{"id":9074,"date":"2023-03-25T08:54:01","date_gmt":"2023-03-25T06:54:01","guid":{"rendered":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/?page_id=9074"},"modified":"2025-03-12T06:22:44","modified_gmt":"2025-03-12T04:22:44","slug":"lissabon","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tacotichelaar.nl\/wordpress\/huisonderzoeken\/lissabon\/","title":{"rendered":"Prins Hendrikkade 105"},"content":{"rendered":"
\"File:Witsen,
Kromme Waal met Kraansluis (1913); Gezicht vanaf de Waalseilandsgracht in noordelijke richting op de Kraansluis. Links de panden Prins Hendrikkade 99-107, grenzend aan de huizen op de Kromme Waal. Vervaardiger Willem Witsen (1860-1923). Stadsarchief Amsterdam<\/figcaption><\/figure>\n

W.H.M. de Fremery beschreef in zijn onovertroffen studie \u2018De opkomst van de Amsterdamse haven\u2019 een landmeetkundig kaartje, opgemaakt rond 1598, waarop alle eigenaren op dit deel van de Waal staan vermeld.[DE OPKOMST DER AMSTERDAMSE HAVEN EEN STUDIE DOOR W.H.M. DE FREMERY gepubliceerd in het 22e jaarboek Amstelodamum (1925)<\/a>]  Ook L. Jansen, auteur van tientallen huisonderzoeken, verdiepte zich in zijn artikel over de Lastage in de verwikkelingen rond de Melioratie, een eenmalige hef\u00adfing op de aangebrachte verbeteringen door de stad. Ed Taverne beschreef de planmatige opzet van de uitbreiding aan de oostkant van de stad.<\/p>\n

De Waal en de Lastage<\/h2>\n

In de 16de eeuw kwam Amsterdam, in plaats van de IJsselsteden, op als belangrijkste handelsstad. Op de houtsnede van Cornelis Anthonisz. uit 1544 is duidelijk te zien dat zich talloze bedrijf\u00adjes gevestigd hadden buiten de stad. Dichtbij de Montelbaanstoren stonden vijf lijn\u00adbanen, waar scheeps\u00adtouw werd gefa\u00adbriceerd. Op de oever langs de Waal , een met palen omgeven ruimte waarbinnen schepen tegen storm en ijsgang beschermd veilig kunnen liggen werden schepen gebouwd, gebreeuwd en gekalefaterd, d.w.z. voor een volgende reis op orde gebracht. Er lagen hoge stapels hout, de eigendom van diverse houtkopers.  Vanwege brandgevaar en stank werd enkel op de Lastage in grote potten pek en teer bereid. Door breeuwers werd oud touw gekookt en in pak\u00adhuizen en schuren opge\u00adslagen. In de Waal, tegen een goedkoper tarief dan in het centrum van de stad, lagen tientallen sche\u00adpen \u2018geparkeerd\u2019. Buiten de stadsmuren, maar dit terzijde, mocht aan de scheeps\u00adtimmerlieden belastingvrij bier worden verschaft. <\/p>\n

\"300px-Lastage,wiki\"<\/a>Jarenlang leefden de eigenzinnige bewo\u00adners van de Lastage, aan wie niet was toegestaan hun langzaam inklinkende en bij storm afkalvende percelen op te hogen, in onmin met de burgermeesters van de stad.[3]<\/a> In 1578 vond een wisseling plaats van de macht. Amsterdam koos op aantrekke\u00adlij\u00adke voorwaarden de kant van de Opstand tegen Alva. De stad zag zich gedwongen haar verdedi\u00adging beter te organiseren. In april 1585 werd het bouwverbod op de Lastage opgeheven, dat zes jaar eerder was ingesteld. In mei 1586 werd bepaald \u2018hoe de straten, stegen en burgwallen zouden worden gelegd\u2019<\/i>.[4]<\/a> Vastgelegd werd dat de eigenaren zouden worden aangeslagen voor het bouwrijp maken van de percelen door de stad. Alvorens te mogen timmeren moest de betaling, inzake de Melio\u00adra\u00adtie, afgehandeld zijn.[5]<\/a><\/p>\n

Van alle kanten kwamen vluchtelingen en immigranten toegestroomd naar Amsterdam. Het aantal inwoners is tussen 1570 en 1600 verdubbeld naar schatting met 30.000 mensen. De huren zijn in de periode tot het drievoudige opgelopen.[6]<\/a> Op de Lastage werden tussen 1590 en 1593 twee\u00ebn\u00adzeventig voor huizenbouw bestemde \u2018lege\u2019<\/i> erven ver\u00adkocht.[7]<\/a> Aan de timmerlieden werd toegestaan meer personeel aan te nemen.[8]<\/a> Vanaf 1594 werden de scheepswerven op de Lastage verplaatst naar Uilenburg, gelegen in de Tweede Uitleg. Daarna kon worden begonnen met de aanpassingen in en langs de Waal. Niet lang daarna zou de ruimte worden bezet door tientallen zeilmakers.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

 Kwijtscheldingen Lastage<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

 jaar<\/p>\n<\/td>\n

\n

huis<\/p>\n<\/td>\n

\n

erf<\/p>\n<\/td>\n

\n

werf, tuin, lijnbaan<\/p>\n<\/td>\n

\n

totaal<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1563\/72<\/p>\n<\/td>\n

\n

4<\/p>\n<\/td>\n

\n

6<\/p>\n<\/td>\n

\n

1 tuin<\/p>\n<\/td>\n

\n

11<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1573\/80<\/p>\n<\/td>\n

\n

?<\/p>\n<\/td>\n

\n

?<\/p>\n<\/td>\n

\n

?<\/p>\n<\/td>\n

\n

?<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1581\/88<\/p>\n<\/td>\n

\n

2<\/p>\n<\/td>\n

\n

22<\/p>\n<\/td>\n

\n

2 werven, 1 lijnbaan<\/p>\n<\/td>\n

\n

27<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1590\/93<\/p>\n<\/td>\n

\n

8<\/p>\n<\/td>\n

\n

72<\/p>\n<\/td>\n

\n

1 tuin<\/p>\n<\/td>\n

\n

81<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1595\/01<\/p>\n<\/td>\n

\n

17<\/p>\n<\/td>\n

\n

34<\/p>\n<\/td>\n

\n

1 werf, 2 lijnbanen<\/p>\n<\/td>\n

\n

52<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1602\/09<\/p>\n<\/td>\n

\n

18<\/p>\n<\/td>\n

\n

14<\/p>\n<\/td>\n

\n

1 lijnbaan<\/p>\n<\/td>\n

\n

32<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1610\/15<\/p>\n<\/td>\n

\n

7<\/p>\n<\/td>\n

\n

11<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u2013<\/p>\n<\/td>\n

\n

18<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

In 1596 werd de oever \u2018vanaf de noord\u00adhoek langs de Waal tot het stad\u00aderf\u2019<\/i>, de huidige Gelderse steeg, aangeplempt en recht getrokken. De bestrating kwam gereed, de haven werd uitgediept en van nieuwe palen voorzien. Een nieuw conflict betreffende de hoogte van de heffing rond de Melioratie gaf aanleiding om alle percelen op dit deel van de Waal met de namen van de eigenaren te laten opte\u00adkenen. De landmeter Adriaen Ockersz. deed verslag.[9]<\/a> In 1597 werden een drie\u00adtal schepen, die Bantam op Java hadden bereikt, op fees\u00adtelijke wijze binnengehaald. De Bantammerstraat kreeg niet lang daarna zijn naam. Ook de handel op Noord- en Zuid-Europa bloeide op, ondanks voortdurend nieuwe moei\u00adlijk\u00adheden.<\/p>\n

Kaartje met de aanlandingen op de Waal 1596 door Adriaen Ockersz.<\/a><\/p>\n

In 1597 en 1599 zijn door Pieter Bast getekende plattegronden uitgebracht. Te zien is dat de ‘Engelse’ of ‘Londense’ kade<\/i>, tegen\u00adwoor\u00addig de Gelderse kade, en het noordelijke deel van de Lastage gemakkelijk en snel bereikbaar was via het bruggetje bij het Waterpoortje. Langs de Bantammerstraat en om en nabij het Schip\u00adpers\u00adstraatje, tegen\u00adwoor\u00addig de Waal\u00adsteeg, zijn ettelijke huizen gebouwd. Meer naar het noor\u00adden zijn mogelijk een breeuwhuisje, diverse mastwerven of houttuinen en enkele huizen afgebeeld.[10]<\/a> De straat langs het water is duidelijk te zien.<\/p>\n

<\/p>\n

Met het afbreken van de stadsmuur langs de Oude Singel<\/i> in 1600 was het werk bijna gereed. De resolutie van de burgemeesters uit 1601, houtopslag in twee of drie jaar binnen deze stad te verbieden, zal voor de houtkopers, scheepstimmerlieden en mastemakers langs de Waal aanlei\u00adding zijn geweest de bakens te verzetten.[11]<\/a> Ze zijn door de stad naar Rapenburg verwezen, dat nog niet gereed was en waar pas in 1609 erven werden verkocht.[12]<\/a> De in 1601 voorgestelde taxatie, waarbij reke\u00adning was gehouden met de ligging van de in waarde gestegen grond en het verlies aan bestrating werd verworpen, omdat ook de verlopen rente zou moeten worden betaald. Pas in 1604 viel het voor de eigenaren voordelige, definitieve besluit.[13]<\/a> De meeste eigenaren zullen daarna zijn overgegaan tot verplaatsing van hun bedrijf, tot verkoop van of het bouwen van huizen op de (achter)\u00adper\u00adce\u00adlen.[14]<\/a> De verbeterde bereikbaarheid en de gunstige ligging in de nabijheid van de haven en de schepen zullen de grond\u00adprij\u00adzen hebben opgedreven, alhoewel niet iedereen tevreden was over de waardestijging.<\/p>\n

\"Bestand:Profile<\/p>\n

Op een anomiem panorama van de stad, gedateerd in 1606, maar 1616 is niet onwaarschijnlijk, zijn langs de Waal een groot aantal huizen verschenen. Door de volgende tabel wordt ge\u00efllustreerd dat na 1610 maar weinig bouwpercelen meer werden verkocht langs de Waal.[16] <\/a>Uit de ko\u00adpergravure van Balthasar Florisz. van Berkenrode en uit de tabel is op te maken dat rond 1625 de hele Waal bewoond is geweest.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Verkoopakten (kwijtscheldingen) Waal<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

 jaar<\/p>\n<\/td>\n

\n

huis<\/p>\n<\/td>\n

\n

erf<\/p>\n<\/td>\n

\n

totaal<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1599\/1605<\/p>\n<\/td>\n

\n

3<\/p>\n<\/td>\n

\n

7<\/p>\n<\/td>\n

\n

10<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1606\/1610<\/p>\n<\/td>\n

\n

10<\/p>\n<\/td>\n

\n

6<\/p>\n<\/td>\n

\n

16<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1611\/1615<\/p>\n<\/td>\n

\n

19<\/p>\n<\/td>\n

\n

1<\/p>\n<\/td>\n

\n

20<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1616\/1620<\/p>\n<\/td>\n

\n

9<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u2013<\/p>\n<\/td>\n

\n

9<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1621\/1625<\/p>\n<\/td>\n

\n

3<\/p>\n<\/td>\n

\n

\u2013<\/p>\n<\/td>\n

\n

3<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

1626\/1630<\/p>\n<\/td>\n

\n

5<\/p>\n<\/td>\n

\n

2<\/p>\n<\/td>\n

\n

7<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/h4>\n

Bewonersgeschiedenis<\/h4>\n

Een bewonersgeschiedenis van een pand komt tot stand aan de hand van belastingregisters op onroerend goed en transportakten. Deze transportakten worden opgemaakt door een notaris. In de 17e en 18e eeuw fungeerde een \u2018kwijtschelding<\/em>\u2018 als eigendomsbewijs. Kwijtscheldingen (= kwitanties) werden opgemaakt in het stadhuis door twee daarmee belaste schepenen als aan betaling was voldaan.<\/p>\n

\"\"
Collectie Stadsarchief Amsterdam (1865)<\/figcaption><\/figure>\n

De belastingregisters<\/h4>\n

Ten tijde van de Republiek kende Holland verschillende soorten belas\u00adting: de verpon\u00adding, een heffing op onroerend goed, aanvankelijk een 8ste, later een 12de deel van de huurwaarde; de 100ste en 200ste penning, een belasting, gebaseerd op (geschat) vermogen en imposten of accijnsen op vele artikelen, zoals tabak, wijn, bier, turf en begraven.[35]<\/a> In de ver\u00adpon\u00addings\u00adko\u00adhieren staan per wijk de namen van de eigenaren en het bedrag dat ze moesten betalen genoteerd. Te\u00adge\u00adlij\u00adkertijd werden zij voor het lantaarn-, emmer- en straatgeld aangeslagen.[36]<\/a> In de verpon\u00addingskohieren worden niet altijd de feitelijke eigenaren weergegeven. Geconcludeerd kan worden dat de kohieren van een eerder deel werden over\u00adge\u00adschreven en achteraf niet altijd gecorrigeerd.[37]<\/a><\/p>\n

De Prins Hendrikkade\/Kromme Waal lag in de 17e eeuw eeuw in schutters\u00adwijk 8, uitgezonderd een aantal jaren rond 1672, toen de uitbrei\u00adding (en bedreiging door het Franse leger bij Naarden,) aan de oostkant van de stad reorganisatie en defensieve aanpassingen vereiste. Deze aanpas\u00adsing werd twee jaar later na het tekenen van de vrede teniet gedaan.[38]<\/a> Er zijn slechts drie verpon\u00addingskohieren van de 8e penning over deze wijk 8 bewaard gebleven: uit 1650-1653, 1659-1662 en 1680-1683. Vermoedelijk is honderdvijftig jaar lang 50 gulden aan verpon\u00adding betaald.[39]<\/a><\/p>\n

De bewoningsgeschiedenis op de Kromme Waal begint met houtkopers, scheepstimmerlieden, mastenmakers en grofsmeden die rond 1615 allemaal zijn verdwenen naar Uilen- of Rapenburg en omgeving. Het brandgevaar was veel te groot toen de Lastage bewoond raakte.  Veel huizen tussen het Smidssteegje, het Schipperstraatje, de Gelderse kade, en het Kamperhoofd waren jarenlang in het bezit van dezelfde families. De families Van der Schelling (van Terschelling), zeilmakers, woonde al in een heel vroeg stadium op de Lastage, vanaf 1595. In 1609 verkoopt Sievert van der Schelling zijn timmerwerf op Rapenburg, in 1610 koopt hij een huis op de Waal. Een zeilmaker gebruikte canvas en touw; verbindingen met die beroepsgroepen ligt voor de hand en zijn aanwijsbaar. Als de weeromstandigheden het toelieten werkten ze buiten. Daar had je de meeste ruimte en licht. De namen Troost, Witte en Overzee komen vaak voor en waren meestal ook familie van elkaar; broers, zusters, neven, echtgenoten, schoonouders en partners in de zeilmakerij. Dat waren allemaal dissenten: doopsgezind of remonstrants; hun leden kwamen uit de verlicht-christelijke kringen. Populair bij hen was de doop bij onderdompeling, meestal op latere leeftijd en soms in huis. Hun geboortejaren zijn dan meestal niet of lastig te vinden. De kompasmakersgezel Jan Claess Schulperoort<\/a>  en Jan Arentse Snoeck<\/a> horen ook bij dit gezelschap, zo ook Claas Janz Bruijning.<\/a> Hij trouwt n.b. met een meisje uit Rijnsburg waar de Collegianten samenkwamen. Hun huwelijken werden voor de pui, dus voor het stadhuis, afgekondigd en niet in de Gereformeerde kerk.<\/p>\n

Veel Friese schippers kwamen uit Hindelopen, Molkwerum, Workum, Koudum of Harlingen en voeren heen en weer naar de eilanden in de Waddenzee, of naar de Oostzee om hout, graan of hennep te halen. De schippersfamilie Aggesz, oorspronkelijk afkomstig uit Stavoren, is het noemen waard vanwege hun investering in een kruitmolen. Zij trouwden met een Troost of Van der Schelling, beide zeilmakers. Jacob Aggesz was betrokken bij de Admiraliteit en als commissaris bij ‘t Vlie benoemd.[lesbrief Holmes bonfire<\/a>] Hij woonde blijkbaar afwisselend op het eiland of in Amsterdam en regelde de aanvoer van munitie en proviand. Hij speelde een belangrijke rol als het  oorlog was met Engeland of Denemarken en kreeg te maken met admiraal de Ruyter en de hoogmogende heren in Den Haag. Jacob en zijn zuster worden genoemd in de notariele akten vanwege een schilderijenverzameling: Rembrandt, Potter, Codde, de zeeschilders Van der Velde, etc. <\/p>\n

Bron:<\/strong> Kwijtscheldingen<\/p>\n