Tegen de achtergrond van de toenemende militarisering van de VOC, interne oppositie onder participanten en de aanloop naar het Twaalfjarig Bestand werd in 1609 het traktaat Mare Liberum gepubliceerd. Deze tekst, geschreven door Hugo de Groot, vormde geen beleidsdocument van de VOC, maar een juridische rechtvaardiging van reeds genomen of betwiste handelingen, in het bijzonder de inbeslagname van Portugese schepen en het doorbreken van vermeende handelsmonopolies in Azië. Hoewel Van Oldenbarnevelt publicatie aanvankelijk afremde uit diplomatieke overwegingen, was Mare Liberum eenmaal gedrukt niet meer te controleren en circuleerde het al snel in bredere Europese kring.

De kern van Mare Liberum was de stelling dat de open zee niet het exclusieve eigendom van enige staat kon zijn en dat vrije zeevaart en handel voortvloeiden uit het natuurrecht en het volkenrecht. Deze redenering was in eerste instantie gericht tegen Portugese aanspraken op exclusieve controle over zeeroutes en handel in de Oost, en sloot aan bij de diplomatieke en juridische spanningen rond het Twaalfjarig Bestand.

Het belang van Mare Liberum lag niet in de directe sturing van het VOC-beleid — dat zich grotendeels onafhankelijk van juridische theorie ontwikkelde — maar in het bieden van een legitimatiekader tegenover buitenlandse mogendheden, de Staten-Generaal en kritische investeerders. Dat het beginsel van de vrije zee nooit onbetwist of universeel aanvaard werd, onderstreept het karakter van Mare Liberum als een contextgebonden argument, dat in latere conflicten telkens opnieuw werd aangepast, beperkt of verworpen.

In het moderne internationale zeerecht wordt onderscheid gemaakt tussen het publiekrechtelijke recht van de zee en het nationale maritieme recht. Binnen dit hedendaagse kader geldt de vrijheid van de volle zee, vaak in verband gebracht met Grotius’ Mare Liberum, als een fundamenteel beginsel, zij het onderworpen aan tal van internationale verplichtingen en beperkingen.

De directe aanleiding voor de juridische discussies die in 1609 zouden uitmonden in Mare Liberum was de kaping van de Portugese karaak Santa Catarina door Jacob van Heemskerk in 1603. De buit was uitzonderlijk waardevol, maar de rechtmatigheid van de inbeslagname riep ernstige vragen op. Sinds 1580 maakte Portugal deel uit van de Iberische Unie met Spanje, maar bleef het formeel een afzonderlijk koninkrijk; daardoor was Portugal juridisch niet automatisch in oorlog met de Republiek, wat de kaping van Portugese schepen rechtens omstreden maakte. De affaire leidde tot juridische procedures, diplomatieke spanningen en interne verdeeldheid binnen de VOC, waarbij vooral de grens tussen handel, kaapvaart en oorlogvoering ter discussie stond.

Deze benadering sluit aan bij recente studies over Grotius en het vroegmoderne volkenrecht, zoals gepubliceerd door de Peace Palace Library, waarin de Aziatische context en de praktische juridische functie van Mare Liberum centraal staan.¹