Baruch Spinoza (Latince Benedictus de Spinoza; Portekizce Bento de Espinosa ya da d’Espinosa; Amsterdam, 24 Kasım 1632 – Lahey, 21 Şubat 1677), XVII. yüzyılda yaşamış Hollandalı bir filozoftur. Erken ya da radikal Aydınlanma’nın önde gelen düşünürlerinden biri olarak kabul edilir ve özellikle rasyonalist gelenek içinde önemli bir yere sahiptir.[2]
Spinoza, Amsterdam’daki Sefarad kökenli Yahudi cemaatinde yetişmiş, genç yaşta bu cemaatten dışlanmasının ardından yaşamını büyük ölçüde inziva içinde sürdürmüştür. Rijnsburg, Voorburg ve Lahey’de yaşadığı yıllarda başlıca eserlerini kaleme almış; düşüncelerini yayımlarken temkinli davranmış ve kamusal tartışmalardan mümkün olduğunca uzak durmuştur.
Yaşamı boyunca dinsel ve siyasal otoriteler tarafından eleştirilen Spinoza’nın bazı eserleri yasaklanmış, görüşleri uzun süre tartışma konusu olmuştur. Buna rağmen, ölümünden sonra yayımlanan yapıtlarıyla XVII. yüzyıl düşünce tarihinin en etkili figürlerinden biri olarak kabul edilmiştir.
Yaşamı
Kökeni ve ailesi
Spinoza’nın ailesi, Portekizce kaynaklarda d’Espinosa ya da de Espinosa olarak anılan Sefarad kökenli bir aileydi. Bazı tarihçilere göre ailenin kökeni, İspanya’nın Burgos bölgesindeki Espinosa de los Monteros kasabasına dayanır. Hristiyanlığa geçmeyi reddeden Yahudilerin İspanya’dan sürülmesinin ardından, Spinoza’nın atalarından biri İspanya-Portekiz sınırındaki Vidigere’de ticari faaliyetlere başlamıştır.
Portekiz’in 1580’de İspanyol Krallığı’na bağlanmasından sonra aile, daha hoşgörülü bir ortam sunduğu düşünülen Fransa’ya göç etti. Spinoza’nın büyükbabalarından Isaac, yaklaşık 1592 yılında Protestan Nantes kentinde bir ticaret işletmesi kurdu. IV. Henri’nin öldürülmesinden sonra Fransa’daki Yahudilere yönelik baskıların artması üzerine, ailenin 1620’den sonra Rotterdam’a geçtiği kabul edilmektedir. Isaac, İspanya’nın uyguladığı ticari ambargoyu aşabilmek için Nantes’taki ticari bağlantılarını kullanmayı sürdürmüştür.
Ailenin XVII. yüzyılın başlarında Hollanda Cumhuriyeti’ne yerleşmesiyle birlikte Spinoza, Amsterdam’daki Sefarad cemaatinin içinde büyüdü.
Amsterdam yılları ve cemaatten kopuş
Arka plandaki evlerden birinde Spinoza ailesi yaşamıştır. Nooms, Reinier (1623-1664)
1631 yılında Abraham Spinoza —Manuel Rodrigues adıyla da bilinir— Amsterdam’ın varlıklı Sefarad tüccarları arasında yer alıyordu. Sefarad tacirler arasında, koşullara göre farklı dinsel kimliklerin kullanılması yaygın bir uygulamaydı. 1636’da Baruch’un babası Michael Spinoza, bağımsız bir tüccar olarak kaydedildi; aynı zamanda cemaatin yöneticileri olan parnassim arasına seçildi.
Baruch Spinoza’nın annesi Kasım 1638’de hayatını kaybetti. Mart 1654’te ise babası Michael Spinoza öldü ve Beth Haim mezarlığına defnedildi. Baruch, küçük kardeşi Gabriel ile birlikte babasının şarap, zeytinyağı, incir ve badem ticaretini devraldı. Ancak şirket kısa sürede ciddi mali sorunlarla karşılaştı. 1652’de kiralanıp donatılan bir gemi, Fas kıyılarında Tetuan yakınlarında alıkonuldu; Mayıs 1653’te korsanlar tarafından yağmalanarak Salé’ye götürüldü. Bu olay, firmanın cirosunun birkaç yıl içinde keskin biçimde düşmesine yol açtı.
1654’ün sonunda Spinoza’nın Yahudi yoksulları ve cemaat için ödeme yaptığı bilinmektedir. Şirketin fiilen iflas edip etmediği tartışmalıdır; ancak bazı alacaklılara öncelik verilmiş olması mümkündür. Bu dönemde Amsterdam’da veba salgını hüküm sürüyordu. Maddi imkânı olanların şehri geçici olarak terk etmesi yaygın bir uygulamaydı. Spinoza’nın da ilk biyografi yazarı Johann Köhler’e (Colerus) göre bir süre Amsterdam’dan ayrılmayı uygun bulduğu aktarılır.
27 Temmuz 1656’da Spinoza, Sefarad cemaatinden resmen dışlandı (cherem). Yazılı olarak günümüze ulaşan bu aforoz metninde, ona “korkunç sapkınlıklar” ve “utanç verici eylemler” isnat edilmiştir. Bu karar, aile üyelerinin kendisiyle her türlü temasını ve maddi desteğini de yasaklıyordu. Dikkat çekici olan, bu dışlanmanın Spinoza’nın felsefi eserlerinin kamusal tartışma konusu olmasından önce gerçekleşmiş olmasıdır.
Rijnsburg, Voorburg ve Lahey (1656–1678)
Spinozamuseum, Rijnsburg Spinozamuseum, Den Haag
Sefarad cemaatinden dışlanmasının ardından Spinoza, 1661 yılında Amsterdam’dan ayrılarak Rijnsburg’a yerleşti. Burada daha teruggetrokken bir yaşam sürmeyi tercih etti ve Etika üzerinde çalışmaya başladı. Rijnsburg yılları, onun en üretken dönemlerinden biri olarak görülür. 1663’te Etika’nın ilk bölümleri el yazması hâlinde Amsterdam’daki yakın çevresine ulaştı. Aynı yıl Voorburg’a taşındı ve çalışmalarını burada sürdürdü.
1664’te Descartes Felsefesinin İlkeleri (Principia philosophiae cartesianae) adlı eserini yayımladı; bu, yaşamı sırasında kendi adıyla yayımlanan tek kitabıdır. Bu dönemde Spinoza’ya yöneltilen ateizm suçlamaları yaygınlaştı; kendisi bu nitelendirmeyi reddetse de, kamuoyundaki algıyı bütünüyle değiştirmeyi başaramadı.
1669–1671 yılları arasında Lahey’e yerleşti. Burada kaleme aldığı Teolojik-Politik İnceleme, 1670’te isimsiz olarak yayımlandı ve kısa sürede geniş tepkiler doğurdu. Eser özellikle Kalvinist çevrelerde sert biçimde eleştirildi; Spinoza bu nedenle daha ihtiyatlı ve geri planda bir yaşam sürmeyi tercih etti.
1672’de, “felaket yılı” olarak anılan dönemde Johan de Witt ve kardeşi Cornelis’in Lahey’de linç edilmesi Spinoza’yı derinden sarstı. Olayın ardından tepkisini dile getiren bir bildiri kaleme aldığı, ancak bunu yayımlamaktan vazgeçtiği aktarılır. 1674’te Teolojik-Politik İnceleme Hollanda’da resmen yasaklandı.
Spinoza Etika’yı 1675’te tamamladı, ancak yaşamı sırasında yayımlanmasına izin vermedi. 21 Şubat 1677’de Lahey’de hayatını kaybetti. Ardından, dostları tarafından eserleri Opera Posthuma adıyla yayımlandı ve bu yayın, onun düşünsel mirasının Avrupa çapında tanınmasında belirleyici oldu.
