Frederik II van Pruisen, filosoof en valsemunter

Frederik II of Frederik de Grote (Berliner Stadtschloss, 24 januari 1712Potsdam, 17 augustus 1786) is mogelijk de beroemdste, maar ook de meest omstreden telg uit het geslacht Hohenzollern. Hij was vanaf 1740 koning in (een deel van) Pruisen en vanaf 1772 koning van geheel Pruisen, toen hij door middel van handige diplomatie  West-Pruisen wist te verkrijgen. [1] Hij profileerde zich als de eerste openlijk agnostische heerser van de moderne tijd, en maakte geen openbare aanval op de religie, maar werd door tijdgenoten als verdediger van het protestantisme gezien. 

Frederick II of Prussia Coloured drawing.png

Op basis van de economische en militaire hervormingen die zijn vader, de soldatenkoning Frederik Willem I van Pruisen, had doorgevoerd, wist Frederik II Brandenburg-Pruisen om te vormen tot een Europese grote mogendheid. Hij voerde oorlogen tegen Oostenrijk, en breidde zijn vorstendom tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) uit met Silezië, en met het graafschap Oost-Friesland (1744). Met grote hardnekkigheid dreef hij staatshervormingen door, waarover hij vele gesprekken had gevoerd en schriftelijke uiteenzettingen het licht had laten zien. In de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) viel hij opnieuw Oostenrijk, Rusland, Bohemen aan en bezette het Keurvorstendom Saksen. In 1778-1779 was hij betrokken in de Beierse Successieoorlog om te voorkomen dat Oostenrijk een deel van Beieren in handen kreeg. In 1785 stichtte hij de Vorstenbond om een tegenwicht te bieden tegen de plannen van de Habsburgse keizer Jozef II. Friedrich heeft de tegenstelling tussen het oppermachtige Oostenrijk en het in vele vorstendommen verdeelde Duitsland uitgebuit en gaf de Duitsers hun zelfrespect terug.

De cultureel ontwikkelde Frederik ontpopte zich als een groot militair strateeg, die na zijn dood nog door vele latere generaties bewonderd werd, onder meer door Napoleon Bonaparte, die bij zijn graf in Potsdam gezegd zou hebben: “Als hij nog geleefd had, zou ik hier niet gestaan hebben“. Friedrich was 46 jaar aan de regering; tijdens zijn leven was hij al een legende. Hij is door rechtse Duitse politici aan het begin van de 20e eeuw bewonderd, maar wordt nog altijd beschouwd als een unieke figuur in de Duitse geschiedenis. In 2012 is met een aantal tentoonstellingen in Berlijn herdacht dat Frederik de Grote – een kleine man van nauwelijks 1,60 m – 300 jaar geleden werd geboren.

Kroonprins

Frederik de Grote als kroonprins door Antoine Pesne (1736)

Frederik was het vierde kind van de licht ontvlambare Frederik Willem I en de ontwikkelde Sophia Dorothea van Hannover.[2] (Hun twee eerste zonen overleden kort na de geboorte.) Dit maal liet de moeder het kind niet over aan een voedster, maar hield het bij zich. “Fritz” kreeg de titel “prins van Pruisen en Oranje”. Hij groeide op in het kasteel van Königs Wusterhausen en wilde als kind niet met tinnen soldaten spelen, maar liever met zijn oudere zuster. Hij werd geslagen toen hij van een op hol geslagen paard afviel, bij koud weer handschoenen droeg en de declinatie van “mensa” in het Latijn oefende. Op zijn verjaardag kreeg hij geen hobbelpaard cadeau, maar een regiment of een kanon. Zijn vader, de soldatenkoning, was van mening:

Ich kann keinen effeminirten (verweichlichten) Kerl leiden, der sich schämt, nicht reiten und schießen kann, ... seine Haare wie ein Narr sich frisieret ... Zu anderen recht hoffärtig, recht bauernstolz ist, mit keinem Menschen spricht ... und mit dem Gesichte Grimassen macht, als wenn er ein Narr wäre, und in nichts meinen Willen tut, als mit der Force dazu angehalten; nichts aus Liebe, und er alles dazu nichts Lust hat, als seinem eigenen Kopfe folgen, sonsten alles nichts nütze ist.

Frederik hield van paardrijden, maar had een hekel aan de jacht; hij schreef liever gedichten. In 1728 leerde hij dwarsfluit te spelen en het door zijn vader verachte Frans. Zo ontwikkelde zich een uiterst gespannen verhouding tussen de wonderlijke en melancholieke vader en de scherpzinnige, maar betweterige zoon. Zijn moeder had een Engelse huwelijkskandidaat voor hem op het oog, hetgeen niet in overeenstemming was met de wensen van zijn vader, hetgeen de huiselijke vrede verstoorde. Dit leidde op 5 augustus 1730 tot een poging met Robert Keith, een page, vanuit Steinsfurt naar Engeland te vluchten, waar zijn oom, de broer van zijn moeder, George II van Engeland koning was. Zijn lievelingszus Wilhelmina kreeg huisarrest opgelegd, zijn handlanger Peter Keith vluchtte.[4] De strenge, in sommige opzichten aandoenlijke vader liet de verdeelde jury opnieuw een uitspraak doen, toen Frederiks adjudant, Hans Hermann von Katte, die ook een ingewijde was in zijn vluchtplannen, werd veroordeeld tot levenslang. De herziene uitspraak leidde tot de executie van Katte. De vader wilde zijn zoon op de knieën dwingen en vanuit het raam van het kasteel in Küstrin werd Frederik door de bewakers gedwongen naar de terechtstelling te kijken. De kroonprins schijnt te zijn flauwgevallen en het aanschouwen van de onthoofding bleef hem bespaard, maar het lijk moest op bevel van zijn vader blijven liggen voor zijn venster. Frederik werd wekenlang opgesloten, niemand mocht met hem spreken, maar er werd een manier gevonden, waardoor hij toch boeken en goed eten toegeschoven kreeg. Frederik wist uitstekend de aandacht op zichzelf te vestigen en half Europa, waaronder Abbé de Saint Pierre was begaan met zijn lot. Frederik liet zijn voorkeur voor predestinatieleer schieten om zijn vader te behagen. Hij gaf toe dat hij fout was geweest, zodat aan zijn eenzame opsluiting een einde kwam.[5]  Op 17 november kwam zijn vader naar Küstrin. Vervolgens kreeg Frederik, die van desertie werd beschuldigd, zijn degen en orde terug. Om zich te oefenen in bestuurlijke zaken  werd Frederik op 21 november aan het werk gezet onder leiding van de gemeentesecretaris, nadat o.a. Karel VI, de Habsburgse keizer, en prins Eugenius van Savoye zich met de zaak hadden bemoeid.[4] De kroonprins verbleef nog minstens een jaar in Küstrin in  een eigen woning, maar het verlaten de stad, boeken in het Frans en bladmuziek bleven verboden. 

Slot Rheinsberg

In 1732 kreeg Frederik de beschikking over een regiment in Neuruppin en kon eindelijk zo veel lezen als hij wilde. In hetzelfde jaar stemde hij toe in een huwelijk met Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern, maar was niet overtuigd of hij wel met haar gesprekken op niveau zou kunnen voeren. Hij stond erop dat zij L’École des femmes uit het hoofd leerde. Het echtpaar trouwde in 1733 en in 1736 nam het zijn intrek in Slot Rheinsberg. Frederik had het laten verbouwen door Johann Gottfried Kemmeter en Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff, die de twee vrij hoge torens van het oude landhuis liet staan. Er werd theater opgevoerd en muziek gemaakt. Frederik schreef zijn eerste symfonie in G-majeur en een lang traktaat, de Antimacchiavelli, een politieke intentieverklaring, waarin hij schreef dat gewapende agressie immoreel was en eerlijkheid de beste politiek voor een vorst.[6] Het waren de gelukkigste dagen uit zijn leven. Na zijn troonsbestijging in juli in Köningsberg heeft hij dit kasteel niet meer bewoond en ook niet meer met zijn vrouw samengewoond, die hij na drie jaar gedwongen huwelijk niet meer kon luchten of zien.[7] Hij verbood haar hem te bezoeken op Slot Charlottenburg of zijn buitenverblijf Sanssouci bij Potsdam.

Koning

Bij zijn aantreden liet Frederik Slot Charlottenburg verbouwen. Hij schafte het regiment van Lange Kerls af en richtte een Garde du Corps op. Hij trok wetenschappers aan voor de door zijn vader verwaarloosde Pruisische Academie van Wetenschappen en verordenneerde dat Christian Wolff (filosoof) terug kon keren. Frederik schafte ondervraging door middel van foltering af, weliswaar alleen in het geval van majesteitsschennis. Hij gaf ook bevel de censuur voor het niet-politieke deel van de Berlijnse kranten op te heffen en stelde godsdienstvrijheid in om immigratie van katholieken en hugenoten te bevorderen. In hetzelfde jaar verkocht hij Herstal aan de prins-bisschop van Luik.

Pruisen in de 18e eeuw

Toen Keizer Karel VI op 20 oktober zonder mannelijke opvolger in Wenen stierf, toonde Frederik zijn andere kant; hij viel op 14 december op brutale wijze Silezië binnen.[8] Holland, Frankrijk en Engeland zouden hem zo ver van hun grens niet tegen houden. Dat Oostenrijk de loop van de Oder beheerste stond hem niet aan en door de verovering van het rijke Silezië zou het inwoneraantal met ongeveer 50% toenemen. Pruisen met zijn goedgetrainde infanterie en cavalerie van Ulanen was voortaan in militair opzicht ongeveer even machtig als het Habsburgse rijk.

De Silezische Oorlogen had een diepe rancune van de kant van keizerin Maria Theresia en haar minister Wenzel Anton von Kaunitz tot gevolg. Het zou een van de oorzaken van de derde Silezische of Zevenjarige Oorlog worden.

De firma Willem Gideon Deutz moet grote schade hebben geleden, toen Frederik de Grote in 1742 Silezië veroverde. De firma Deutz had een lening uitstaan in Oostenrijk en Silezische zilvermijnen in onderpand gekregen. In 1753 en 1754 liet hij in het geheim in Breslau Hollandse dukaten na maken om in Silezië af te zetten.[Schrötter, Band II, p. 218]

Frederik was niet alleen een kundig veldheer, maar ook een groot diplomaat. Hij bemoeide zich met zich met alles  en was zijn eigen minister van Buitenlandse Zaken, Financiën en Oorlog. Vanwege een boycott van Pruisisische en Silezisische produkten door Oostenrijk en Saksen plande hij een nieuwe oorlog. Frederik verbond zich met Frankrijk tegen Oostenrijk, maar beging een kapitale fout door zich in 1756 met de Engelsen te verbinden, het zogenaamde Renversement des alliances en haalde zich vervolgens de vijandschap van Frankrijk op de hals. Frankrijk, Rusland en Oostenrijk konden ongeveer twee keer zoveel manschappen in de strijd werpen als Pruisen. 

Slag bij Leuthen
De zwaargehavende stad Dresden tijdens de Zevenjarige Oorlog

 

 

 

 

 

Zonder oorlogsverklaring was hij augustus 1756 Saksen binnengevallen. Zijn eerste nederlaag was in de Slag bij Kolin, 60 km ten oosten van Praag. Frederik won aan zelfvertrouwen in de Slag bij Roßbach, en de Slag bij Leuthen, waar hij de Franse en de Oostenrijkse legers versloeg. Russische legers bezetten Oost-Pruisen in 1758 Frederik werd steeds meer in het nauw gedreven en tenslotte dreigde er zelfs een totale nederlaag in de Slag bij Kunersdorf, net aan de andere kant van de Oder.  Het lot van Pruisen leek in 1759 bezegeld. Zijn soldaten vluchtten in paniek; Saksische soldaten die hij had ingelijfd deserteerden. Er brak muiterij uit onder de soldaten ontevreden over de slechte betaling met Kriegsgeld en de duurte van levensmiddelen.[Für 8 Groschen ist’s genug. Friedrich der Große in seinen Münzen und Medaillen] Van zijn leger van 58.000 man had hij er nog 3.000 over en Frederik wenste dood te zijn. Hij gaf de markies D’Argens de opdracht een grafschrift te bedenken en een schip naar Jamaica in gereedheid te brengen voor hemzelf. D’Argens herinnerde hem aan Julius Caesar, Turenne en de prins van Condé, die eveneens nederlagen hadden moeten verwerken. Hij opereerde nauwelijks 100 km van Berlijn, maar zijn tegenstanders hadden te kampen met grote aanvoerproblemen. Frederik liet nieuwe troepen rekruteren (in veel gevallen nog kinderen).

Saksen, dat provisorisch door de Pruisen en enige ministers werd bestuurd, veranderde in een slagveld en Dresden werd bij een bombardement in 1760 zwaar verwoest. Het land moest een zware contributie of brandschatting aan Pruisen betalen. De Russen en de Oostenrijkers bezetten in oktober van dat jaar enkele dagen lang Berlijn; kanalen en fabrieken werden verwoest; Slot Charlottenburg werd geplunderd, maar trokken zich om logistieke redenen terug.

De schatkist was leeg, maar Frederik werd op wonderbaarlijke wijze gered door het overlijden van de hem zeer vijandig gezinde tsarina Elisabeth I van Rusland, begin 1762. Dat noemde hij het wonder van het huis Brandenburg. Peter III van Rusland, die haar opvolgde, was een mateloos bewonderaar van Frederik II en sloot in mei de Vrede van Sint-Petersburg met hem;  Oost-Pruisen is ontruimd en teruggegeven aan Frederik, die zou instemmen met een Poolse corridor. Nadat (op 9 juli (O.S.) een aanslag werd gepleegd op Peter door zijn tegenstanders – hij stierf een week later – liet Catharina II van Rusland het pact met Frederik de Grote vallen? De oorlogsvoerende partijen waren vermoeid en er was bij beide partijen een groot gebrek aan geld. In februari 1763 werd de Vrede van Hubertusburg gesloten.

De financiering van de oorlog is een ingewikkelde zaak. Frederik leende nooit geld in het buitenland. Zeker is dat hij vijf keer zijn munt liet devalueren en dat Engeland vanaf 1758 tot 1762 via Amsterdam en Hamburg subsidie overmaakte, bestaande uit goud en zilver. Dat is gebruikt voor het slaan van Kriegsgeld  en verspreid in Saksen, Silezië, Polen, Bohemen en Koerland; het gebruik van Kriegsgeld werd in Pruisen verboden en tegengehouden.[Die Russen in Königsberg: Ein numismatisches Zeugnis des Siebenjährigen Krieges] Het is Frederik gelukt te zijn een oorlog te voeren zonder geld te lenen in het buitenland of de belastingen in Pruisen te verhogen,1 maar zijn doel bereikte middels inflatie [F. Redlich (1951) Jewish Enterprise and Prussian Coinage, p. 168. In: Explorations in entrepreneurial history, Vol. 3, Issue 3, p. 161-181.] en devaluatie van de munt.2 In Pruisen bestond geen staatsbank; het in omloop brengen van minderwaardig geld was beproefd middel om inflatie te beinvloeden. De muntmeesters Daniel Itzig  en Veitel Ephraim, speelden daarbij vanaf december 1755 een belangrijke rol. (Ze betaalden daarvoor sleischat, een bedrag dat was gebaseerd op de ondernemerswinst). Zij hebben voor 40 miljoenaan nieuwe munten geslagen, die in Saksen en Silezië in omloop werd gebracht.[Schrötter (1909) Das Preussische Münzwesen im 18. Jahrhundert, p. 9, 13, 16.] Ze waren verplicht zich aan de muntvoet vast te houden en niet meer te produceren dan afgesproken was. In oktober 1756 werd het duidelijk, dat er bedrog werd gepleegd. Het munthuis in Leipzig was verpacht aan Ephraim en Zonen. Er kwamen munten in omloop die niet ter plaatse waren geslagen, maar toch dat stempel droegen (en het jaar 1753).[Schrötter, p. 35] Kooplieden in vee, graan en zout brachten het Kriegsgeld op markten en beurzen in omloop.[Schrötter, p. 32] Toen Kleve in 1757 bezet werd door het Franse leger, zijn die activiteiten voortgezet in Magdeburg en Berlijn. Ook in Leipzig en Dresden  is minderwaardig geld geslagen, toen Ephraim ook daar tot muntmeester werd benoemd. Frederik de Grote wist af van het bedrog, en stemde ermee in, maar bemoeide zich minder met het muntwezen, naarmate hij meer op het slagveld werd beziggehouden. Begin 1762 kwam hij tot inzicht en beschouwde zijn experiment als mislukt. Het valse geld is op grote schaal uitgevoerd en omgesmolten, vooral in Amsterdam en omgeving. Na de Zevenjarige Oorlog heeft Frederik de oude muntvoet hersteld. Er is niemand veroordeeld; blijkbaar was het voor tijdgenoten duidelijk dat er al jaren, vooral sinds de aardbeving in Lissabon (1755), er een groot tekort aan cashgeld heerste. 

Voor meer informatie zie Dolle ondernemingen, schaarste aan geld en overvloed aan wisselbrieven Over Frederik de Grote, L.P. de Neufville, J.E. Gotzkowsky en de kredietcrisis van augustus 1763.

Pruisen was door de oorlog ongeveer uitgeput. Een half miljoen soldaten en burgers, ongeveer 10% van de bevolking, had het leven verloren. Maar de machtspositie van Pruisen in Europa was voor lange tijd verzekerd. In 1764 was hij de beroemdste man in Europa en had hij een ontmoeting met Casanova die vervolgens een baantje kreeg als trainer bij de cadetten. Casanova was teleurgesteld dat hij alleen om zijn uiterlijk was aangenomen.[9]

In een Russisch-Turkse Oorlog (1768-1774) steunde hij Catharina. In 1772 verwierf hij bij de Eerste Poolse Deling Pommerellen en het Kulmerland. De nieuwe aanwinsten kregen in 1773 de naam West-Pruisen, het oude Pruisen – uitgebreid met het Ermland – werd dientengevolge Oost-Pruisen.

Frederik en de Republiek

De Pruisische kroonprins bezocht in 1738 zijn volle nicht Anna van Hannover in zomerresidentie Paleis Soestdijk; zij onderhielden een levendige correspondentie voornamelijk over muzikale onderwerpen. In een brief aan Voltaire, volgend op het zomerse bezoek aan het echtpaar, roemde Frederik de Grote de levensbeschouwelijke en filosofische diepzinnigheid van de prinses en haar man. Al in 1753 liet hij hollandse dukaten namaken, tegen een weliswaar normale muntvoet, maar toch valsmunterij in opdracht van de overheid.[Schrötter, p. 69] In 1754 verkocht hij Huis Honselaarsdijk en diverse andere bezittingen in Delfland en West-Brabant, die hij van zijn vader had geërfd voor 700.000 gulden aan Anna van Hannover.[10] Frederik de Grote was in 1755 incognito op bezoek bij Isaac de Pinto op zijn landhuis Tulpenburg,[11] en bezocht de schilderijenverzameling van Gerrit Braamcamp op Kloveniersburgwal. Hij zou nog in datzelfde jaar Johann Ernst Gotzkowsky opdracht geven om schilderijen te kopen.

Op zijn terugreis, in een gewone trekschuit over de Vecht, ontmoette hij Henri Alexandre de Catt die in dienst was bij de familie Van Tuyll van Serooskerken op Slot Zuylen en op weg was naar Utrecht. Er ontspon zich in een interessante discussie op het achterdek. Frederik was onder de indruk en nodigde hem uit naar Potsdam. In 1768 verbleef hij op jachtslot ‘t Loo bij zijn nicht Wilhelmina van Pruisen. Zij was onmiddellijk na haar huwelijk begonnen de overheersende positie van Lodewijk Ernst van Brunswijk-Lüneburg-Bevern, de zwager van Frederik, te ondermijnen. In lange brieven had zij haar beklag gedaan aan haar oom. De operavoorstelling die avond was geen succes. Frederik nam het besluit nooit weer terug te keren. Hij pleitte nog wel voor eerherstel van Douwe Sirtema van Grovestins. In 1775 had hij de Nederlandse kanunnik Cornelis de Pauw als zijn voorlezer. In 1782 bemoeide hij zich opnieuw met de Republiek en liet via zijn gezant Friedrich Wilhelm von Thulemeier aan Joachim Rendorp en De Vrij Temminck weten, dat hij niet de kleinste schending van de voorrechten van het stadhouderschap zou dulden. Bovendien gaf hij zijn ambassadeur te kennen niet met Agatha Theodora Geelvinck te trouwen vanwege belangenverstrengeling. In januari 1783 verloor de stadhouder verder terrein en Frederik suggereerde dat de prins open kaart moest spelen met Frankrijk,[12] mogelijk in verband met de Vrede van Parijs (1783). Frederik heeft later meer bevoegdheden voor zijn nicht bepleit en een ministerraad om stadhouder Willem V te adviseren.[13]

Frederik en Voltaire

Romantische voorstelling van Voltaire op Sanssouci, als derde van links, naast hem Von Stille in een rood uniform en vervolgens de koning. De andere gasten waren Giacomo Casanova, Markies d’Argens, Julien Offray de La Mettrie, de gebroeders George en James Keith, Friedrich Rudolf von Rothenburg, en Francesco Algarotti. Als enige vrouw werd soms de danseres Barberina uitgenodigd.

Frederik verkeerde graag in het gezelschap van wandelende encyclopedieën, en hij nodigde de Venetiaan Francesco Algarotti al na vijf dagen uit om te blijven. Algarotti had verplichtingen, maar kwam het jaar daarop terug om zijn kroning bij te wonen. Vervolgens brachten zij een bezoek aan Bayreuth, Straatsburg en de Kleefse tuinen. Frederik schreef een erotische gedicht ‘La Jouissance‘ (De Lust). Het was naar zijn eigen zeggen om aan Algarotti (de zwaan van Padua’) te laten zien dat Noord-Europese mannen net zulke gepassioneerde minnaars zijn als Zuid-Europese mannen. Op 11 september ontmoette hij Voltaire, die toen in Brussel woonde, voor de eerste maal op slot Moyland. Ze correspondeerden al vier jaar lang, en Frederik had hem aangeboden manuscripten te bewaren.[14] Voltaire droeg zijn tragedie Mahomet voor en Frederik was onder de indruk. Hij nodigde hem uit naar Berlijn te komen, maar zegde de afspraak af na de dood van de Habsburgse keizer. Frederik hield zich toen vooral bezig met de verovering van Silezië. Toen Voltaire in november aankwam, kreeg hij geen vergoeding van zijn reiskosten.[15] Frederik, die bekend staat als zuinig, ging ervan uit dat hij al was betaald om te komen spioneren voor Frankrijk. Vanwege de Eerste Silezische Oorlog reisde Voltaire al na twee weken terug.

In 1742 ontmoeten zij elkaar in Aken. Voltaire kreeg van de Franse regering een nieuwe opdracht om in Berlijn langs te gaan en uit te vinden wat Frederik van plan was. Voltaire kwam er achter dat Frederik een lening had gesloten in Amsterdam en berichtte naar Parijs dat zij Pruisen zouden moeten steunen. In 1744 sloot Frederik een verdrag met Frankrijk, dat twaalf jaar stand zou houden. In 1751 kwam de Franse filosoof voor hun vijfde ontmoeting langs, na de dood van zijn geliefde Émilie du Châtelet, en verbleef na een stroeve ontvangst uiteindelijk twee jaar lang op Sanssouci met een aanstelling als kamerheer en de opdracht het proza van zijn opdrachtgever te corrigeren. Vanwege een ruzie over een onbetamelijk proces over een lening die Voltaire in Berlijn had gesloten, een onenigheid over een wiskundige ontdekking door Johann Samuel König of door Maupertuis,[16] en het in bezit hebben van een gedichtenbundel, door Frederik geschreven en waarvan maar acht exemplaren bestonden, hebben de lastige Frederik en de onmogelijke Voltaire elkaar na maart 1753 nooit meer in levenden lijve ontmoet. Frederik bleek gesteld op rust en harmonie en zag Voltaire op dat moment liever gaan.[17] Frederik verloor zijn interesse in literatuur. Niettemin correspondeerde de vorst toch nog ongeveer dertig jaar lang met Voltaire, die over hem schreef:

Aanhalingsteken openen ‘s Morgens is hij een groot koning, na de maaltijd een groot schrijver, de hele dag een menselijk filosoof en ‘s avonds een voortreffelijk gastheer.[18] Aanhalingsteken sluiten

Frederik en de muziek

Frederik was een groot muziekliefhebber en een geoefend fluitspeler. Zijn eerste leermeester was Gottlieb Heyne.3 Vanaf mei 1728 kreeg hij twee keer per jaar les van de Johann Joachim Quantz, die zich vanwege een plotseling binnenvallen van de boosaardige vader in een kast verstopte. In 1731 hoorde Frederik de opera Cleofide van Johann Adolf Hasse, tijdens een bezoek aan Dresden. Na het overlijden in 1733 van de keurvorst August II van Polen, die bijna failliet was, zijn een aantal musici naar Rupin gestuurd, Franz Benda en zijn broer Johann Benda, die in Dresden protestants waren geworden en veel commentaar over zich heen kregen. Later zouden ook de jongere broers Georg en Joseph Benda in zijn orkest aangesteld worden. Aan de königliche Hofkapelle bestaande uit 17 man, waren verder Carl Heinrich Graun (1735), de violist Johann Georg Pisendel, de klavecimbelspeler C.Ph.E. Bach (1738) verbonden. Frederik correspondeerde over muziek met Anna van Hannover en padre Martini en leverde het libretto voor de opera Montezuma van Graun. In 1740, het jaar van zijn troonbestijging, maakte ook Händel aanstalten zich in Berlijn te vestigen. In 1741 stichtte hij de Staatsoper Unter den Linden met een productie van Graun in een onaf gebouw. In januari 1742 bracht hij een bezoek aan de opera in Dresden en zag een uitvoering van Lucio Papirio een opera gecomponeerd door Johann Adolf Hasse; Algarotti stuurde hem de muziek van een aria achterna. Hasse schreef 80 fluitsonates voor Frederik, maar Frederik had een grotere voorliefde voor de composities van Quantz en Muzio Clementi.

Het fluitconcert door Adolph von Menzel (1850-52)
Het schrijven van fluitmuziek voor Frederik was niet altijd even makkelijk, want hij schijnt maatstrepen te hebben gehaat? Quantz werd in 1741 aangesteld als hofcomponist tegen een ongewoon hoog salaris, nadat Michel Blavet de post had afgewezen. Quantz componeerde ongeveer 300 concerti en 200 kamermuziekwerken in de galante stijl. In mei 1747 kreeg de 62-jarige Johann Sebastian Bach bij een bezoek aan het pas geopende Sanssouci een thema van Frederik opgelegd; Bach ging naar huis en schreef het zes stemmige Musikalisches Opfer.[19] Bach kreeg nooit betaald, maar zou vervolgens “wereldberoemd” worden met dat meesterwerk. Bij het uitbreken van de Zevenjarige oorlog werd de opera in Berlijn gesloten, die weliswaar in 1764 weer openging, maar omdat het zich baseerde op reprises, nooit meer is geworden wat het was. In 1773 stierf Quantz en Frederik maakte diens laatste compositie af. In 1774 kwam Wilhelm Friedemann Bach naar Berlijn, aanbeden door kribbige Amalia, een ongetrouwde zuster van Frederik. Na 1780 zou Frederik niet meer naar de opera gaan.

Wetenschap, literatuur, architectuur en handel

Detail van het enige portret waarvoor hij persoonlijk model stond (1763) door Johann Georg Ziesenis

In 1740 werd de Franse wiskundige, astronoom, natuurvorser en filosoof Maupertuis die had ontdekt de noord- en zuidpool afgeplat waren, op voordracht van Voltaire uitgenodigd om naar Berlijn te komen. Willem Jacob ‘s Gravesande bedankte voor de eer. Leonhard Euler verliet Sint-Petersburg om een benoeming aan de Berlijnse Academie te aanvaarden. In 1742 kwam Jean-Baptiste de Boyer, Marquis d’Argens naar Berlijn. De atheïst Julien Offray de La Mettrie en Gotthold Ephraim Lessing kwamen in 1747.

Het Chinese paviljoen of theehuis, gebouwd tussen 1754 en 1757 door Johann Gottfried Büring 

Frederik had niet veel op met de toenmalige Duitse literatuur en wetenschap: uitzonderingen waren Christian Wolff, die hij na een conflict aan de universiteit van Halle tussen theologen en filosofen had herbenoemd[20] en Moses Mendelssohn. Zijn favourite filosofen waren de Romeinse Lucretius en Marcus Aurelius. Gevleugelde uitspraken van Frederik II zijn:

Aanhalingsteken openen Gegen Dummheit kämpfen sogar die Götter vergebens
Jeder soll auf seiner eigener Fasson selig werden
Alle Religionen sind gleich und guht.
Aanhalingsteken sluiten
Het Stadtschloss Potsdam (1772)
Zijn lievelingshond, de Italiaanse windhond

Daarnaast was hij als iedere vorst in de 18e eeuw erg geïnteresseerd in de architectuur en maakte graag schetsen van gebouwen, die hem aanspraken. In 1732 leerde hij Von Knobelsdorff kennen, die hij assisteerde bij het ontwerp van slot Rheinsberg. Slot Charlottenburg en Slot Monbijou in Berlijn heeft hij laten uitbreiden in 1740 met nieuwe vleugels in rococostijl. In Potsdam heeft hij het stadsslot laten verbouwen tot zijn nieuwe winterresidentie. Daarnaast bouwde hij in Potsdam zijn, wereldberoemde, lustslot Sanssouci en trok de decoratieschilder Johann August Nahl aan. Op het ontwerp had de koning, die geen kelders wilde, want die boezemden hem angst in, zoveel invloed dat Von Knobelsdorff afhaakte en Jan Bouman de organisatie overnam.[21] In mei 1747 was Sanssouci, waar geen vrouwen werden getolereerd, mannen de was deden en bedden opmaakten, bijna klaar en kon hij het paleis betrekken. In het park, een leerschool voor architectuurstudenten, liet hij een Chinees paviljoen en meteen na de Zevenjarige oorlog het Neues Palais bouwen, dat laatste was bedoeld als verblijf voor zijn gasten, waarbij de keukens in een afzonderlijk gebouw werden ondergebracht. Op de Gendarmenmarkt in Berlijn kwamen rond 1785 twee bijna identieke kerken met koepels en torens, uitdrukking gevend aan zijn tolerante houding ten opzichte van religie. In 1747 had zich al uitgesproken voor de bouw van moskeeën als ook moslims zich in Pruisen als kolonisten zouden vestigen. Bovendien kwamen de Sint-Hedwigskathedraal, de Koninklijke Bibliotheek en het paleis voor prins Heinrich, nu de Humboldt-Universiteit tot stand. Frederik was zuinig en liet oud materiaal hergebruiken.4

In 1742 kocht hij de verzameling antieke standbeelden van Melchior de Polignac. Frederik was ook een groot liefhebber van de schilderijen van Watteau,[22] Pater,[23] Chardin, Lancret en Pesne. Zijn collectie achttiende-eeuwse Franse meesters is een van de belangrijkste buiten Frankrijk. Rond 1755 zou zijn smaak veranderen en verzamelde 39 schilderijen van Rubens en 15 van Anthonie van Dijck. In 1756 kocht hij 400 schilderijen in Frankrijk.[24] In 1764 werd de Bildergalerie (Sanssouci) geopend om bij slecht weer niet naar buiten te hoeven.

De koopman, industrieel en kunstverzamelaar Johann Ernst Gotzkowsky kreeg niet alleen opdracht schilderijen op te kopen maar in 1761 ook een porseleinfabriek opnieuw op te starten. Toen Gotzkowsky na twee jaar failliet ging, nam Frederik de fabriek over, de tegenwoordige Koninklijke Porselein Manufactuur (KPM). Hij verplichtte de loterijen en de Joden jaarlijks porselein af te nemen.

In 1740 had Frederik een ministerie voor handel opgericht, in 1750 startte hij de Pruisische Aziatische Compagnie, waarbij de Surinaamse koopman Stephanus Laurentius Neale  betrokken was. Met de opzet in Emden van een marine is het nooit wat geworden. In Krefeld en Elberfeld was een zijde-industrie opgezet waarvoor Hollanders werden aangetrokken. In het voorjaar van 1758 was de schatkist leeg. Door het uitgeven van valse munten, met een beperkt zilvergehalte, raakte de staatskas  weer gevuld. In april 1763 startte hij een loterij; elf maanden later trok hij zich terug.[25] De Neufville ging in augustus 1763 failliet vanwege een grote ongedekte hoeveelheid wisselbrieven op Hamburg. Frederik de Grote schreef na enkele weken een brief aan de Staten van Holland om het faillissement op te heffen; het jaar daarop kreeg De Neufville rehabilitatie.[26] Frederik beklaagde zich diverse keren over de woekeraars en speculanten. Het lag nooit aan hem zelf.

Johann Ernst Gotzkowsky slaagde er april 1763 in voor 1,2 miljoen gulden afgedankte Russische graanvoorraden opgeslagen langse de Pommerse kust op te kopen. Daarbij is hij gefinancierd met 100.000 gulden door de Amsterdamse koopman/verzekeraar Leendert Pieter de Neufville die zich toentertijd in Berlijn ophield. De Neufville zegde toe een miljoen gulden in de Koninklijke Pruisische Aziatische Compagnie in Emden te willen investeren. Gotzkowsky en De Neufville speculeerden ook met wisselbrieven. Een actie die hen duur zou komen te staan; drie maanden later waren zij failliet. Frederik de Grote schreef op 21 augustus zowel het Amsterdamse stadsbestuur als de Staten-Generaal aan met het verzoek om de zilversmelterij van de firma De Neufville overeind te houden. Op 24 augustus nam Frederik de porselein- en de zijdefabriek van Gotzkowsky over in de hoop dat die met een voorschot en enige maanden uitstel alsnog in staat zou zijn zijn bankroet te vermijden en de Russen te betalen.  Meer dan 100 firmas in Hamburg en Amsterdam zouden nog hem volgen in de tijdelijke, maar heftige crisis die vooralsnog niet was uitgewoed. Frederik  reorganiseerde de brandverzekering, begon een staatsloterij, die hij overdeed aan Giovanni Antonio Calzabigi.5 

In 1765 liet hij een koninklijke girobank, en een handelscompagnie op de Levant oprichten om Oostenrijk concurrentie aan te doen; de Aziatische Compagnie is opgeheven. Pruisen belandde in een recessie en in 1766/67 volgde een nieuwe reeks van faillissementen, waaronder Gotskowsky.6 

Aardappels en snuifdozen

Een van de grote verdiensten van Frederik de Grote is de invoering op grote schaal van de aardappel als volksvoedsel. Op 24 maart 1756 vaardigde hij het beroemde Kartoffelbefehl uit, waarin hij “sämtliche Land– und Steuer Rä­the, Magistrate und Beamte” beval dat al zijn onderdanen met deze plant bekendgemaakt dienden te worden en dat deze op iedere beschikbare plek moest worden verbouwd.[27][28] Tot op de dag van vandaag zijn er altijd een paar aardappelen te vinden op zijn graf.[29]

Frederik was een toegewijd gebruiker van snuiftabak. Beschrijvingen van zijn verschijning maken meer dan eens melding van snuifvlekken op zijn (versleten) uniform.[30] In de nalatenschap van keizer Wilhelm II in Huis Doorn is een deel van zijn verzameling snuifdozen (die honderden exemplaren moet hebben omvat) te bewonderen.

Persoonlijk leven

 In 1735 ging hij voor de eerste keer op bezoek bij zijn zuster Wilhelmina in Bayreuth. Frederik was niet onder de indruk van wat hij zag en meende dat het kamermeisje van de prins van Wales meer geld tot haar beschikking had dan zijn zuster.[31]
 

In 1738 kwam de Rotterdammer Daniel de Superville langs om Frederik te behandelen, naar verluidt van een oedeem. De arts vond Frederik hoogst intelligent, maar beschikkend over een slecht karakter. Hij was vals, achterdochtig, egocentrisch, ondankbaar, etc. en zou een grotere vrek kunnen worden dan zijn vader. Hij had geen geloof en geen moraal, maar was daarentegen geïnteresseerd in wetenschap.

Op 15 augustus 1738 werd Frederik in Braunschweig ingewijd als lid van de Orde van Vrijmetselaren, zeer tegen de zin van zijn vader. In 1739 zou hij in Rheinsburg, in 1740 in Slot Charlottenburg een zaal als Loge inrichten, voor de thans nog bestaande Zu den drei Weltkugeln. Zijn verdere leven bleef Frederik de orde openlijk ondersteunen.

Zijn huwelijk met Elisabeth Christine van Brunswijk-Bevern is altijd kinderloos gebleven. Zijn echtgenote, van wie hij gescheiden leefde en die zomers meestal op Slot Schönhausen verbleef, ontmoette hij alleen bij staatsaangelegen en op familiefeesten. Toen zij rond 1756 voor het eerst Sanssouci bezocht, begroette hij haar met het legendarische Madame, u bent dikker geworden.

Van den koning van Pr(uisen) konnen geen horreurs genoeg gesegt werden, gene menslieventheyt, geen geneureusheyt, genen dankbaerheyt, allerambitieust voor sig allen, het anti-phisiqeu, soo ook sijne broerders, see toegdaen, gierigin den hoogsten graat.7

Op latere leeftijd heeft Frederik zich ontwikkeld van een vrouwenhater in een mensenhater. Al in 1769 werd over hem verteld dat hij van niemand hield. Denis Diderot noemde hem een boosaardige aap.

Frederik de Grote of der Alte Fritz op 68-jarige leeftijd door Anton Graff (1781)

Friedrich gaf weinig om zijn familie. Niettemin was hij sterk betrokken bij de opvoeding van Carl Eugen in Würtenberg en zijn lievelingsneef, prins Frederik Willem II van Pruisen, die hem zou moeten opvolgen. De vrouw van zijn neef, zijn eigenzinnige nicht Elisabeth van Brunswijk-Wolfenbüttel, werd na een buitenechtelijke zwangerschap verbannen naar Stettin. Frederik dwong Frederik Willem drie maanden na de scheiding een nieuw huwelijk te sluiten en voor een mannelijke opvolger te zorgen.

Frederik de Grote liep altijd in uniform en laarzen en deed inmiddels nauwelijks onder voor zijn vader. Hij was erg gesteld op zijn honden, waaronder een spaniël, maar ook op Männerfreundschaften. Dat blijkt wel uit zijn hechte vriendschap met zijn secretarissen Von Katte, Charles Étienne Jordan, Claude Étienne Darget, en voorlezers Jean-Martin de Prades en Henri Alexandre de Catt, die ook zijn Frans moesten verbeteren.[32] Al jaren wordt gespeculeerd dat hij homoseksueel was,[33][34] volgens Casanova werd daar door tijdgenoten niet geheimzinnig over gedaan.[35] De voortzetting van de dynastie was hoe dan ook gegarandeerd door de kinderrijkdom van zijn jongere broer August Willem, destijds de favoriet van zijn vader.

De molen in juni 2009

Frederik was misschien liever filosoof geweest dan koning, maar nam zijn opdracht serieus. Het onthoofden van zijn vriend Katte, in opdracht van zijn vader, moet een nare ervaring zijn geweest en heeft volgens sommige auteurs een cynische man van hem gemaakt. Zijn verhouding met vrouwen was ingewikkeld, maar met zijn zuster Wilhelmina van Bayreuth intiem. Met de molenaar achter Sanssouci voerde hij strijd, maar was niet te beroerd te erkennen dat de rechtbank het laatste woord had. Hij maakte in 1763 een einde aan het lijfeigenschap op staatsdomeinen, maar joeg daarmee de Pommerse adel tegen zich in het harnas. Toen Goethe in 1778 in Berlijn verbleef, was hij verbaasd dat de koning zo onpopulair was. In augustus van dat jaar bracht Frederik een bezoek aan Breslau; hij zat in de regen zes uren op zijn paard en liep een ernstige verkoudheid op. Hij zou nooit meer de oude worden. Aan het einde van zijn leven kon hij nauwelijks meer uit zijn stoel komen vanwege kortademigheid en jicht. De vloer van zijn zijn kamer lag bezaaid met papieren.

Na zijn dood

Overeenkomstig zijn eigen testament ligt der alte Fritz  tegenwoordig begraven op het terras van zijn Slot Sanssouci in Potsdam – naast zijn geliefde honden. Het stoffelijk overschot werd aanvankelijk bijgezet in de Garnisonkirche te Potsdam, naast het graf van zijn vader.  In de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog werd het gebalsemde lichaam overgebracht naar een zoutmijn in Thüringen om te voorkomen dat het in handen van het Rode Leger zou vallen.[36] Vervolgens is zijn sarcofaag ondergebracht in de Elisabethkirche in Marburg (Hessen). Vanaf 1953 stond  het in Burg Hohenzollern, het stamslot van het huis Hohenzollern, in Hechingen op de Schwäbischen Alb. Op 17 augustus 1991 is het stoffelijk overschot met groot vertoon bijgezet op het terras van zijn Sanssouci, als bezegeling van de nieuwe Duitse eenheid.Frederik de Grote is naderhand zeer verschillend beoordeeld. De bevolking van Berlijn schijnt opgelucht te zijn geweest toen de zuurpruim stierf, want de stad had nieuwe impulsen nodig. In Breslau en Königsberg lag de zaak anders en ging de mensen in het zwart gekleed naar herdenkingsdiensten. Friedrich Schiller wees na enkele maanden een verzoek om een gedicht te schrijven af. De filosoof Immanuel Kant (17241804) beschouwde hem als de ware verlichte heerser, vooral vanwege zijn religieuze tolerantie. Mirabeau zou in 1789 verslag doen in zijn Histoire sécrète de la cour de Berlin waarin hij op zijn kenmerkende wijze de levenswijze van het Pruisische hof beschreef. De romantische historicus Thomas Carlyle stelde hem voor als een held. Thomas Mann stelde hem voor als een boosaardige dwerg. Frederiks afkeer van het Duits weerhield de nazi‘s er niet van om hem herhaaldelijk als een oorlogsheld in hun propagandafilms te laten optreden. Joseph Goebbels las Hitler uit brieven voor, die door Friedrich waren geschreven na de Slag bij Kunersdorf. Deze feiten deed de SED in 1962 besluiten het Ruiterstandbeeld van Frederik de Grote van Unter den Linden naar Slot Charlottenhof in Potsdam te verplaatsen; in 1980 is het standbeeld teruggezet op zijn oorspronkelijke plek. Helmut Schmidt liet in 1969 bij zijn aantreden als minister van defensie een borstbeeld van Frederik verwijderen en noemde hem Alexander de Grote in zakformaat.

Frederik de Grote op 60-jarige leeftijd; ruiterstandbeeld in Huis Doorn.[37]

Sommige historici beschouwen Frederiks belangstelling voor de Verlichting vooral als een modeverschijnsel, een façade. Dat gaat te ver: “Zijn opvattingen over staat, religie en justitie waren doordrenkt van verlichte ideeën.”[38]

Werken

Frederik heeft een gigantisch literair oeuvre, bijna uitsluitend in de Franse taal, nagelaten van filosofische tractaten, gedichten en brieven, uitgegeven in tien delen.

  • Œuvres de Frédéric le Grand (digitale editie, Frans + Duits)
  • Anti-Machiavel, of oordeelkundig onderzoek, van den Vorst, van Machiavel … Door Frederick II, Voltaire, H. Zweerts. Nederlandse vertaling uit 1741 [1]

Het muzikale oeuvre van Frederik de Grote bestaat uit drie wereldlijke cantates die verloren zijn gegaan, drie opera-aria’s voor Demofoonte, onder andere een gedeelte van een opera Il Re Pastore, vier fluitconcerten, 121 fluitsonates en enige marsen. Hij schreef het libretto voor vier operas, o.a.  Montezuma en liet de da-capo arias daarin vervangen door cavetinas. Ook het Spaanse volkslied, de Marcha Real zou gebaseerd zijn op een compositie van Frederik.

Bronnen
  • Googh, G.P. (1966) Frederik de Grote. Utrecht: Spectrum
  • Kunisch, Joh. (2004) Friedrich der Große – Der König und seine Zeit –. München: C.H. Beck Verlag ISBN 3-406-52209-2.
  • MacDonogh, G. (1999) Frederick the Great. New York: St. Martin’s Griffin
  • Mitford, N. (1971) Frederik de Grote

Voetnoten en referenties
  1. Sinds 1707 had Pruisen ook zeggenschap over het Kanton Neuenburg waar door een gouverneur werd geregeerd; vanaf 1754 door Georg Keith die daar betrekkingen onderhield met J.J. Rousseau.
  2. Hij was de derde zoon. Er zouden nog tien kinderen volgen.
  3. Mitford, N. (1971) Frederik de Grote, p. 43
  4. In 1734 nam Frederik deel aan Poolse Successieoorlog onder Eugenius van Savoye
  5. Mitford, N. (1971) Frederik de Grote, p. 62
  6. Mitford, N. (1971) Frederik de Grote, p. 80
  7. Het kasteel schonk hij in 1744 aan zijn broer, prins Hendrik. August Willem van Pruisen kreeg beschikking over Schloss Königs Wusterhausen.
  8. Frederik had eerst Maria Theresia steun beloofd bij de verwerving van het Groothertogdom Toscane. Samen met Keizer Karel VII Albrecht, die in 1742 tot keizer werd gekozen, bestreed hij haar troonopvolging.
  9. (de) DenkmalTheater
  10. Jan Wagenaar, deel XXII, p. 132-134.
  11. http://friedrich.uni-trier.de/de/roedenbeck/1/275-o11/text/?h=Pinto
  12. Van de Prins geen kwaad. (2007) De dagboeken van S.P.A. van Heiden Reinestein, kamerheer en drost 1777-1785, p. 132, 254, 278.
  13. Gedenkschriften van Gijsbert Jan van Hardenbroek, Deel VI, 1785-1787. Amsterdam 1910, p. 662.
  14. http://www.lehrmittelverlag-zuerich.ch/Portals/1/Documents/lehrmittelsites/geschichte%20der%20neuzeit/geschichte%20der%20neuzeit_downloads/03_inhalt_geschiche_fallbeispiel_seite_132_137.pdf
  15. Voltaire. Brieswisseling met Frederik de Grote 1736-1778, p. 391.
  16. Frederik liet in december 1752 een anoniem verschenen smaadschrift tegen Maupertuis (van de hand van Voltaire) op de Gendarmenmarkt verbranden.
  17. Googh, G.P. (1966) Frederik de Grote, p. 211-240. Utrecht: Spectrum
  18. Gooch, G.P. (1966), p. 164.
  19. Oude componist treft jonge koning LC 2006
  20. Volgens de Zwitserse filosofe Ursula Pia Jauch was het zijn vader die Wolff eerst had weggezonden, maar ook had herbenoemd.[bron?]
  21. De terrasvormige opbouw naar het paleis zou hij gezien hebben bij het klooster Kamp-Lintfort, gelegen tussen Duisburg en Venlo.
  22. In 1744 kocht Frederik het Het uithangbord van de kunsthandelaar Gersaint, het laatste schilderij van Watteau (1720). Het hangt nog steeds in slot Charlottenburg.
  23. Frederik zat twee keer model voor hem in Turkse kledij.
  24. Mielke, F. Potsdamer Baukunst. Das klassische Potsdam, p. 73. (Frankfurt a.M 1981)
  25. Andreas Conrad, Bare Münze, TAGESSPIEGEL vom 16. Februar 2012, Seite 14
  26. Dillen, J.G. van (1970) Van Rijkdom en Regenten. Handboek tot de Economische en Sociale Geschiedenis van Nederland tijdens de Republiek, blz. 601-6.
  27. (de) www.natuerlich-brandenburg.de
  28. (de) www.kartoffel-geschichte.de
  29. (de) www.myheimat.de Grabfrevelei: Warum liegen Kartoffeln auf der Grabplatte Friedrichs des Grossen?
  30. Deze voorliefde voor snuiftabak heeft hem minstens één keer het leven gered. Een van zijn snuifdozen werd tijdens een van de door hem bijgewoonde veldslagen doorboord door een vijandelijke kogel. De snuifdoos wordt tot op de dag van vandaag tentoongesteld in het kasteel Sigmaringen, het stamslot van de familie Hohenzollern.
  31. MacDonogh, G. (1999) Frederick the Great, p. 102. New York: St. Martin’s Griffin
  32. Frederik sprak zelfs niet goed Duits en had ook daarvoor iemand in dienst.
  33. (de) www.zeit.de
  34. http://www.queer.de/detail.php?article_id=1941
  35. Giacomo Casanova, chevalier de Singalt. Mémoires de ma vie, deel 10, p. 89.
  36. (de) www.battern.de
  37. Huis Doorn, monument voor Frederik de Grote
  38. Frijhoff, W. en Wessels, L. (red.) (2006): Veelvormige dynamiek. Europa in het ancien régime, 1450-1800, SUN – OUNL, Amsterdam/Heerlen, p.258.

Externe link

  1. L. Beutin (1933) Die Wirkungen des Siebenjährigen Krieges auf die Volkswirtschaft in Preussen, p. 255-256.
  2. Geldwertbewußtsein und Münzpolitik Das sogenannte Gresham’sche Gesetz im … Door Ingeborg Meyer, p. 8
  3. Heinz Becker (1986) Friedrich der Grosse und die Musik. In: Preussens grosser König. Herausgegeben von Wilhelm Treue
  4. Michael S. Cullen (1986) Friedrich als Bauherr: Besessenheid und Strenge. In: Preussens grosser König. Herausgegeben von Wilhelm Treue
  5. Tagesspiegel
  6. Deutsche Digitale Bibliothek
  7. Gedenkschriften van Gijsbert Jan van Hardenbroek, heer van Bergestein … enz. (1747-1787), deel I, p. 280. Uitgegeven en toegelicht door F.J.L. Krämer. Amsterdam

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *