Peter III gedwongen afstand van de troon te doen en opgesloten door toedoen van zijn echtgenote Catherina de Grote; de vrede bleef gehandhaafd, maar het verbond met Pruisen is door haar niet ondertekend.[F.A.J. Szabo (2008)  The Seven Years War in Europe, p. 395, 397]<\/span>  Ze sloot vrede met Denemarken en ging in op hun voorwaarden. Ten onrechte verwachte Frederik steun van het Osmaanse rijk die Wenen zouden aanvallen. Hij raakte steeds meer geisoleerd.<\/p>\n<\/div>\n
Op 25 augustus 1762 besloot Frederik dat het Saksische Kriegsgeld<\/em> enkel in genade aangenomen kon worden. Hij had in afgelopen maand maart zijn broer Heinrich “kaltgestellt”, die het opnam voor de Saksen. (De overige inferieure munten moesten zo spoedig mogelijk buiten de grenzen worden gezonden.[De Jong-Keesing, p. 50]. De Neufville was al voor juni 1762 op de hoogte van dat besluit, toen het Mecklenburgs geld ongeldig werd verklaard.) In september reisde Gotzkowsky naar Hamburg om zijn crediteuren te ontmoeten. Karl Adrian Spr\u00f6gel (gevestigd in Hamburg en Berlijn) dreigde als een van de eersten failliet te gaan vanwege riskante investeringen, maar is overeind gehouden. Gotzkowsky stond persoonlijk garant, zodat de onderhandelingen met de Hamburgse kooplieden konden doorgaan om geld voor het noodlijdende Berlijn te lenen.[Gotzkowsky, p. 130-132] [H. Rachel & P. Wallich, p. 448] In oktober reisde de hoogleraar Economie Johann Beckmann naar Amsterdam en Leiden; zijn postkoets werd gevolgd door drie wagens met 27 vaten, deels slechte Mecklenburgse munten, afkomstig uit Hamburg en Bremen, die in de Republiek geaffineerd zouden moeten worden.[Kernkamp, GW: Johan Beckmann”s dagboek van zijne reis door Nederland in 1762. Bijdr: in Meded. van het Hist. Genootsch. Utrecht 33 (1912), p. 320.<\/a>] Leipzig kreeg nog eens een contributie van 350.000 (Hollandse) dukaten opgelegd. Het bedrag is ook dit keer naar beneden bijgesteld. Het goud\/geld (en graan) is de bevolking met militair geweld afgedwongen.[Gotzkowsky, p. 135, 140-142] De oorlog tussen Spanje, Frankrijk en Portugal, die een half jaar eerder begonnen was, is in november be\u00ebindigd.[F.A.J. Szabo (2008)  The Seven Years War in Europe, p. 407]<\/span><\/div>\n
 <\/div>\n
Eind 1762 was de Pruisische staat bijna bankroet. Het innen van de contributies door Saksen werd verhevigd. Bij de voorbereiding van de vredesbesprekingen voorgesteld het slaan van vreemde (buitenlandse?) muntsoorten te verbieden, maar het ging nog even door. Op 17 december tekenden de M\u00fcnzjuden een nieuw contract met Frederik. Vanaf 1 maart 1763 werden in Pruisen nieuwe munten geslagen. Op 1 juni zou de omwisseling voltooid zou moeten zijn en was enkel Pruisisch geld nog toegestaan. Ephraim vroeg toestemming om het omgesmolten zilver, afkomstig uit de inferieure munten, aan de Pruisische munthuizen toe te wijzen.[S. Stern, p. 380] (In het Saksische Freiberg bij voorbeeld is tussen 1763 en 1766 bijna 25.000 kg aan oude munten omgesmolten.14<\/a><\/sup> <\/span><\/div>\n
 <\/div>\n
Wie nog Kriegsgeld<\/em> beschikte, dat niet mocht worden gebruikt voor het betalen van wissels, leed verlies van meer dan 50%, oplopend tot 140%.[Schr\u00f6tter, p. 161] (De Reichsthaler bezat nog maar een kwart van de waarde als voorheen.) Handelaren stortten zich opnieuw op wisselbrieven, met de bedoeling zoveel mogelijk Kriegsgeld<\/em> kwijt te raken, zonder dat daarvoor waren werden geleverd?[K. Schneider, p. 81-82]<\/div>\n
 <\/div>\n
\n
De volgende opmerkingen zijn uit: Selma Stern (1962) Der Preussische Staat Und Die Juden (3 Volumes): Dritter Teil \/ Die Zeit Friedrichs Des Grossen. Erste Abteilung: Darstellung. Kapitel Neun: Die Preussische M\u00fcnzpolitik. Ze vond verbazingwekkende details, vooral in betrekking tot Ephraim:<\/span><\/span><\/p>\n
Man bevorzugte bald dies, bald jene M\u00fcnze, f\u00fchrte die eine im Lande ein und die andere aus dem Lande hinaus, schmolz die schwerere in die leichtere um, zahlte Aufgeld f\u00fcr das bessere und machte Wechselgesch\u00e4fte mit dem geringhaltiegeren Geld.[S. Stern, p. 228]\r\n\r\nDa man in in die erste H\u00e4lfte des 18. Jahrhunderts das Geld nicht als Geld, sondern nur als Ware betrachtete und allein das Silber Geld- und Tauschwert besa\u00df, war man beinahe gen\u00f6tigt, dieses schwer zu gewinnende Metall bei der M\u00fcnzpr\u00e4gung durch Beimischung von Kupfer zu vermehren und mit diesem verschlechterten Geld das Silber entsprechend teurer zu bezahlen. Versuchte einmal ein Herrscher, gutes Geld zu m\u00fcnzen, so konnte er gewi\u00df sein, da\u00df es alsbald ins Ausland gef\u00fchrt oder in geringwertige Scheidem\u00fcnze verwandelt wurde. Es war ein verh\u00e4ngnisvoller circulus vitiosus. M\u00fcnzte man schlechtes Geld, so stieg der Silberpreis. Pr\u00e4gte man gutes Geld, so verschwand es nach wenigen Wochen von der Bildfl\u00e4che. Versorgte man das Land mit ausl\u00e4ndischem Geld, so verlor man den Schlagschatz und die \u00fcbrigen M\u00fcnzverdienste, ohne sicher zu sein, da\u00df die ausl\u00e4ndischen M\u00fcnzen nicht gleichfalls mit minderwertigen Metallen vermischt wurden.[S. Stern, p. 230]\r\n\r\nTrotz dieser Schwierigkeiten war Friedrich entschlossen, den Gordischen Knoten zu l\u00f6sen, Berlin zum Wechselplatz der Welt zu machen und sich selbst durch eine vollendete M\u00fcnztechnik und entsprechende M\u00fcnzreformen einen m\u00f6glichst hohen Schlagsatz zu sichern.\r\nZu diesem Zwech bestellte er den M\u00fcnzmeister Graumann, einen projekten- und phantasiereich, st\u00fcrmischen und genialen Man, einen der bekanntesten Geldtheoretiker seiner Zeit.[S. Stern, p. 231]\r\n\r\n<\/em>Volgens Schr\u00f6tter was het Graumann, die alles had bedacht.[Das preussische M\u00fcnzwesen im 18. Jahrhundert M\u00fcnzgeschichtlicher Teil (1908), p. 75<\/a>] In 1750 was hij aangesteld, en eind 1755 of later \"kalt gestellt\".[Vom Anfang des Jahrs 1751 und folgenden Zeiten<\/a>] Toen had Friedrich de zilverleveranties overgenomen. De M\u00fcnzjuden waren bereid meer sleischat (dan Graumann) te betalen en pachten in 1756 alle Pruisische munthuizen.\r\n\r\nDen P\u00e4chtern selbst wurde die Bezahlung der M\u00fcnzkosten \u00fcbertragen, sie wurden verpflichtet, f\u00fcr jede ausgem\u00fcnzte Million einen Schlagschatz von 40.000 Talern an den K\u00f6nig und f\u00fcr jede in polnischem Geld ausgem\u00fcnzte Million einen solchen von 200.000 Talern zu zahlen, w\u00e4hrend ihnen \"die Spanne zwischen dem Preis der erworbenen Edelmetalls und den ausgepr\u00e4gten M\u00fcnzen verblieb\".\r\n\r\nNach Graumanns Sturz wurde Anfang 1755 Moses Fr\u00e4nkel - sein Bruder Abraham war inzwischen gestorben- und seinem Schwager Ephraim die Pacht der K\u00f6nigsberger und Breslauer M\u00fcnzst\u00e4tten zu \u00fcbertragen. Ihr Erfolg in K\u00f6nigsberg war so gro\u00df, da\u00df man ihnen unter \u00e4hnlichen Bedingungen auch die Pacht der M\u00fcnzst\u00e4tten von Aurich und Kleve \u00fcberlie\u00df, trotzdem ihre Konkurrenten bei der Silberlieferung, Moses Hertz Gumperts, Daniel Itzig und Moses Isaak, sich leidenschaflich bem\u00fchten, die Pacht f\u00fcr sich selbst zu gewinnen und die siegreiche Partei durch h\u00e4\u00dfliche Intriguen um die Gunst des K\u00f6nigs und der M\u00fcnzbeamten zu bringen.[S. Stern, p. 233-234]\r\n<\/em>\r\nDie dem K\u00f6nig und Retzow<\/a> unmittelbar unterstellten Unternehmer wurden verpflichtet, unter Einbehaltung des Graumann'schen M\u00fcnzfu\u00dfes Friedrich einen Schlagschatz von 5% zu zahlen, f\u00fcr die Geh\u00e4lter der Beamten, die M\u00fcnz- und Materialkosten und die Silberbeschaffung aufzukommen, w\u00e4hrend ihnen selbst Zoll- und Akzisefreiheit f\u00fcr das durchpassierende Material, Freip\u00e4sse und R\u00e4ume f\u00fcr die Auspr\u00e4gung gew\u00e4hrt wurden.[S. Stern, p. 237] \r\n\r\nUm den vom K\u00f6nig gew\u00fcnschtgen au\u00dferordentlich hohen Schlagschatz von 340.000 Talern im Jahre bezahlen zu k\u00f6nnen, waren die Unternehemer gen\u00f6tigt, bei dem gro\u00dfem Risiko, das sie eingingen, eine sehr hohe Anzahl von Scheidem\u00fcnzen auszupr\u00e4gen und zwar nach einem schlechterne als dem bisher \u00fcblichen M\u00fcnzfu\u00df von 14 Talern auf die feine Mark.[S. Stern, p. 238-239] \r\n\r\nNach dem Vertrag vom 21. November 1756 wurde den Unternehmern gestattet, gegen einen Schlagschatz von 200.000 Talern f\u00fcr eine Million Taler polnisches und s\u00e4chsisches Geld zu pr\u00e4gen, die sogenannten Tympfe (polnische 6-Groschen-St\u00fccke), und zwar zu einem erheblich leichteren M\u00fcnzfu\u00df als bis jetzt \u00fcblich gewesen war, so da\u00df aus der Mark Silber statt 14 18 Taler, 14 Groschen, 3 1\/2 Pfennige und sp\u00e4ter 19 Taler, 11 Groschen, 1 2\/3 Pfennige geschlagen wurden. Da der K\u00f6nig sich noch vor dem \"schlechten und infamen Gelde\" scheute, wurde auf den Rat des Generalintendanten Retzow, der seit dem Mai 1756 allen M\u00fcnzst\u00e4tten vorstand, beschlossen, da\u00df das neue Geld in Preu\u00dfen selbst nicht kursieren d\u00fcrfte.[S. Stern, p. 239] \r\n\r\nEs war ein kluger Schachzug von Ephraim, da\u00df er nach dem Tode des Gumperts sich mit Moses Isaak und Daniel Itzig auss\u00f6hnte und sich mit ihnen zu einer neuen Soziet\u00e4t zusammentat, der anerkannter F\u00fchrer er wurde. <\/em>(K\u00f6nig heeft een iets andere visie, zie zijn Annalen der Juden in den preu\u00dfischen Staaten besonders in der Mark Brandenburg von Anton Balthasar K\u00f6nig, p. 290<\/a>) Dieser Soziet\u00e4t wurden nun alle 6 preu\u00dfischen und die beiden s\u00e4chsischen M\u00fcnzst\u00e4tten verpachtet. \r\nGleichzeitig wurde ihnen erlaubt, nicht nur in Sachsen, sondern auch in Preu\u00dfen den 19 3\/4 Talerfu\u00df f\u00fcr alle preu\u00dfischen, s\u00e4chsischen und polnischen Sorten einzuf\u00fchren, das hei\u00dft, auf die feine Mark Silber 5, 3\/4 Taler mehr als bisher auszupr\u00e4gen und den Gehalt der Goldm\u00fcnze, des Friedrichsdor's, um 41% zu verringern, eine Verminderung, die nur durch eine entsprechende Vermischung mit Kupfer erreicht werden konnte.\r\n\u00dcber die Ergebnisse der M\u00fcnzpolitik des Jahres 1759 sind wir schlecht unterrichtet, da fast alle Akten, die sich auf sie beziehen, vernichtet worden sind, und zudem die Korrespondenz gr\u00f6\u00dftenteils in chiffrierter Schrift gef\u00fchrt worden ist. Wir h\u00f6ren nur, da\u00df der Schlagschatz dieses Jahres die gro\u00dfe Summe von 5.650.000 Taler betragen haben soll.[S. Stern, p. 241] [F. Schr\u00f6tter, p. 48]\r\n\r\nWie ist es den M\u00fcnzp\u00e4chtern gegl\u00fcckt, f\u00fcr diese riesige M\u00fcnzproduktion sich das Rohmaterial zu verschaffen? In der Hauptsache n\u00fctzten sie ihre umfangreichen gesch\u00e4ftlichen und verwandtschaftlichen Auslandsbeziehungen aus, um in Holland, besonders auf dem Amsterdamer Markt, in England und in Hamburg mittelst Hamburger und holl\u00e4ndischer Wechsel das n\u00f6tige Gold und Silber zu erwerben. Sichere Einkaufsgebiete waren auch die Oststaaten Polen, Ru\u00dfland und Ungarn, wo die sogenannten Aufk\u00e4ufer der Unternehmer die dort kursierende besseren M\u00fcnzen einhandelten und sie ihren Auftraggebern zuf\u00fchrten. Bis zum Jahre 1761 sollen de M\u00fcnzp\u00e4chter auf diese Weise, wie sie selbst erkl\u00e4rten, 50 Millionen an Gold aus den Oststaaten gezogen und es der k\u00f6niglichen M\u00fcnze nutzbar gemacht haben. Eine andere Art der Geldbeschaffung bestand darin, die von England erhaltenen Goldsubsidien umzuschmelzen und sie durch Vermischung mit anderen Metallen zu verdoppeln und zu verdreifachen.\r\n[S. Stern, p. 243]\r\n\r\nMan klagte \u00fcber die Unm\u00f6glichkeit, Zahlungen an das Ausland zu leisten, und \u00fcber das Hamstern des guten Geldes durch die Reichen, \u00fcber die K\u00fcndigung der Hypotheken, die man mit schlechtem Gelde zur\u00fcckzahlte, \u00fcber den Ankauf von st\u00e4dtischen und l\u00e4ndlichen Besitzungen und \u00fcber das hohe\r\nAufgeld, das man f\u00fcr das bessere Geld verlangte.\r\nDenn es seien fast keine anderen Silberm\u00fcnzen als s\u00e4chsische, Bernburgische und Mecklenburgische 1\/3 und 1\/6 St\u00fccke zu bekommen.[S. Stern, p. 244] \r\n\r\nIm Ausland weigere man sich, das preu\u00dfische Geld \u00fcberhaupt anzunehemen.[S. Stern, p. 245]\r\n\r\nIhre Not [Ephraim & S\u00f6hne] wurde so gro\u00df, ihr \"auf so m\u00fchsame, gef\u00e4hrlich, dennoch ehrliche und Seiner Majest\u00e4t n\u00fctliche Art erworbenes Verm\u00f6gen\" d\u00fcnkte sie so \"ma\u00dfig\", da\u00df sie Friedrich 200.000 Taler anboten, wenn er sie von der \"M\u00fcnzentreprise\" dispensiere.[S. Stern, p. 247]\r\n\r\nObwohl der gr\u00f6\u00dfte Teil der Archivalien, die sich auf die M\u00fcnzpolitik des K\u00f6nigsbezogen, vernichtet wurden, geht aus den noch erhaltenen Aktenst\u00fccken hervor, da\u00df die M\u00fcnzverschlechterung w\u00e4hrend des 7j\u00e4hrigen Krieges durch Friedrich selbst veranla\u00dft worden ist, den nur seine Minister Retzow und Schlabrendorff<\/a>, der General Tauentzien<\/a>, der Rendant der Generalkriegskasse K\u00f6ppen und der Geheime Sekret\u00e4r Eichel<\/a> beraten haben. Friedrich hat sich nie gescheut, sich selbst als den Urheber der preu\u00dfischen Inflation, die die nachlebenden Historiker als staatliche Falschm\u00fcnzerei bezeichnet haben, zu bekennen, weil er sie als die einzige M\u00f6glichkeit ansah, das f\u00fcr die Kriegf\u00fchrung n\u00f6tige Bargeld sich zu verschaffen und seine Untertanen vor allzu schwerer steuerlicher Belastung zu bewahren.[S. Stern, p. 249]\r\n\r\nEinen weiteren Vorteil erreichten sie [Ephraim & S\u00f6hne] durch die Lieferung des Silbers, das sie infolge ihrer vielen ausl\u00e4ndische Beziehungen billiger einkaufen konnten als in den Vertr\u00e4gen vorgesehen war.[S. Stern, p. 250]\r\n\r\nGotzkowsky selbst erwarb seine Millionen haupts\u00e4chlich durch die Ausn\u00fctzung der schwankenden Valutaverh\u00e4ltnisse w\u00e4hrend des Krieges, indem er s\u00e4chsischen St\u00e4dten und Korporationen zur Bezahlung ihrer hohen Kriegskontributionen Kredite in minderwertigem Gelde gew\u00e4hrte, die er sich dann in guten M\u00fcnzsorten zur\u00fcckgeben lie\u00df. Es hei\u00dft, er habe allein im Jahre 1761\/62 500.000 Taler auf diese Weise eingeheimst und sei nach Beendigung des Krieges im Besitz der stattlichen Summe von 2 Millionen guten Geldes gewesen.[S. Stern, p. 251]<\/em><\/pre>\n<\/div>\n
\n
<\/div>\n
    \n
  1.  L. Beutin (1933) Die Wirkungen des Siebenj\u00e4hrigen Krieges auf die Volkswirtschaft in Preussen, p. 255-256. ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  2.  Geldwertbewu\u00dftsein und M\u00fcnzpolitik Das sogenannte Gresham\u2019sche Gesetz im … door Ingeborg Meyer, p. 8<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  3.  An essay on circulation and credit: in four parts; and a letter on the jealousy of commerce. From the French of Monsieur de Pinto, p. 119<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  4.  In 1742 introduceerde Johann Philip Graumann<\/a> in Braunschweig-Wolfenb\u00fcttel de Karld’or en in 1747 de zilveren Albertustaler. In de Republiek werd op 1 augustus 1749 besloten de gouden dukaten, waarvoor drie verschillende prijzen werden gehanteerd, te vervangen door gerande gouden rijders. De Zeeuwse rijksdaalder is in 1747 verlaagd. In 1752 ging Holstein over tot het gebruik van de Albertustaler; Kurhannover (en L\u00fcbeck) hadden bedenken en gebruikten de Kuranttaler. Vanaf 1753 werd in samenwerking met Beieren de Maria-Theresiataler geslagen; de Oostenrijkse keizerin liet ook een Albertustaler introduceren en de Konventionsfu\u00df. ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  5.  Extract uit het register der resolutien van de heeren Staaten Generaal, p. 13 ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  6.  Extract uit het register der resolutien van de heeren Staaten Generaal, p. 11 ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  7.  W. Prins (2011) Hume, genoemd. Een inventarisatie van Nederlandstalige reacties op David Hume, 1739-1800, p. 106.<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  8.  G. Steiner (1994) Drei preussische K\u00f6nige und ein Jude. Erkundungen \u00fcber Benjamin Veitel Ephraim und seine Welt, p. 35 ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  9.  Schr\u00f6tter (1909) Das Preussische M\u00fcnzwesen im 18. Jahrhundert, p. 9, 13, 16 ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  10.  Geschichte des Brandenburgisch-Preussischen Staats von August Zimmermann (1846), p. 551<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  11.  Der gerechtfertigte Ephraim, oder, Historische und beurtheilende Nachrichten …<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  12.  \u00dcber meine Verhaftung und einige andere Vorf\u00e4lle meines Lebens von Benjamin V. Ephraim<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  13.  Die Macht und das Imagin\u00e4re: eine kulturelle Verwandtschaft in der Literatur, p. 127. Editor(s): Rudolf Behrens, J\u00f6rn Steigerwald<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n
  14.  Friedrich der Grosse: Eine lebensgeschichte, Band 2 von Johann David Erdmann Preuss, p. 437<\/a> ↩<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n
    <\/div>\n
    <\/path><\/svg><\/i> \"Loading\"<\/p>\n
    <\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    De financiering van de Zevenjarige oorlog is een ingewikkelde zaak. Zeker is dat Frederik de Grote vijf keer zijn munt liet devalueren en dat Engeland vanaf 1758 tot 1761 via Amsterdam en Hamburg subsidie overmaakte, bestaande uit goud en zilver. Dat is door Frederik gebruikt voor het slaan van Kriegsgeld  en verspreid in Saksen, Silezi\u00eb, Polen, Bohemen en … Lees verder Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n
    <\/div>\n
    <\/path><\/svg><\/i> \"Loading\"<\/p>\n
    <\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":866,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-5357","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"a3_pvc":{"activated":true,"total_views":6409,"today_views":1},"yoast_head":"\nFrederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) - Taco Tichelaar<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"nl_NL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"De financiering van de Zevenjarige oorlog is een ingewikkelde zaak. Zeker is dat Frederik de Grote vijf keer zijn munt liet devalueren en dat Engeland vanaf 1758 tot 1761 via Amsterdam en Hamburg subsidie overmaakte, bestaande uit goud en zilver. Dat is door Frederik gebruikt voor het slaan van Kriegsgeld  en verspreid in Saksen, Silezi\u00eb, Polen, Bohemen en … Lees verder Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) →\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Taco Tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-08-05T16:23:45+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Geschatte leestijd\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"39 minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/\",\"name\":\"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) - Taco Tichelaar\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/43\\\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\\\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\",\"datePublished\":\"2017-11-26T07:43:55+00:00\",\"dateModified\":\"2022-08-05T16:23:45+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/43\\\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\\\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\",\"contentUrl\":\"http:\\\/\\\/upload.wikimedia.org\\\/wikipedia\\\/commons\\\/thumb\\\/4\\\/43\\\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\\\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Frederik II van Pruisen, filosoof en valsemunter\",\"item\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/\",\"name\":\"Taco Tichelaar\",\"description\":\"geschiedenis, huisonderzoek\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"nl-NL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\\\/wordpress\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"nl-NL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g\"},\"description\":\"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d\",\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/tacotichelaar.nl\",\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/taco.tichelaar\",\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/taco-tichelaar-a01036221\\\/\",\"https:\\\/\\\/en.wikipedia.org\\\/wiki\\\/User:Taksen\"],\"knowsAbout\":[\"18e eeuw\"],\"knowsLanguage\":[\"duits\",\"engels\",\"nederlands\",\"fries\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) - Taco Tichelaar","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/","og_locale":"nl_NL","og_type":"article","og_title":"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)","og_description":"De financiering van de Zevenjarige oorlog is een ingewikkelde zaak. Zeker is dat Frederik de Grote vijf keer zijn munt liet devalueren en dat Engeland vanaf 1758 tot 1761 via Amsterdam en Hamburg subsidie overmaakte, bestaande uit goud en zilver. Dat is door Frederik gebruikt voor het slaan van Kriegsgeld  en verspreid in Saksen, Silezi\u00eb, Polen, Bohemen en … Lees verder Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) →","og_url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/","og_site_name":"Taco Tichelaar","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","article_modified_time":"2022-08-05T16:23:45+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png","type":"","width":"","height":""}],"twitter_misc":{"Geschatte leestijd":"39 minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/","name":"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) - Taco Tichelaar","isPartOf":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png","datePublished":"2017-11-26T07:43:55+00:00","dateModified":"2022-08-05T16:23:45+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/#breadcrumb"},"inLanguage":"nl-NL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/#primaryimage","url":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png","contentUrl":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/4\/43\/Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png\/266px-Frederick_II_of_Prussia_Coloured_drawing.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/frederik-de-grote-en-de-muntchaos-tijdens-de-zevenjarige-oorlog-1756-1763\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Frederik II van Pruisen, filosoof en valsemunter","item":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/frederik-ii-van-pruisen-de-filosoof-en-valsemunter\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Frederik de Grote en de muntchaos tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#website","url":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/","name":"Taco Tichelaar","description":"geschiedenis, huisonderzoek","publisher":{"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"nl-NL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/#\/schema\/person\/9507958c5bf79d94fffc2702606bc3a6","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"nl-NL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g","caption":"admin"},"logo":{"@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/a49b40cf75021306b5946fce4549f64c43bfe4038dec77cf518111eb1b9e3f77?s=96&d=identicon&r=g"},"description":"My hobby is house and occupant research of canal houses in Amsterdam. Of some canal houses much is known, but in general I collect relevant information in tax books, stored in the Amsterdam city archive, in the literature or on internet. \u201c According to Zhuang zi, a Tao philosopher life is limited and knowledge to be gained is unlimited.' [2] \u201d","sameAs":["https:\/\/tacotichelaar.nl","https:\/\/www.facebook.com\/taco.tichelaar","https:\/\/www.linkedin.com\/in\/taco-tichelaar-a01036221\/","https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/User:Taksen"],"knowsAbout":["18e eeuw"],"knowsLanguage":["duits","engels","nederlands","fries"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/5357","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5357"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/5357\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/866"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5357"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}